Nigrodhaparibbājakavatthuvaṇṇanā
49. Udumbarikāyāti
M3.14V3.13P3.17 sambandhe sāmivacananti āha ‘‘ udumbarikāya deviyā santake paribbājakārāme ’’ ti .
‘‘ Udumbarikāyan ’’ ti vā pāṭho , tathā sati adhikaraṇe etaṃ bhummaṃ .
Ayañhettha attho udumbarikāya rañño deviyā nibbattito ārāmo udumbarikā , tassaṃ udumbarikāyaṃ .
Tenāha ‘‘ udumbarikāya deviyā santake ’’ ti .
Tāya hi nibbattito tassā santako .
Varaṇādipāṭhavasena cettha nibbattatthabodhakassa saddassa adassanaṃ .Sandhānoti bhinnānampi tesaṃ sandhāpanena ‘‘ sandhāno ’’ ti evaṃ laddhanāmo .
Saṃvaṇṇitoti pasaṃsito .
Iriyatīti pavattati .
Ariyena ñāṇenāti kilesehi ārakattā ariyena lokuttarena ñāṇena .
Ariyāya vimuttiyāti suvisuddhāya lokuttaraphalavimuttiyā .
Divā -saddo dina-saddo viya divasapariyāyo , tassa visesanabhāvena vuccamāno divā-saddo savisesaṃ divasabhāgaṃ dīpetīti āha ‘‘ divasassa divā ’’ tiādi .
Yasmā samāpannassa cittaṃ nānārammaṇato paṭisaṃhataṃ hoti , jhānasamaṅgī ca pavivekūpagamanena saṅgaṇikābhāvato ekākiyāya nilīno viya hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ tato tato … pe … gato ’’ ti .
Mano bhavanti manaso vivaṭṭanissitaṃ vaḍḍhiṃ āvahantīti manobhāvaniyāti āha ‘‘ manavaḍḍhakānan ’’ tiādi .
Unnamati na saṅkucati , alīnañca hotīti attho .
51. Yāvatāti
P3.18 yāvantoti ayamettha atthoti āha ‘‘ yattakā ’’ ti .
Tesan ti niddhāraṇe sāmivacanaṃ .
Niddhāraṇañca kenaci visesena icchitabbaṃ .Yehi ca guṇavisesehi samannāgatā bhagavato sāvakā upāsakā rājagahe paṭivasanti , ayañca tehi samannāgatoti imaṃ visesaṃ dīpetuṃ ‘‘ tesaṃ abbhantaro ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ bhagavato kirā ’’ tiādi .
52. Tesan ti
V3.14 paribbājakānaṃ .
Kathāyāti tiracchānakathāya .Dassanenāti diṭṭhidassanena .
Ākappenāti vesena .
Kuttenāti kiriyāya .
Ācārenāti aññamaññasmiṃ ācaritabbaācārena .
Vihārenāti rattindivaṃ
M3.15 viharitabbaviharaṇena .
Iriyāpathenāti ṭhānādiiriyāpathena .
Aññākāratāya aññatitthe niyuttāti aññatitthiyā .Saṅgantvā samāgantvā rāsī hutvā parehi nisinnaṭṭhāne .
Araññāni ca tāni vanapatthāni cāti araññavanapatthāni .
Tattha yaṃ araññakaṅganipphādakaṃ āraññakānaṃ , taṃ ‘‘ araññan ’’ ti veditabbaṃ .
Vanapatthan ti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ , yattha na kasīyati na vappīyati .
Vuttañhetaṃ ‘‘ vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ ti ‘‘ vanapatthanti vanasaṇḍānametaṃ senāsanānaṃ , vanapatthanti bhīsanakānametaṃ , vanapatthanti salomahaṃsānametaṃ , vanapatthanti pariyantānametaṃ vanapatthanti na manussūpacārānametaṃ senāsanānaṃ adhivacanan ’’ ti ( vibha .531).
Tena vuttaṃ ‘‘ gāmūpacārato muttānī ’’ tiādi .
Pantānīti pariyantāni atidūrāni .
Tenāha ‘‘ dūratarānī ’’ tiādi .
Vihārūpacārenāti vihārassa upacārappadesena .
Addhikajanassāti
P3.19 maggagāmino janassa .
Mandasaddānīti uccāsaddamahāsaddābhāvato tanusaddāni .Manussehi samāgamma ekajjhaṃ pavattitasaddo nigghoso , tassa yasmā attho dubbibhāvito hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ avibhāvitatthena nigghosenā ’’ ti .
Vigatavātānīti vigatasaddāni .
‘‘ Rahassa karaṇassa yuttānī ’’ ti imināpi tesaṃ ṭhānānaṃ araññalakkhaṇayuttataṃ , janavivittataṃ , vanavivittameva ca vibhāveti , tathā ‘‘ ekībhāvassa anurūpānī ’’ ti iminā .
53. Kenāti hetumhi , sahayoge ca karaṇavacananti āha ‘‘ kena kāraṇena kena puggalena saddhin ’’ ti .
Ekopi hi vibhattiniddeso anekatthavibhāvano hoti , tathā taddhitatthapadasamāhāreti .
Saṃsandanan ti ālāpasallāpavasena kathāsaṃsandanaṃ .
Ñāṇabyattabhāvan ti byattañāṇabhāvaṃ , so pana parassa vacane uttaradānavasena , parena vā vuttauttare paccuttaradānavasena siyāti āha ‘‘ uttarapaccuttaranayenā ’’ ti .
Yo hi parassa vacanaṃ tipukkhalena nayena rūpeti , tathā parassa rūpanavacanaṃ jātibhāvaṃ āpādeti , tassa tādisaṃ vacanasabhāvaṃ ñāṇaveyyattiyaṃ vibhāveti pākaṭaṃ karotīti .
Suññāgāresu naṭṭhāti suññāgāresu nivāsesu naṭṭhā vinaṭṭhā
M3.16 abhāvaṃ gatā .
Nāssa paññā nasseyya tehi tehi katapucchanapaṭipucchananimittaṃ nānāpaṭibhānuppattiyāP3.20 visāramāpannaṃ pucchitaṃ pañhaṃ vissajjetuṃ asamatthatāya .Orodheyyāmāti nirussāhaṃ viya karontā avarodheyyāma , taṃ parassa orodhanaṃ vādajālena vinandhanaṃ viya hotīti āha ‘‘ vinandheyyāmā ’’ ti
V3.15 .
Tadatthaṃ tena tucchakumbhinidassanaṃ kataṃ , taṃ byatirekamukhena dassetuṃ ‘‘ pūritaghaṭo hī ’’ tiādi vuttaṃ .Balaṃ dīpentoti abhūtameva attano ñāṇabalaṃ pakāsento .
Asambhinnan ti jātisambhedābhāvena asambhinnaṃ .
Aññajātisambhede sati assatarassa assassa jātabhāvo viya sīhassapi sīhathāmābhāvo siyāti āha ‘‘ asambhinnakesarasīhan ’’ ti .
Ṭhānaso vāti taṅkhaṇe eva .
54.‘‘ Sumāgadhā nāma nadī ’’ ti keci , taṃ micchāti dassento ‘‘ sumāgadhā nāma pokkharaṇī ’’ ti vatvā tassā pokkharaṇibhāvassa suttantare āgatataṃ dassetuṃ ‘‘ yassā tīre ’’ tiādi vuttaṃ .
Morānaṃ nivāpo etthāti moranivāpo .
Byadhikaraṇānampi hi padānaṃ bāhiratthasamāso hotiyeva yathā ‘‘ urasilomo ’’ ti .
Atha vā nivutthaṃ etthāti nivāpo , morānaṃ nivāpo moranivāpo , morānaṃ nivāpadinnaṭṭhānaṃ .
Tenāha ‘‘ yattha morānan ’’ tiādi .
Assasati anusaṅkitaparisaṅkito hoti etenāti assāso , pītisomanassanti
P3.21 āha ‘‘ assāsappattāti tuṭṭhippattā somanassappattā ’’ ti .Adhiko seṭṭho āsayo nissayo ajjhāsayoti āha ‘‘ uttamanissayabhūtan ’’ ti .
Ādibhūtaṃ purātanaṃ seṭṭhacariyaṃ ādibrahmacariyaṃ , lokuttaramagganti attho .
Tathā hesa sabbabuddhapaccekabuddhasāvakehi teneva ākārena adhigato .
Tenāha ‘‘ purāṇa … pe … ariyamaggan ’’ ti .
Tathā hi taṃ bhagavā ‘‘ addasa purāṇaṃ maggaṃ purāṇamañjasan ’’ ti avoca .
Yasmā nigrodho tapojigucchavādo , sāsane ca bhikkhū attakilamathānuyogaṃ vajjetvā bhāvanānuyogena paramassāsappatte viharante passati , tasmā ‘‘ kathaṃ nu kho samaṇo gotamo kāyakilamathena vināva sāvake vinetī ’’ ti sañjātasandeho ‘‘ ko nāma so ’’ tiādinā bhagavantaṃ pucchi .
Pūretvā bhāvanāpāripūrivasena .
‘‘ Pūretvā ’’ ti vā idaṃ ‘‘ ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyan ’’ ti ettha pāṭhasesoti
M3.17 vadanti .
‘‘ Ajjhāsayaṃ ādibrahmacariyaṃ paṭijānanti assāsappattā ’’ ti evaṃ vā ettha yojanā .