Issues
選擇版本
(DN) Pāthikavaggaṭṭhakathā
(DN) Pāthikavaggaṭṭhakathā

Pāsādikasuttavaṇṇanā

作者: _System_commentary_ @ Administrator

6. Pāsādikasuttavaṇṇanā

Nigaṇṭhanāṭaputtakālaṅkiriyavaṇṇanā

164. LakkhassaM3.87V3.78P3.110 saravedhaṃ avirajjhitvāna vijjhanavidhiṃ jānantīti vedhaññā . Tenāha ‘‘ dhanumhi katasikkhā ’’ ti .
Sippaṃ uggahaṇatthāyāti dhanusippādisippassa uggahaṇatthāya . Majjhimena pamāṇena sarapātayogyatāvasena katattā dīghapāsādo .
Sampati kālaṃ katoti acirakālaṃ kato .
Dvedhikajātāti jātadvedhikā sañjātabhedā . Dvejjhajātāti duvidhabhāvappattā .
Bhaṇḍanti paribhāsanti etenāti bhaṇḍanaṃ , viruddhacittaṃ . Tan ti bhaṇḍanaṃ . ‘‘ Idaṃ nahānādi na kattabban ’’ ti paññattavattaṃ paṇṇatti . Dhammavinayan ti pāvacanaṃ siddhantaṃ .
Vijjhantā mukhasattīhi .
Sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ pubbāparasambandhaṃ atthayuttaṃ kāraṇayuttaṃ . Tenāha ‘‘ atthasaṃhitan ’’ ti .
Adhiciṇṇan ti āciṇṇaṃ . Viparāvattan ti virodhadassanavasena parāvattitaṃ , parāvattaṃ dūsitanti attho . Tenāha ‘‘ cirakālavasena paguṇaṃ , taṃ mama vādaṃ āgamma nivattan ’’ ti .
Pariyesamāno vicara tattha gantvā sikkhāti attho .
Sace sakkosi , idāniyeva mayā veṭhitaṃ dosaṃ nibbeṭhehi .
MaraṇamevātiP3.111 aññamaññaghātanavasena maraṇameva .
Nāṭaputtassa imeti nāṭaputtiyā , te pana tassa sissāti āha ‘‘ antevāsikesū ’’ ti .
Purimapaṭipattito paṭinivattanaṃ paṭivānaṃ , taṃ rūpaṃ sabhāvo etesanti paṭivānarūpā . Tenāha ‘‘ nivattanasabhāvā ’’ ti .
Kathanaṃ atthassa ācikkhanaṃ . Pavedanaṃ hetudāharaṇāni āharitvā bodhanaṃ . Tenāha ‘‘ duppavediteti duviññāpite ’’ ti .
Na upasamāya saṃvattatīti anupasamasaṃvattanaṃ , tadeva anupasamasaṃvattanikaṃ , tasmiṃ .
Samussitaṃ hutvā patiṭṭhāhetubhāvato thūpaṃ , patiṭṭhāti āha ‘‘ bhinnathūpeti bhinnapatiṭṭhe ’’ ti , thūpoti vā dhammassa niyyānabhāvo veditabbo aññe dhamme abhibhuyya samussitaṭṭhena , so nigaṇṭhassa samaye . Kehici abhinnasammatopi bhinno vinaṭṭho eva sabbena sabbaṃ abhāvatoti so bhinnathūpo , so evaV3.79 niyyānabhāvo vaṭṭadukkhato muccitukāmānaṃ paṭisaraṇaṃ , tamettha natthīti appaṭisaraṇoM3.88 , tasmiṃ bhinnathūpe appaṭisaraṇeti evamettha attho veditabbo .
Ācariyappamāṇan ti ācariyamuṭṭhi hutvā pamāṇabhūtaṃ .
Nānānīhārenāti nānākārena .
165. Tatheva samudācariṃsu bhūtapubbagatiyā .
Sāmākānan ti sāmākadhaññānaṃ .
‘‘ Yenassa upajjhāyo ’’ ti vatvā yathāssa āyasmato cundassa dhammabhaṇḍāgāriko upajjhāyo ahosi , taṃ vitthārena dassetuṃ ‘‘ buddhakāle kirā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha buddhakāleti bhūtakathanametaṃ , na visesanaṃ . Satthu parinibbānato puretarameva hi dhammasenāpati parinibbuto .

Dhammaratanapūjāvaṇṇanā

SaddhivihārikaṃP3.112 adāsīti saddhivihārikaṃ katvā adāsi .
Kathāya mūlan ti bhagavato santikā labhitabbadhammakathāya kāraṇaṃ .
Samuṭṭhāpetīti uṭṭhāpeti , dāliddiyapaṅkato uddharatīti adhippāyo . Sandhaman ti sammadeva dhamanto .
Ekekasmiṃ pahāreyeva tayo tayo vāre katvā divā navavāre rattiṃ navavāre .
Upaṭṭhānameva gacchati buddhupaṭṭhānavasena , pañhāpucchanādivasena pana antarantarāpi gacchateva , gacchanto ca divasassa … pe … gacchati .
Ñātuṃ icchitassa atthassa uddharaṇabhāvato pañhova pañhuddhāro , taṃ gahetvāva gacchati attano mahāpaññatāya , satthu ca dhammadesanāyaṃ akilāsubhāvato .

Asammāsambuddhappaveditadhammavinayavaṇṇanā

166. Ārocitepi tasmiṃ atthe . Sāmiko hoti , tassa sāmikabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ sova tassā ādimajjhapariyosānaṃ jānātī ’’ ti āha . Evan ti vacanasampaṭicchanaṃ . Cundattherena hi ānītaṃ kathāpābhataṃ bhagavā sampaṭicchanto ‘‘ evan ’’ ti āha . ‘‘ Evan ’’ ti durakkhāte dhammavinaye sāvakānaṃ dvedhikādibhāvena viharaṇakiriyāparāmasanañhetaṃ .
YasmāM3.89 … pe … pākaṭaṃ hoti byatirekamukhena ca neyyassa atthassa vibhūtabhāvāpattito . AthaV3.80 vā yasmā … pe … pākaṭaṃ hoti dosesu ādīnavadassanena tappaṭipakkhesu guṇesu ānisaṃsassa vibhūtabhāvāpattito .
Vokkammāti apasakketvā . Āmeḍitalopena cāyaṃ niddeso , vokkamma vokkammāti vuttaṃ hoti , tena tassa vokkamanassa antarantarāti ayamattho labbhatīti āha ‘‘ na nirantaran ’’ tiādi .
Dhammānudhammapaṭipattiādayoti tena satthārā vuttamuttidhammassa anudhammaṃ appaṭipajjanādayoP3.113 . Ādi -saddena pāḷiyaṃ āgatā asāmīcipaṭipadādayo ca saṅgayhanti .
Manussattampīti pi -saddena ‘‘ vicāraṇapaññāya asambhavo , dosesu anabhinivesitā , asandiṭṭhiparāmāsitā ’’ ti evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
‘‘ Tathā evan ’’ ti padehi yathākkamaṃ pakārassa kāmaṃ tirokkhatā , paccakkhatā vuccati , tathāpi yathā ‘‘ tathā paṭipajjatū ’’ ti padena paṭipajjanākāro niyametvā vihito , tathā ‘‘ evaṃ paṭipajjatū ’’ ti imināpīti idaṃ tassa atthadassanabhāvena vuttaṃ .
Samādapitattā micchāpaṭipadāya apuññaṃ pasavati .
167. Ñāyati muttidhammo etenāti ñāyo , tena satthārā vutto dhammānudhammo , taṃ paṭipannoti ñāyappaṭipanno , so pana yasmā tassa muttidhammassa adhigame kāraṇasammato , tasmā vuttaṃ ‘‘ kāraṇappaṭipanno ’’ ti .
Nipphādessatīti sādhessati , siddhiṃ gamissatīti vuttaṃ hoti .
Dukkhanibbattakan ti sampati , āyatiñca dukkhassa nibbattakaṃ . Vīriyaṃ karoti micchāpaṭipannattā .

Sammāsambuddhappaveditadhammavinayādivaṇṇanā

168. Niyyātīti vattati , saṃvattatīti vā attho .
170. Idha sāvakassa sammāpaṭipattiyā ekantikaapassayadassanatthaṃ satthu sammāsambuddhatā , dhammassa ca svākkhātatā kittitāti ‘‘ sammāpaṭipannassa kulaputtassa pasaṃsaṃ dassetvā ’’ ti vuttaṃ . Evañhi imissā desanāya saṃkilesabhāgiyabhāvena uṭṭhitāya vodānabhāgiyabhāvena yathānusandhinā pavatti dīpitā hoti .
Abodhitatthāti appaveditatthā , paramatthaṃ catutthasaccapaṭivedhaṃ apāpitāti attho . Pāḷiyaṃ ‘‘ assā ’’ ti padaṃP3.114 ‘‘ sāvakā saddhamme ’’ tiM3.90 dvīhi padehi yojetabbaṃ ‘‘ assa sammāsambuddhassa sāvakā , assa saddhamme ’’ ti .
Sabbasaṅgahapadehi katan ti sabbassa sāsanatthassa saṅgaṇhanapadehi ekajjhaṃ kataṃ . Tenāha ‘‘ sabbasaṅgāhikaṃ kataṃ na hotīti attho ’’ ti . Pubbenāparaṃ sambandhatthabhāvena saṅgahetabbatāya vā saṅgahāniV3.81 padāni katāni etassāti saṅgahapadakataṃ , brahmacariyaṃ . Tappaṭikkhepena na ca saṅgahapadakatanti yojanā .
Rāgādipaṭipakkhaharaṇaṃ , yathānusiṭṭhaṃ vā paṭipajjamānānaṃ vaṭṭadukkhato paṭiharaṇaṃ nibbānapāpanaṃ paṭihāro , so eva ā-kārassa i-kāraṃ katvā paṭihiro , paṭihiro eva pāṭihiro , saha pāṭihirenāti sappāṭihiraṃ , tathā suppaveditatāya sappāṭihiraṃ katanti sappāṭihirakataṃ . Tādisaṃ pana vaṭṭato niyyāne niyuttaṃ , niyyānappayojanañca hotīti āha ‘‘ niyyānikan ’’ ti .
Devalokatoti devalokato paṭṭhāya rūpīdevanikāyato pabhuti . Suppakāsitan ti suṭṭhu pakāsitaṃ . Yāva devamanussehīti vā yāva devamanussehi yattakā devā manussā ca , tāva te sabbe abhibyāpetvā suppakāsitaṃ .
Anutāpāya hotīti anutappo , so pana anutāpaṃ karonto viya hotīti vuttaṃ ‘‘ anutāpakaro hotī ’’ ti .
172. Thiroti ṭhitadhammo kenaci asaṃhāriyo , asekkhā sīlakkhandhādayo therakārakā dhammā .
173. Yogehi khemattāti yogehi anupaddutattā .
SaddhammassātiP3.115 assa saddhammassa . Assāti ca assa satthuno .
174. Upāsakā brahmacārino nāma visesato anāgāmino . Sotāpannasakadāgāminopi tādisā tathā vuccantīti ‘‘ brahmacariyavāsaṃ vasamānā ariyasāvakā ’’ icceva vuttaṃ .
176. Sabbakāraṇasampannan ti yattakehi kāraṇehi sampannaṃ nāma hoti , tehi sabbehi kāraṇehi sampannaṃ sampattaṃ upagataṃ paripuṇṇaṃ , samannāgataṃ vā .
Imameva dhamman ti imameva sāsanadhammaṃ .
UdakenaM3.91 padesaññunā attano paññāveyyattiyataṃ dassetuṃ aniyyānike atthe payuttaṃ paheḷikasadisaṃ vacanaṃ , bhagavatā attano sabbaññutāya niyyānike atthe yojetvā dassetuṃ ‘‘ udako sudan ’’ tiādi vuttanti taṃ dassetuṃ ‘‘ so kirā ’’ tiādimāha .

Saṅgāyitabbadhammādivaṇṇanā

177. Saṅgamma samāgammāti tasmiṃyeva ṭhāne labbhamānānaṃ gativasena saṅgamma ṭhānantarato pakkosanenaV3.82 samāgatānaṃ vasena samāgamma . Tenāha ‘‘ saṅgantvā samāgantvā ’’ ti .
Atthena atthan ti padantare āgataatthena saha tattha tattha āgatamatthaṃ . Byañjanena byañjanan ti etthāpi eseva nayo . Samānentehīti samānaṃ karontehi , opammaṃ vā ānentehi .
Saṅgāyitabban ti sammadeva gāyitabbaṃ kathetabbaṃ , taṃ pana saṅgāyanaṃ vācanāmaggoti āha ‘‘ vācetabban ’’ ti .
178. Tassa vā bhāsiteti tassa bhikkhuno bhāsite atthe ceva byañjane ca . Atthamicchāgahaṇaropanāni yathā honti , taṃ dassetuṃ ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādi vuttaṃ .
Ārammaṇaṃ ‘‘ satipaṭṭhānan ’’ ti gaṇhāti , na satiyeva ‘‘ satipaṭṭhānan ’’ ti . ‘‘ Satipaṭṭhānānī ’’ tiP3.116 byañjanaṃ ropeti tasmiṃ atthe , na ‘‘ satipaṭṭhānā ’’ ti .
Upapannatarānīti yuttatarāni . Allīnatarānīti siliṭṭhatarāni .
Yā cevāti liṅgavipallāsena vuttaṃ , vibhattilopena vā . Puna yā cevāti liṅgavipallāseneva niddeso .
Neva ussādetabboti na ukkaṃsetabbo virajjhitvā vuttattā . Na apasādetabboti na santajjetabbo vivādapariharaṇatthaṃ .
Dhāraṇatthan ti upadhāraṇatthaṃ sallakkhaṇatthaṃ .
181. Atthena upetan ti aviparītena atthena upetaṃ taṃ ‘‘ ayamettha attho ’’ ti upecca paṭijānitvā ṭhitaṃ . Tathārūpo ca tassa bujjhitā nāma hotīti āha ‘‘ atthassa viññātāran ’’ ti .
Evametaṃ bhikkhuṃ pasaṃsathāti vuttanayena dhammabhāṇakaṃ amuṃ bhikkhuṃ ‘‘ evaṃ lābhā no āvuso ’’ tiādiākārena pasaṃsatha .
Idānissa pasaṃsabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ eso hī ’’ tiādi vuttaṃ . Esāti pariyattidhammassa satthukiccakaraṇato , tattha cassa sammadeva avaṭṭhitabhāvato ‘‘ buddho nāma esā ’’ tiM3.92 vutto .
‘‘ Lābhā no ’’ tiādinā cassa bhikkhūnaṃ piyagarubhāvaṃ vibhāvento satthā taṃ attano ṭhāne ṭhapesīti vutto .

Paccayānuññātakāraṇādivaṇṇanā

182. Tatopi uttaritaran ti yā pubbe sammāpaṭipannassa bhikkhuno pasaṃsanavasena ‘‘ idha pana cunda satthā ca hoti sammāsambuddho ’’ tiādinā ( dī . ni .3.167,169) pavattitadesanāya upari ‘‘ idha cunda satthā ca loke udapādī ’’ tiādinā ( dī . ni .3.170,171) desanā vaḍḍhitā . Tatopi uttaritaraṃ savisesaṃ desanaṃ vaḍḍhento ‘‘ paccayahetū ’’ tiādimāha .
Tattha paccayahetūti paccayasaṃvattanahetu . Uppajjanakā āsavāti paccayānaṃ pariyesanahetuP3.117 ceva paribhogahetu ca uppajjanakā kāmāsavādayo .
Tesaṃ diṭṭhadhammikānaṃV3.83 āsavānaṃ ‘‘ idha , bhikkhave , ariyasāvako micchāājīvaṃ pahāya sammāājīvena jīvitaṃ kappetī ’’ ti ( saṃ . ni .5.8)‘‘ idha , bhikkhave , bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso cīvaraṃ paṭisevatī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.23; a . ni .6.58) ca sammāpaṭipattiṃ upadisanto bhagavā paṭighātāya dhammaṃ deseti nāma . ‘‘ Yo tumhesu pāḷiyā atthabyañjanāni micchā gaṇhāti , so neva ussādetabbo , na apasādetabbo , sādhukaṃ saññāpetabbo tasseva atthassa nisantiyā ’’ ti evaṃ pariyattidhamme micchāpaṭipanne sammāpaṭipattiyaṃ bhikkhū niyojento bhagavā bhaṇḍanahetu uppajjanakānaṃ samparāyikānaṃ āsavānaṃ paṭighātāya dhammaṃ deseti nāma .
Yathā te na pavisantīti te āsavā attano cittasantānaṃ yathā na otaranti .
Mūlaghātena paṭihananāyāti yathā mūlaghāto hoti , evaṃ mūlaghātavasena pajahanāya .
Tan ti cīvaraṃ .
Yathā cīvaraṃ idamatthikatameva upādāya anuññātaṃ , evaṃ piṇḍapātādayopi .

Sukhallikānuyogādivaṇṇanā

183. Sukhitan ti sañjātasukhaṃ .
Pīṇitan ti dhātaṃ suhitaṃ . Tathābhūto pana yasmā thūlasarīro hoti , tasmā ‘‘ thūlaṃ karotī ’’ ti vuttaṃ .
186. NaṭhitasabhāvātiM3.93 anavaṭṭhitasabhāvā , evarūpāya kathāya anavaṭṭhānabhāvato sabhāvopi tesaṃ anavaṭṭhitoti adhippāyo .
Tenāha ‘‘ jivhā no atthī ’’ tiādi .
Kāmaṃ ‘‘ pañcahi cakkhūhī ’’ ti vuttaṃ , aggahitaggahaṇena panaP3.118 cattāri cakkhūni veditabbāni . Sabbaññutaññāṇañhi samantacakkhūti . Tassa vā ñeyyadhammesu jānanavasena pavattiṃ upādāya ‘‘ jānatā ’’ ti vuttaṃ .
Hatthāmalakaṃ viya paccakkhato dassanavasena pavattiṃ upādāya ‘‘ passatā ’’ ti vuttaṃ .
Nemaṃ vuccati thambhādīhi anupaviṭṭhabhūmippedesoti āha ‘‘ gambhīrabhūmiṃ anupaviṭṭho ’’ ti .
Suṭṭhu nikhātoti bhūmiṃ nikhanitvā sammadeva ṭhapito .
Tasmin ti khīṇāsave . Anajjhācāro acalo asampavedhī , yasmā ajjhācāro setughāto khīṇāsavānaṃ .
Sotāpannādayoti ettha ādi -saddena gahitesu anāgāmino tāva navasupi ṭhānesu khīṇāsavā viya abhabbā , sotāpannasakadāgāmino pana ‘‘ tatiyapañcamaṭṭhānesu abhabbā ’’ ti na vattabbā , itaresu sattasu ṭhānesu abhabbāva .

Pañhabyākaraṇavaṇṇanā

187. GihibyañjanenātiV3.84 gihiliṅgena . Khīṇāsavo pana gihibyañjanena arahattaṃ pattopi na tiṭṭhati vivekaṭṭhānassa abhāvāti adhippāyo .
Tassa vasenāti bhummadevattabhāve ṭhatvā arahattappattassa vasena . Ayaṃ pañhoti ‘‘ abhabbo so nava ṭhānāni ajjhācaritun ’’ ti ayaṃ pañho āgato itarassa pabbajjāya , parinibbānena vā abhabbatāya avuttasiddhattā . Yadi evaṃ kathaṃ bhikkhugahaṇanti āha ‘‘ bhinnadosattā ’’ tiādi .
Aparicchedan ti apariyantaṃ , tayidaṃ suvipulanti āha ‘‘ mahantan ’’ ti . Ñeyyassa hi vipulatāya ñāṇassa vipulatā veditabbā , etena ‘‘ aparicchedan ’’ ti vuccamānampi ñeyyaṃ satthu ñāṇassa vasena paricchedamevāti dassitaṃ hoti .
Vuttañhetaṃ ‘‘ ñāṇapariyantikaṃ neyyan ’’ ti ( mahāni .69,156; cūḷani .85; paṭi . ma .3.5) anāgateP3.119 apaññāpanan ti anāgate visaye ñāṇassa apaññāpanaṃ .
‘‘ Paccakkhaṃ viya katvā ’’ ti kasmā viya-saddaggahaṇaṃ kataṃ , nanu buddhānaṃ sabbampi ñāṇaṃ attano visayaṃ paccakkhameva katvā pavattati ekappamāṇabhāvatoti ? Saccametaṃ ,‘‘ akkhan ’’ ti pana cakkhādiindriyaṃ vuccati , taṃ akkhaṃ pati vattatīti cakkhādinissitaṃ viññāṇaṃ , tassaM3.94 ca ārammaṇaṃ ‘‘ paccakkhan ’’ ti loke niruḷhametanti taṃ nidassanaṃ katvā dassento ‘‘ paccakkhaṃ viya katvā ’’ ti avoca , na pana bhagavato ñāṇassa appaccakkhākārena pavattanato . Tathā hi vadanti – ‘‘ Āvibhūtaṃ pakāsanaṃ , anupaddutacetasaṃ ; Atītānāgate ñāṇaṃ , paccakkhānaṃ vasissatī ’’ ti .
Aññattha vihitakenāti aññasmiṃ visaye pavattitena . Saṅgāhetabban ti samaṃ katvā kathayitabbaṃ , kathanaṃ pana paññāpanaṃ nāma hotīti paññāpetabban ti attho vutto .
Tādisan ti satataṃ samitaṃ pavattakaṃ . Ñāṇaṃ nāma natthīti āvajjanena vinā ñāṇuppattiyā asambhavato . Ekākārena ca ñāṇe pavattamāne nānākārassa visayassa avabodho na siyā . Athāpi siyā , anirupitarūpeneva avabodho siyā , tena ca ñāṇaṃ ñeyyaṃ aññātasadisameva siyā . Na hi ‘‘ idaṃ tan ’’ ti vivekena anavabuddho attho ñāto nāma hoti , tasmā ‘‘ carato ca tiṭṭhato cā ’’ tiādi bālalāpanamattaṃ . Tenāha ‘‘ yathariva bālā abyattā , evaṃ maññantī ’’ ti .
SatiṃP3.120 anussaratīti satānusāri , satiyānuvattanavasena pavattañāṇaṃ . Tenāha ‘‘ pubbenivāsānussatisampayuttakan ’’ tiV3.85 .
Ñāṇaṃ pesesīti ñāṇaṃ pavattesi . Sabbatthakameva ñeyyāvaraṇassa suppahīnattā appaṭihataṃ anivāritaṃ ñāṇaṃ gacchati pavattaticceva attho .
‘‘ Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇan ’’ ti ( cūḷani .211) vacanato catumaggañāṇaṃ bodhi , tato tassa adhigatattā uppajjanakaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ ‘‘ bodhijaṃ ñāṇaṃ uppajjatī ’’ ti vuttaṃ . Bodhijaṃ bodhimūle jātaṃ catumagga ñāṇaṃ , tañca kho anāgataṃ ārabbha uddissa tassa appavattiatthaṃ tathāgatassa uppajjati tassa uppannattā āyatiṃ punabbhavābhāvato . Kathaṃ tathāgato anāgatamaddhānaṃ ārabbha atīrakaṃ ñāṇadassanaṃ paññāpetīti ? Atītassa pana addhuno mahantatāya atīrakaṃ ñāṇadassanaṃ tattha paññāpetīti ko ettha virodho . Titthiyā pana imamatthaṃ yāthāvato ajānantā – ‘‘ tayidaṃ kiṃ su , tayidaṃ kathaṃsū ’’ ti attano aññāṇameva pākaṭaṃ karonti . Tasmā bhagavatā sasantatipariyāpannadhammappavattiṃ sandhāya ‘‘ aññavihitakaṃ ñāṇadassanan ’’ tiādi vuttaṃ .
Itaraṃ pana sandhāya vuccamāne sati tathārūpe payojane anāgatampi addhānaṃM3.95 ārabbha atīrakameva ñāṇadassanaṃ paññāpeyya bhagavāti anatthasaṃhitanti ayamettha atthoti āha ‘‘ na idhalokatthaṃ vā paralokatthaṃ vā nissitan ’’ ti .
Yaṃ pana sattānaṃ anatthāvahattā anatthasaṃhitaṃ , tattha setughāto tathāgatassa . ‘‘ Bhāratayuddhasītāharaṇasadisan ’’ tiP3.121 iminā tassā kathāya yebhuyyena abhūtatthataṃ dīpeti .
Sahetukan ti ñāpakena hetunā sahetukaṃ . So pana hetu yena nidassanena sādhīyati , taṃ tassa kāraṇanti tena sakāraṇaṃ katvā . Yathā hi paṭiññātatthasādhanato hetu , evaṃ sādhakaṃ nidassananti . Yuttapattakāleyevāti yuttānaṃ pattakāle eva . Ye hi veneyyā tassā kathāya yuttā anucchavikā , tesaṃyeva yojane sandhāya vā kathāya patto upakārāvaho kālo , tadā eva kathetīti attho .
188.‘‘ Tathā tatheva gadanato ’’ ti iminā ‘‘ tathāgato ’’ ti āmeḍitalopenāyaṃ niddesoti dasseti . Tathā tathevāti ca dhammaatthasabhāvānurūpaṃ , veneyyajjhāsayānurūpañcāti adhippāyo .
Diṭṭhanti rūpāyatanaṃ daṭṭhabbato , tena yaṃ diṭṭhaṃ , yaṃ dissati , yaṃ dakkhati , yaṃ sati samavāye passeyyaṃ , taṃ sabbaṃ ‘‘ diṭṭhaṃ ’’ tveva gahitaṃ kālavisesassa anāmaṭṭhabhāvato . ‘‘ Sutan ’’ tiādīsupi eseva nayo .
Sutanti saddāyatanaṃ sotabbato .
Mutan ti sanissayena ghānādiindriyena sayaṃ patvā pāpuṇitvā gahetabbaṃ . Tenāha ‘‘ patvā gahetabbato ’’ ti .
Viññātan ti vijānitabbaṃ , taṃ pana diṭṭhādivinimuttaṃ viññeyyanti āha ‘‘ sukhadukkhādidhammāyatanan ’’ ti .
Pattan ti yathā tathā pattaṃ , hatthagataṃ adhigatanti attho . Tenāha ‘‘ pariyesitvā vā apariyesitvā vā ’’ ti .
Pariyesitan ti pattiyāmatthaṃ pariyiṭṭhaṃ , taṃ panaP3.122 pattaṃ vā siyā appattaṃ vā ubhayathāpi pariyesitamevāti āha ‘‘ pattaṃ vā appattaṃ vā ’’ ti . Padadvayenāpi dvippakārampi pattaṃ , dvippakārampiV3.86 pariyesitaṃ , tena tena pakārena tathāgatena abhisambuddhanti dasseti .
Cittena anusañcaritan ti copanaṃ apāpetvā citteneva anusaṃcaritaṃ , parivitakkitanti attho .
Pītakanti ādīti ādi -saddena lohitakaodātādi sabbaṃ rūpārammaṇavibhāgaṃ saṅgaṇhāti . Sumanoti rāgavasena , lobhavasena , saddhādivasena vā sumano . Dummanoti byāpādavitakkavasena , vihiṃsāvitakkavasena vā dummano . Majjhattoti aññāṇavasena vā ñāṇavasenaM3.96 vā majjhatto . Eseva nayo sabbattha .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha tattha ādi -saddena saṅkhasaddo paṇavasaddo , pattagandho pupphagandho , pattaraso phalaraso , upādinnaṃ anupādinnaṃ , majjhattavedanā kusalakammaṃ akusalakammanti evaṃ ādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Appattan ti ñāṇena asampattaṃ , aviditanti attho . Tenāha ‘‘ ñāṇena asacchikatan ’’ ti .
Appattan ti ñāṇena asampattaṃ , aviditanti attho . Tenāha ‘‘ ñāṇena asacchikatan ’’ ti .
Appattan ti ñāṇena asampattaṃ , aviditanti attho . Tenāha ‘‘ ñāṇena asacchikatan ’’ ti .
Tatheva gatattāti tatheva ñātattā abhisambuddhattā . Gata-saddena ekatthaṃ buddhiatthanti attho . ‘‘ Gatiatthā hi dhātavo buddhiatthā bhavantī ’’ ti akkharacintakā .
Tatheva gatattāti tatheva ñātattā abhisambuddhattā . Gata-saddena ekatthaṃ buddhiatthanti attho . ‘‘ Gatiatthā hi dhātavo buddhiatthā bhavantī ’’ ti akkharacintakā .
Tatheva gatattāti tatheva ñātattā abhisambuddhattā . Gata-saddena ekatthaṃ buddhiatthanti attho . ‘‘ Gatiatthā hi dhātavo buddhiatthā bhavantī ’’ ti akkharacintakā .
Tatheva gatattāti tatheva ñātattā abhisambuddhattā . Gata-saddena ekatthaṃ buddhiatthanti attho . ‘‘ Gatiatthā hi dhātavo buddhiatthā bhavantī ’’ ti akkharacintakā .

Abyākataṭṭhānādivaṇṇanā

189.‘‘ Asamataṃ kathetvā ’’ ti vatvā samopi nāma koci natthi , kuto uttaritaroti dassetuṃ ‘‘ anuttaratan ’’ ti vuttaṃ . Sā panāyaṃ asamatā , anuttaratā ca sabbaññutaṃ pūretvā ṭhitāti dassetuṃ ‘‘ sabbaññutan ’’ ti vuttaṃ . Sā sabbaññutā saddhammavaracakkavattibhāvena loke pākaṭā jātāti dassetuṃ ‘‘ dhammarājabhāvaṃ kathetvā ’’ ti vuttaṃ . Tathā sabbaññubhāvena ca satthā imesu diṭṭhigatavipallāsesuP3.123 evaṃ paṭipajjatīti dassento ‘‘ idānī ’’ tiādimāha . Tattha sīhanādan ti abhītanādaṃ seṭṭhanādaṃ . Seṭṭhanādo hesa , yadidaṃ ṭhapanīyassa pañhassa ṭhapanīyabhāvadassanaṃ . Ṭhapanīyatā cassa pāḷiāruḷhā eva ‘‘ na hetan ’’ tiādinā .
Yathā upacitakammakilesena itthattaṃ āgantabbaṃ , tathā naṃ āgatoti tathāgato , satto . Tathā hi so rūpādīsu satto visattoti katvā ‘‘ satto ’’ ti ca vuccati . Itthattan ti ca paṭiladdhattā tathā paccakkhabhūto attabhāvoti veditabbo .
‘‘ Atthasaṃhitaṃ na hotī ’’ ti iminā ubhayattha vidhuratādassanena niratthakavippalāpataṃ tassa vādassa vibhāveti , ubhayalokatthavidhurampi samānaṃ ‘‘ kiṃ nu kho vivaṭṭanissitan ’’ ti koci āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘ na ca dhammasaṃhitan ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ navalokuttaradhammanissitaṃ na hotī ’’ ti .
Yadipi taṃ na vivaṭṭogataṃ hoti , vivaṭṭassa pana adhiṭṭhānabhūtaṃV3.87 nu khoti koci āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘ na ādibrahmacariyakan ’’ tiādi vuttaṃ .
190. KāmaṃM3.97 taṇhāpi dukkhasabhāvattā ‘‘ dukkhan ’’ ti byākātabbā , pabhavabhāvena pana sā tato visuṃ kātabbāti ‘‘ taṇhaṃ ṭhapetvā ’’ ti vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ tasseva dukkhassa pabhāvikā ’’ tiādi . Nanu ca avijjādayopi dukkhassa samudayoti ? Saccaṃ samudayo , tassā pana kammassa vicittabhāvahetuto , dukkhuppādane visesapaccayabhāvato ca sātisayo samudayaṭṭhoti sā eva suttesu tathā vuttā . Tenāha ‘‘ taṇhā dukkhasamudayotiP3.124 byākatan ’’ ti .
Ubhinnaṃ appavattīti dukkhasamudayānaṃ appavattinimittaṃ .
‘‘ Dukkhaparijānano ’’ tiādi maggakiccadassanaṃ , tena maggassa bhāvanatthopi atthato dassitovāti daṭṭhabbaṃ . Na hi bhāvanābhisamayena vinā pariññābhisamayādayo sambhavantīti .
Saccavavatthāpanaṃ appamādapaṭipattibhāvato asammohakalyāṇakittisaddādinimittatāya yathā sātisayaṃ idhalokatthāvahaṃ , evaṃ yāva ñāṇassa tikkhavisadabhāvappattiyā abhāvena navalokuttaradhammasampāpakaṃ na hoti , tāva tattha tattha sampattibhave abbhudayasampatti anugatameva siyāti vuttaṃ ‘‘ etaṃ idhalokaparalokatthanissitan ’’ ti . Navalokuttaradhammanissitan ti navavidhampi lokuttaradhammaṃ nissāya pavattaṃ tadadhigamūpāyabhāvato . Yasmā saccasambodhaṃ uddissa sāsanabrahmacariyaṃ vussati , na aññadatthaṃ , tasmā etaṃ saccavavatthāpanaṃ ‘‘ ādipadhānan ’’ ti vuttaṃ paṭhamataraṃ citte ādātabbato .

Pubbantasahagatadiṭṭhinissayavaṇṇanā

191. Taṃ mayā byākatamevāti taṃ mayā tathā byākatameva , byākātabbaṃ nāma mayā abyākataṃ natthīti byākaraṇāvekallena attano dhammasudhammatāya buddhasubuddhataṃ vibhāveti . Tenāha ‘‘ sīhanādaṃ nadanto ’’ ti .
Purimuppannā diṭṭhiyo aparāparuppannānaṃ diṭṭhīnaṃ avassayā hontīti ‘‘ diṭṭhiyova diṭṭhinissayā ’’ ti vuttaṃ . Diṭṭhigatikāti diṭṭhigatiyo , diṭṭhippavattiyoti attho .
Idameva dassanaṃ saccan ti ‘‘ sassato attā ca loko cā ’’ ti idameva dassanaṃ saccaṃ amoghaṃ aviparītaṃ .
Aññesaṃ vacanaṃ moghan ti ‘‘ asassato attā ca lokoP3.125 cā ’’ ti evamādikaṃ aññesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ vacanaṃ moghaṃ tucchaṃ , micchāti attho .
Na sayaṃ kātabboti asayaṃkāroti āha ‘‘ asayaṃkato ’’ ti , yādicchikattāti adhippāyo .
192. AtthiM3.98 khoti ettha kho -saddo pucchāyaṃ , atthi nūti ayamettha atthoti āha ‘‘ atthiV3.88 kho idaṃ āvuso vuccatī ’’ tiādi .
Āvuso yaṃ tumhehi ‘‘ sassato attā ca loko cā ’’ ti vuccati , idamatthi kho idaṃ vācāmattaṃ , no natthi , tasmā vācāvatthumattato tassa yaṃ kho te evamāhaṃsu ‘‘ idameva saccaṃ moghaṃ aññan ’’ ti , taṃ tesaṃ nānujānāmīti evamettha attho ca yojanā ca veditabbā .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ brahmajālaṭīkāyaṃ ( dī . ni . ṭī .1.30) vuttameva .
Diṭṭhipaññattiyāti diṭṭhiyā paññāpane ‘‘ evaṃ esā diṭṭhi uppannā ’’ ti tassā diṭṭhiyā samudayato , atthaṅgamato , assādato , ādīnavato , nissaraṇato ca yāthāvato paññāpane .
Aviparītavuttiyā samena ñāṇena samaṃ kañci neva samanupassāmi .
Adhipaññattīti abhiññeyyadhammapaññāpanā .
Yaṃ ajānantā bāhirakā diṭṭhipaññattiyeva allīnāti tañca paññattito ajānantā thāmasā parāmāsā abhinivissa voharanti .
Ettha ca yāyaṃ ‘‘ diṭṭhipaññatti nāmā ’’ ti vuttā diṭṭhiyā diṭṭhigatikehi evaṃ gahitatāya vibhāvanā , tattha ca bhagavato uttaritaro nāma koci natthi , svāyamattho brahmajāle ( dī . ni . aṭṭha .1.30) vibhāvito eva . ‘‘ Adhipaññattī ’’ ti vuttā pana vibhāviyamānā lokassa nibbidāhetubhāvena bahulīkārāti tassā vasena bhagavā anuttarabhāvaṃ pavedento ‘ neva attanā samasamaṃ samanupassāmī ’ ti sīhanādaṃ nadī ’’ ti keci . Aṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .3.192) pana ‘‘ yañca vuttaṃ ‘ paññattiyā ’ ti yañca ‘ adhipaññattī ’ tiP3.126 , ubhayametaṃ atthato ekan ’’ ti ‘‘ idha pana paññattiyāti etthāpi paññatti ceva adhipaññatti ca adhippetā , adhipaññattīti etthāpī ’’ ti ca vuttā , ubhayassapi vasenettha bhagavā sīhanādaṃ nadīti viññāyati . Ubhayaṃ petaṃ atthato ekan ti ca paññattibhāvasāmaññaṃ sandhāya vuttaṃ , na bhedābhāvato . Tenāha ‘‘ bhedato hī ’’ tiādi . Khandhapaññattīti khandhānaṃ ‘‘ khandhā ’’ ti paññāpanā dassanā pakāsanā ṭhapanā nikkhipanā . ‘‘ Ācikkhati dasseti paññāpeti paṭṭhapetī ’’ ti ( saṃ . ni .2.20,97) āgataṭṭhāne hi paññāpanā dassanā pakāsanā paññatti nāma ,‘‘ supaññattaṃ mañcapīṭhan ’’ ti ( pārā .269) āgataṭṭhāne ṭhapanā nikkhipanā paññatti nāma , idha ubhayampi yujjati .
Diṭṭhinissayappahānavaṇṇanā
196. Pajahanatthan tiM3.99 accantāya paṭinissajjanatthaṃ .
Yasmā tena pajahanena sabbe diṭṭhinissayā sammadeva atikkantā honti vītikkantā , tasmā ‘‘ samatikkamāyāti tasseva vevacanan ’’ ti avoca .
Na kevalaṃ satipaṭṭhānā kathitamattā , atha kho veneyyasantāne patiṭṭhāpitāti dassetuṃ ‘‘ desitā ’’ ti vatvā ‘‘ paññattā ’’ ti vuttanti āha ‘‘ desitāti kathitā .
Paññattāti ṭhapitā ’’ ti .
Idāni satipaṭṭhānadesanāya diṭṭhinissayānaṃ ekantikaṃ pahānāvahabhāvaṃV3.89 dassetuṃ ‘‘ satipaṭṭhānabhāvanāya hī ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha satipaṭṭhānabhāvanāyāti iminā tesaṃ bhāvanāya eva nesaṃ pahānaṃ , desanā pana tadupanissayabhāvato tathā vuttāti dasseti .
Sesaṃ sabbaṃ suviññeyyamevāti .
Pāsādikasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .