Issues
Select Version
(DN) Pāthikavaggaṭṭhakathā
(DN) Pāthikavaggaṭṭhakathā

Sāriputtasīhanādavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

141. PāvārentiV3.47P3.65M3.52 sañchādenti sarīraṃ etenāti pāvāro , vatthaṃ . Pāvaraṇaṃ vā pāvāro ,‘‘ vatthaṃ dussan ’’ ti pariyāyasaddā eteti dussameva pāvāro , so etassa bahuvidho anekakoṭippabhedo bhaṇḍabhūto atthīti dussapāvāriko . So kira pubbe daharakāle dussapāvārabhaṇḍameva bahuṃ pariggahetvā vāṇijjaṃ akāsi , tena naṃ seṭṭhiṭṭhāne ṭhitampi ‘‘ pāvāriko ’’ tveva sañjānanti . Bhagavatīti iti -saddo ādiattho , pakārattho vā , tena bhagavantaṃ upasaṅkamitvā therena vuttavacanaṃ sabbaṃ saṅgaṇhāti .
‘‘ Kasmā evaṃ avocā ’’ ti tathāvacane kāraṇaṃ pucchitvā ‘‘ somanassapavedanatthan ’’ ti kasmā payojanaṃ vissajjitaṃ , tayidaṃ ambaṃ puṭṭhassa labujaṃ byākaraṇasadisanti ? Nayidamevaṃ cintetabbaṃ . Yā hissa therassa tadā bhagavati somanassuppatti , sā niddhāritarūpā kāraṇabhāvena coditā , tasmā evaṃ avocāti , sā eva ca yasmā niddhāritarūpā pavedanavasena bhagavato sammukhā tathāvacanaṃ payojeti , tasmā ‘‘ attano uppannasomanassapavedanatthan ’’ ti payojanabhāvena vissajjitaṃ . Tatrāti tasmiṃ somanassapavedane . Vihāre nivāsaparivattanavasena sunivatthanivāsano . Ābhujitvāti ābandhitvā . Samāpattito vuṭṭhāya ‘‘ aho santo vatāyaṃ ariyavihāro ’’ ti samāpattisukhapaccavekkhaṇamukhena attano guṇe anussarituṃ āraddho , ārabhitvā ca nesaṃ taṃ taṃ sāmaññavisesavibhāgavasena anussari . Tathā hi ‘‘ samādhī ’’ ti sāmaññato gahitasseva ‘‘ paṭhamaṃ jhānan ’’ tiādināP3.66 visesavibhāgo ,‘‘ paññā ’’ ti sāmaññato ca gahitasseva ‘‘ vipassanāñāṇan ’’ tiādinā visesavibhāgo uddhaṭo . ‘‘ Lokiyābhiññāsu dibbacakkhuñāṇasseva gahaṇaṃ therassaV3.48 itarehi sātisayanti dassetun ’’ ti vadanti , pubbenivāsañāṇampi pana ‘‘ kappasatasahassādhikassā ’’ tiādinā kiccavasena dassitameva , lakkhaṇahāravasena vā itaresaṃ pettha gahitatā veditabbā . AtthappabhedassaM3.53 sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ atthe pabhedagataṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā . Tathā dhammappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ dhamme pabhedagataṃ ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā . Niruttipabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthānakaraṇasamatthaṃ niruttiyaṃ pabhedagataṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidā . Paṭibhānappabhedassa sallakkhaṇavibhāvanavavatthāna karaṇasamatthaṃ paṭibhāne pabhedagataṃ ñāṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidā . Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ,( visuddhi .2.428) taṃ saṃvaṇṇanāsu ( visuddhi . ṭī .2.428) vuttanayeneva veditabbo . Sāvakavisaye paramukkaṃsagataṃ ñāṇaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ sabbaññutaññāṇaṃ viya sabbañeyyadhammesu . Tassāpi hi visuṃ parikammaṃ nāma natthi , sāvakapāramiyā pana sammadeva paripūritattā aggamaggasamadhigamenevassa samadhigamo hoti . Sabbaññutaññāṇasseva sammāsambuddhānaṃ yāva nisinnapallaṅkā anussaratoti yojanā . Bhagavato sīlaṃ nissāya guṇe anussaritumāraddhoti yojanā . Yasmā guṇānaṃ bahubhāvato nesaṃ ekajjhaṃ āpāthāgamanaṃ natthi , sati ca tasmiṃ anirūpitarūpeneva anussaraṇena bhavitabbaṃ , tasmā thero savisaye ṭhatvā te anupadaṃ sarūpato anussari , anussaranto ca sabbapaṭhamaṃ sīlaṃ anussari , taṃ dassento ‘‘ bhagavato sīlaṃ nissāyā ’’ ti āha , sīlaṃ ārabbhāti attho . Sesapadesupi eseva nayo . Yasmā cettha thero ekekavasenaP3.67 bhagavato guṇe anussaritvā tato paraṃ catukkapañcakādivasena anussari , tasmā ‘‘ cattāro iddhipāde ’’ ti vatvā tato paraṃ bojjhaṅgabhāvanāsāmaññena indriyesu vattabbesu tāni aggahetvā ‘‘ cattāro magge ’’ tiādi vuttaṃ . Catuyoniparicchedakañāṇaṃ mahāsīhanādasutte ( ma . ni .1.152) āgatanayeneva veditabbaṃ . Cattāro ariyavaṃsā ariyavaṃsasutte ( a . ni .4.28) āgatanayeneva veditabbā . Padhāniyaṅgā dayo saṅgīti ( dī . ni .3.317) dasuttarasuttesu ( dī . ni .3.355) āgamissanti . Cha sāraṇīya dhammā parinibbānasutte ( dī . ni .2.141) āgatā eva . Sukhaṃ supanādayo ( a . ni .11.15; paṭi . ma .2.22) ekādasa mettānisaṃsāM3.54 . ‘‘ Idaṃ dukkhaṃ ariyasaccan ’’ tiādinā saṃ . ni . 5.1081, mahāva . 15, paṭi . ma . 2.30) catūsu ariyasaccesu tiparivattavasena āgatā dvādasa dhammacakkākārā . Maggaphalesu pavattāniV3.49 aṭṭha ñāṇāni , cha asādhāraṇañāṇāni cāti cuddasa buddhañāṇāni . Pañcadasa vimuttiparipācaniyā dhammā meghiyasuttavaṇṇanāyaṃ ( udā . aṭṭha .31) gahetabbā , soḷasavidhā ānāpānassati ānāpānassatisutte ( ma . ni .3.148), aṭṭhārasa buddhadhammā ( mahāni .69,156; cūḷani .85; paṭi . ma .3.5; dī . ni . aṭṭha .3.305) evaṃ veditabbā – Atītaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ , anāgataṃse , paccuppannaṃse buddhassa bhagavato appaṭihataṃ ñāṇaṃ . Imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti , sabbaṃ vacīkammaṃ , sabbaṃ manokammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivatti . Imehi chahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi chandassa hāni , natthi dhammadesanāya hāni , natthi vīriyassa hāni , natthi samādhissa hāni , natthi paññāya hāni , natthi vimuttiyā hāni . Imehi dvādasahi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato natthi davā , natthi ravā , natthi apphuṭṭhaṃ , natthi vegāyitattaṃ , natthi abyāvaṭamano , natthi appaṭisaṅkhānupekkhāti . TatthaP3.68 ‘‘ natthi davāti khiḍḍādhippāyena kiriyā natthi . Natthi ravāti sahasā kiriyā natthī ’’ ti vadanti . Sahasā pana kiriyā davā ,‘‘ aññaṃ karissāmī ’’ ti aññassa karaṇaṃ ravā . Natthi apphuṭan ti ñāṇena aphusitaṃ natthi . Natthi vegāyitattan ti turitakiriyā natthi . Natthi abyāvaṭamanoti niratthakacittasamudācāro natthi . Natthi appaṭisaṅkhānupekkhāti aññāṇupekkhā natthi . Keci pana ‘‘ natthi dhammadesanāya hānī ’’ ti apaṭhitvā ‘‘ natthi chandassa hāni , natthi vīriyassa hāni , natthi satiyā [ sattiyā ( vibha . mūlaṭī . suttantabhājanīyavaṇṇanā )] hānī ’’ ti paṭhanti . Jarāmaraṇādīsu ekādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu paccekaṃ catusaccayojanāvasena pavattāni catucattālīsa ñāṇāniyeva ( saṃ . ni .2.33) sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato ñāṇavatthūni . Vuttañhetaṃ – ‘‘ YatoM3.55 kho bhikkhave ariyasāvako evaṃ jarāmaraṇaṃ pajānāti , evaṃ jarāmaraṇasamudayaṃ pajānāti , evaṃ jarāmaraṇanirodhaṃ pajānāti , evaṃ jarāmaraṇanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ pajānātī ’’ tiādi ( saṃ . ni .2.33). JarāmaraṇasamudayotiV3.50 cettha jāti adhippetā . Sesapadesu bhavādayo veditabbā . Kusalacittuppādesu phassādayo paropaṇṇāsa kusaladhammā . ‘‘ Jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti ñāṇaṃ ,‘‘ asati jātiyā natthi jarāmaraṇan ’’ ti ñāṇaṃ , atītampi addhānaṃ ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti ñāṇaṃ ,‘‘ asati jātiyā natthi jarāmaraṇan ’’ ti ñāṇaṃ , anāgatampi addhānaṃ ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti ñāṇaṃ ,‘‘ asati jātiyā natthi jarāmaraṇan ’’ ti ñāṇaṃ . ‘‘ Yampi idaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ , tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhamman ’’ ti ñāṇanti evaṃP3.69 jarāmaraṇādīsu ekādasasu paṭiccasamuppādaṅgesu paccekaṃ satta satta katvā sattasattati ñāṇavatthūni ( saṃ . ni .2.34) veditabbāni . Tattha yampīti chabbidhampi paccavekkhaṇañāṇaṃ vipassanārammaṇabhāvena ekajjhaṃ gahetvā vuttaṃ . Dhammaṭṭhitiñāṇan ti chapi ñāṇāni saṅkhipitvā vuttaṃ ñāṇaṃ . ‘‘ Khayadhamman ’’ tiādinā pana pakārena pavattañāṇassa dassanaṃ , vipassanādassanato vipassanā paṭivipassanādassanamattamevāti na taṃ ‘‘ aṅgan ’’ ti vadanti , pāḷiyaṃ ( saṃ . ni .2.34) pana sabbattha ñāṇavasena aṅgānaṃ vuttattā ‘‘ nirodhadhammanti ñāṇan ’’ ti iti -saddena pakāsetvā vuttaṃ vipassanāñāṇaṃ sattamaṃ ñāṇanti ayamattho dissati . Na hi yampi idaṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ , tampi ñāṇanti sambandho hoti ñāṇaggahaṇena etasmiṃ ñāṇabhāvadassanassa anadhippetattā ,‘‘ khayadhammaṃ … pe … nirodhadhamman ’’ ti etesaṃ sambandhabhāvappasaṅgo cāti . Catuvīsati … pe … vajirañāṇan ti ettha keci tāva āhu ‘‘ bhagavā devasikaṃ dvādasakoṭisatasahassakkhattuṃ mahākaruṇāsamāpattiṃ samāpajjati , dvādasakoṭisatasahassakkhattumeva ca arahattaphalasamāpattiṃ samāpajjati , tāsaṃ purecaraṃ , sahavacarañca ñāṇaṃ paṭipakkhehi abhejjataṃ , mahattañca upādāya mahāvajirañāṇaṃ nāma . Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘ TathāgataṃM3.56 , bhikkhave , arahantaṃ sammāsambuddhaṃ dve vitakkā bahulaṃ samudācaranti – khemo ca vitakko , paviveko ca vitakko ’ ti ( itivu .38). Khemavitakko hi bhagavato mahākaruṇāsamāpattiṃ pūretvā ṭhito , pavivekavitakko arahattaphalasamāpattiṃ . Buddhānañhi bhavaṅgaparivāso lahuko , matthakappatto samāpattīsuP3.70 vasībhāvo , tasmā samāpajjanavuṭṭhānāni katipayacittakkhaṇeheva ijjhanti . Pañca rūpāvacarasamāpattiyo catasso arūpasamāpattiyo appamaññāsamāpattiyā saddhiṃ dasa , nirodhasamāpatti , arahattaphalasamāpattiV3.51 cāti dvādasetā samāpattiyo bhagavā paccekaṃ divase divase koṭisatasahassakkhattuṃ purebhattaṃ samāpajjati , tathā pacchābhattan ’’ ti . ‘‘ Evaṃ samāpajjitabbasamāpattisañcāritañāṇaṃ mahāvajirañāṇaṃ nāmā ’’ ti keci . Apare pana ‘‘ yaṃ taṃ bhagavatā abhisambodhidivase pacchimayāme paṭiccasamuppādamukhena paṭilomanayena jarāmaraṇato paṭṭhāya ñāṇaṃ otāretvā anupadadhammavipassanaṃ ārabhantena yathā nāma puriso suviduggaṃ mahāgahanaṃ mahāvanaṃ chindanto antarantarā nisānasilāyaṃ pharasuṃ sunisitaṃ karoti , evameva nisānasilāsadisiyo samāpattiyo antarantarā samāpajjitvā ñāṇassa tikkhavisadasūrabhāvaṃ sampādetuṃ anulomapaṭilomato paccekaṃ paṭiccasamuppādaṅgavasena sammasanto divase divase lakkhakoṭilakkhakoṭiphalasamāpattiyo samāpajjati , taṃ sandhāya vuttaṃ ‘ catuvīsati … pe … mahāvajirañāṇaṃ nissāyā ’ ti ’’. Nanu bhagavato samāpattisamāpajjane parikamme payojanaṃ natthīti ? Nayidaṃ ekantikaṃ . Tathā hi vedanāpaṭippaṇāmanādīsu savisesaṃ parikammapubbaṅgamena samāpattiyo samāpajji . Apare pana ‘‘ lokiyasamāpattisamāpajjane parikammena payojanaṃ natthi . Lokuttarasamāpattisamāpajjane tajjaṃ parikammaṃ icchitabbamevā ’’ ti vadanti . ‘‘ Aparamparā ’’ tiP3.71 padaṃ yesaṃ desanāya atthi , te aparampariyāva . Kusalapaññattiyan ti kusaladhammānaṃ paññāpane . Anuttaroti uttamo . Upanissaye ṭhatvāti ñāṇūpanissaye ṭhatvā yādiso pubbūpanissayo pubbayogo ,M3.57 tattha patiṭṭhāya . Mahantato saddahati paṭipakkhavigamena ñāṇassa viya saddhāyapi tikkhavisadabhāvāpattito . Avasesaarahantehīti pakatisāvakehi . Asīti mahātherā paramatthadīpaniyaṃ theragāthāvaṇṇanāyaṃ nāmato uddhaṭā . Cattāro mahātherāti mahākassapaanuruddhamahākaccānamahākoṭṭhikattherā . Tesupi aggasāvakesu sāriputtatthero paññāya visiṭṭhabhāvato . Sāriputtattheratopi eko paccekabuddho tikkhavisadañāṇo abhinīhāramahantatāya sambhatañāṇasambhārattā . Satipi paccekabodhiyā avisesesu bahūsu ekajjhaṃ sannipatitesu pubbayogavasena lokiye visaye siyā kassaci ñāṇassa visiṭṭhatāti dassetuṃ ‘‘ sace panā ’’ tiādi vuttaṃ . ‘‘ Sabbaññubuddhova buddhaguṇe mahantato saddahatī ’’ ti idaṃ heṭṭhā āgatadesanāsotavasena vuttaṃ . Buddhā hi buddhaguṇe mahattaṃ paccakkhatova passanti , na saddahanavasena . Idāni yathāvuttamatthaṃ upamāya vibhāvetuṃ ‘‘ seyyathāpi nāmā ’’ tiādi āraddhaṃ . Gambhīro uttānotiV3.52 gambhīro vā uttāno vāti jānanatthaṃ . ‘‘ Evamevā ’’ tiādi yathādassitāya upamāya upameyyena saṃsandanaṃ . Buddhaguṇesu appamattavisayampi lokiyamahājanassa ñāṇaṃ apavattitarūpeneva pavattati anavattitasabhāvattāti vuttaṃ ‘‘ ekabyāma … pe … veditabbā ’’ ti . TatthaP3.72 ñātaudakaṃ viyāti pamāṇato ñātaudakaṃ viya . Ariyānaṃ pana tattha attano visaye pavattanakañāṇaṃ pavattitarūpeneva pavattati attano paṭivedhānurūpaṃ , abhinīhārānurūpañca avattitasabhāvattāti dassento ‘‘ dasabyāmayottenā ’’ tiādimāha . Tattha paṭividdhasaccānampi paṭipakkhavidhamanapubbayogavisesavasena ñāṇaṃ sātisayaṃ , mahānubhāvañca hotīti imamatthaṃ dassetuṃ sotāpannañāṇassa dasabyāmaudakaṃ opammabhāvena dassetvā tato paresaṃ dasuttaradiguṇadasaguṇaasītiguṇavisiṭṭhaṃ udakaṃ opammaṃ katvā dassitaṃ . Nanu evaṃ sante buddhaguṇā parimitaparicchinnā , therena ca te paricchijja ñātāti āpajjatīti ? Nāpajjatīti dassento ‘‘ tattha yathā so puriso ’’ tiādimāha . Tattha so purisoti so caturāsītibyāmasahassappamāṇena yottena caturāsītibyāmasahassaṭṭhāne mahāsamudde udakaṃ minitvā ṭhito puriso . So hi therassa upamābhāvena gahito . DhammanvayenātiM3.58 anumānañāṇena . Tañhi siddhaṃ dhammaṃ anugantvā pavattanato ‘‘ dhammanvayo ’’ ti vuccati , tathā anvayavasena atthassa bujjhanato anvayabuddhi , anumeyyaṃ anuminotīti anumānaṃ , nidassane diṭṭhanayena anumeyyaṃ gaṇhātīti ‘‘ nayaggāho ’’ ti ca vuccati . Tenāha ‘‘ dhammanvayenā ’’ tiādi . Svāyaṃ dhammanvayo na yassa kassaci hoti , atha kho tathārūpassa aggasāvakassevāti āha ‘‘ sāvakapāramiñāṇe ṭhatvā ’’ ti . Yadi thero buddhaguṇe ekadesato paccakkhe katvā tadaññe nayaggāhena gaṇhi , nanu evaṃ sante buddhaguṇā parimitaparicchinnā āpannāti ? Nayidaṃ evanti dassento ‘‘ anantā aparimāṇā ’’ ti . ‘‘ Saddahatī ’’ ti vatvā puna tamevatthaṃ vibhāvento ‘‘ therena hi … pe … bahutarā ’’ ti āha . Kathaṃ panāyamattho evaṃ daṭṭhabboti evaṃ adhippāyabhedakaṃ upamāya saññāpetuṃ ‘‘ yathā kathaṃ viyā ’’ tiādi vuttaṃ ‘‘ upamāyamidhekacceP3.73 viññū purisā bhāsitassa atthaṃ ājānantī ’’ ti ( saṃ . ni .2.67) ito nava ito navāti ito majjhaṭṭhānato yāva dakkhiṇatīrā nava ito majjhaṭṭhānato yāva uttaratīrā nava . Idāni yathāvuttamatthaṃ suttena samatthetuṃ ‘‘ buddhopī ’’ ti gāthamāha . Yamakayugaḷamahānadīmahogho viyāti dvinnaṃ ekato samāgatattā yugaḷabhūtānaṃ mahānadīnaṃ mahogho viya . AnucchavikaṃV3.53 katvāti yoyaṃ mama pasādo buddhaguṇe ārabbha ogāḷho hutvā uppanno , taṃ anucchavikaṃ anurūpaṃ katvā . Paṭiggahetuṃ sampaṭicchituṃ añño koci na sakkhissati yāthāvato anavabujjhanato . Paṭiggahetuṃ sakkoti tassa hetuto , paccayato , sabhāvato , kiccato , phalato sammadeva paṭivijjhanato . Pūrattan ti puṇṇabhāvo . Paggharaṇakāleti vikiraṇakāle , patanakāleti attho . ‘‘ Pasanno ’’ ti iminā pasādassa vattamānatā dīpitāti ‘‘ uppannasaddho ’’ ti imināpi saddhāya paccuppannatā pakāsitāti āha ‘‘ evaṃ saddahāmīti attho ’’ ti . Abhiññāyatīti abhiñño , adhiko abhiñño bhiyyobhiñño , so eva atisayavacanicchāvasena ‘‘ bhiyyobhiññataro ’’ ti vuttoti āha ‘‘ bhiyyataro abhiññāto ’’ ti . Dutiyavikappe pana abhijānātīti abhiññā , abhivisiṭṭhā paññā , bhiyyo abhiññāM3.59 etassāti bhiyyobhiñño , so eva atisayavacanicchāvasena bhiyyobhiññataro , svāyamassa atisayo abhiññāya bhiyyobhāvakatoti āha ‘‘ bhiyyatarābhiñño vā ’’ ti . Sambujjhati etāyāti sambodhi , sabbaññutaññāṇaṃ , aggamaggañāṇañca . Sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānañhi aggamaggañāṇaṃ , aggamaggañāṇapadaṭṭhānañca sabbaññutaññāṇaṃ sambodhi nāma . Tattha padhānavasena tadatthadassaneP3.74 paṭhamavikappo , padaṭṭhānavasena dutiyavikappo . Kasmā panettha arahattamaggañāṇasseva gahaṇaṃ , nanu heṭṭhimānipi bhagavato maggañāṇāni savāsanameva yathāsakaṃ paṭipakkhavidhamanavasena pavattāni . Savāsanappahānañhi ñeyyāvaraṇappahānanti ? Saccametaṃ , taṃ pana aparipuṇṇaṃ paṭipakkhavidhamanassa vippakatabhāvatoti āha ‘‘ arahattamaggañāṇe vā ’’ ti . Aggamaggavasena cettha ariyānaṃ bodhittayapāripūrīti dassetuṃ ‘‘ arahattamaggeneva hī ’’ tiādi vuttaṃ . Nippadesāti anavasesā . Gahitā hontīti arahattamaggena gahitena adhigatena gahitā adhigatā honti . Sabban ti tehi adhigantabbaṃ . Tenāti sambodhinā sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānena arahattamaggañāṇena .
142. Khādanīyānaṃ uḷāratā sātarasānubhāvenāti āha ‘‘ madhure āgacchatī ’’ ti . Pasaṃsāya uḷāratā visiṭṭhabhāvenāti āha ‘‘ seṭṭhe ’’ ti , obhāsassa uḷāratā mahantabhāvenāti vuttaṃ ‘‘ vipule ’’ ti .
Usabhassa ayanti āsabhī , idha pana āsabhī viyāti āsabhī . Tenāha ‘‘ usabhassa vācāsadisī ’’ ti . Yena pana guṇenassā taṃsadisatā , taṃ dassetuṃ ‘‘ acalā asampavedhī ’’ ti vuttaṃ .
Yato kutoci anussavanaṃ anussavo . Vijjāṭṭhānesu kataparicayānaṃ ācariyānaṃ taṃ tamatthaṃ viññāpentī paveṇī ācariyaparamparā . Kevalaṃ attano matiyā ‘‘ itikira evaṃkirā ’’ ti parikappanā itikira . Piṭakassa ganthassa sampadānato sayaṃ sampadānabhāvena gahaṇaṃ piṭakasampadānaṃ . Yathāsutānaṃ atthānaṃ ākārassa parivitakkanaṃ ākāraparivitakko . Tatheva ‘‘ evametan ’’ ti diṭṭhiyā nijjhānakkhamanaṃ diṭṭhinijjhānakkhanti . ĀgamādhigamehiV3.54 vinā takkamaggaṃ nissāya takkanaṃ takko . Anumānavidhiṃ nissāya nayaggāho . Yasmā buddhavisayeP3.75 ṭhatvā bhagavato ayaṃ therassa codanā , therassa ca so avisayo , tasmā ‘‘ paccakkhato ñāṇena paṭivijjhitvā viyā ’’ ti vuttaṃ .
Sīhanādo viyāti sīhanādo , taṃsadisatā cassa seṭṭhabhāvena , soM3.60 cettha evaṃ veditabboti dassento ‘‘ sīhanādo ’’ tiādimāha . Neva dandhāyantenāti na mandāyantena . Na bhaggarāyantenāti aparisaṅkantena .
Anuyogadāpanatthan ti anuyogaṃ sodhāpetuṃ . Vimaddakkhamañhi sīhanādaṃ nadanto atthato tattha anuyogaṃ sodheti nāma . Anuyuñjanto ca naṃ sodhāpeti nāma . Dātun ti sodhetuṃ . Keci ‘‘ dānatthan ’’ ti atthaṃ vadanti , tadayuttaṃ . Na hi yo sīhanādaṃ nadati , so eva tattha anuyogaṃ detīti yujjati . Nighaṃsanan ti vimaddanaṃ . Dhamamānan ti tāpayamānaṃ , tāpana ñcettha gaggariyā dhamāpanasīsena vadati .
Sabbe teti sabbe te atīte niruddhe sammāsambuddhe , tenetaṃ dasseti – ye te ahesuṃ atītaṃ addhānaṃ tava abhinīhārato oraṃ sammāsambuddhā , tesaṃ tāva sāvakañāṇagocare dhamme paricchindanto mārādayo viya buddhānaṃ lokiyacittacāraṃ tvaṃ jāneyyāsi . Ye pana te abbhatītā tato parato chinnavaṭumā chinnapapañcā pariyādiṇṇavaṭṭā sabbadukkhavītivattā sammāsambuddhā , tesaṃ sabbesampi sāvakañāṇassa avisayabhūte dhamme kathaṃ jānissasīti . Anāgatabuddhānaṃ panāti pana -saddo visesatthajotano , tena atītesu tāva khandhānaṃ bhūtapubbattā tattha siyā ñāṇassa savisaye gati , anāgatesu pana sabbaso asañjātesu kathanti imamatthaṃ joteti . Tenāha ‘‘ anāgatāpī ’’ tiādiP3.76 . ‘‘ Cittena paricchinditvā viditā ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu atītānāgate sattāhe eva pavattaṃ cittaṃ cetopariyañāṇassa visayo , na tato paranti ? Nayidaṃ cetopariyañāṇakiccavasena vuttaṃ , atha kho pubbenivāsaanāgataṃsañāṇavasena vuttaṃ , tasmā nāyaṃ doso .
Viditaṭṭhāne na karoti sikkhāpadeneva tādisassa paṭikkhepassa paṭikkhittattā , setughātato ca . Kathaṃ pana thero dvayasambhave paṭikkhepameva akāsi , na vibhajja byākāsīti āha ‘‘ thero kirā ’’ tiādi . Pāraṃ pariyantaṃ minotīti pāramī , sā eva ñāṇanti pāramiñāṇaṃ , sāvakānaṃ pāramiñāṇaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ , tasmiṃ . Sāvakānaṃ ukkaṃsapariyantagate jānane nāyaṃ anuyogo , atha kho sabbaññutaññāṇe sabbaññutāya jānane . Keci pana ‘‘ sāvakapāramiñāṇeti sāvakapāramiñāṇavisaye ’’ ti atthaṃ vadanti . Tathā sesapadesupi .
SīlaV3.55 . . pe … samatthan ti sīlasamādhipaññāvimuttisaṅkhātakāraṇānaṃM3.61 jānanasamatthaṃ . Buddhasīlādayo hi buddhānaṃ buddhakiccassa , parehi ‘‘ buddhā ’’ ti jānanassa ca kāraṇaṃ .
143. Anumānañāṇaṃ viya saṃsayapiṭṭhikaṃ ahutvā ‘‘ idamidan ’’ ti yathāsabhāvato ñeyyaṃ dhāreti nicchinotīti dhammo , paccakkhañāṇanti āha ‘‘ dhammassa paccakkhato ñāṇassā ’’ ti . Anuetīti anvayoti āha ‘‘ anuyogaṃ anugantvā ’’ ti . Paccakkhasiddhañhi atthaṃ anugantvā anumānañāṇassa pavatti diṭṭhena adiṭṭhassa anumānanti veditabbo . Vidite vedakampi ñāṇaṃ atthato viditameva hotīti ‘‘ anumānañāṇaṃ nayaggāho vidito ’’ ti vuttaṃ . Viditoti viddho paṭiladdho , adhigatoti attho .
Appamāṇoti aparimāṇo mahāvisayattā . Tenāha ‘‘ apariyanto ’’ ti . Tenāti apariyantattā , tena vā apariyantena ñāṇena , eteneva thero yaṃ yaṃ anumeyyamatthaṃ ñātukāmoP3.77 hoti , tattha tatthassa asaṅgamappaṭihaṭaanumānañāṇaṃ pavattatīti dasseti . Tenāha ‘‘ so iminā ’’ tiādi . Tattha imināti iminā kāraṇena .
Pākārassa thirabhāvaṃ uddhamuddhaṃ āpetīti uddhāpaṃ , pākāramūlaṃ . Ādi -saddena pākāradvārabandhaparikhādīnaṃ saṅgaho veditabbo . Paccante bhavaṃ paccantimaṃ .
Paṇḍitadovārikaṭṭhāniyaṃ katvā thero attānaṃ dassetīti dassento ‘‘ ekadvāranti kasmā āhā ’’ ti codanaṃ samuṭṭhāpesi .
Yassā paññāya vasena puriso ‘‘ paṇḍito ’’ ti vuccati , taṃ paṇḍiccan ti āha ‘‘ paṇḍiccena samannāgato ’’ ti . Taṃtaṃitikattabbatāsu chekabhāvo byattabhāvo veyyattiyaṃ . Medhati sammosaṃ hiṃsati vidhamatīti medhā , sā etassa atthīti medhāvī . Ṭhāne ṭhāne uppatti etissā atthīti ṭhānuppattikā , ṭhānaso uppajjanakapaññā .
Anupariyāyanti etenāti anupariyāyo , so eva pathoti anupariyāyapatho , parito pākārassa anusaṃyāyanamaggo .
Pākārabhāgā sandhātabbā etthāti pākārasandhi , pākārassa phullitappadeso . So pana heṭṭhimantena dvinnampi iṭṭhakānaṃ vigamena evaṃ vuccatīti āha ‘‘ dvinnaṃ iṭṭhakānaṃ apagataṭṭhānan ’’ ti . Chinnaṭṭhānan ti chinnabhinnappadeso , chinnaṭṭhānaṃ vā . Tañhi ‘‘ vivaran ’’ ti vuccati .
Kiliṭṭhan ti malīnaṃ . Upatāpentīti kilesapariḷāhena santāpenti . Vibādhentīti pīḷenti .
Uppannāya paññāya nīvaraṇehi na kiñci kātuṃ sakkāti āha ‘‘ anuppannāya paññāya uppajjituṃ na dentī ’’ ti . Tasmāti paccayūpaghātenaM3.62 uppajjituṃ appadānato .
Catūsu satipaṭṭhānesu suṭṭhu ṭhapitacittāti catubbidhāyapiP3.78 satipaṭṭhānabhāvanāya sammadeva ṭhapitacittā .
Yathāsabhāvena bhāvetvāti aviparītasabhāvena yathā paṭipakkhā samucchijjanti , evaṃ bhāvetvā .
PurimanayeV3.56 satipaṭṭhānāni , bojjhaṅgā ca missakā adhippetāti tato aññathā vattuṃ ‘‘ apicetthā ’’ tiādi vuttaṃ .
Missakāti samathavipassanāmaggavasena missakā .
‘‘ Catūsu satipaṭṭhānesu suppatiṭṭhitacittā ’’ tiādito vuttattā satipaṭṭhāne vipassanāti gahetvā ‘‘ satta bojjhaṅge yathābhūtaṃ bhāvetvā ’’ ti vuttattā , maggapariyāpannānaṃyeva ca nesaṃ nippariyāyabojjhaṅgabhāvato , tesu ca sabbaso adhigatesu lokanāthena sabbaññutaññāṇampi adhigatameva hotīti ‘‘ bojjhaṅge maggo , sabbaññutaññāṇañcāti gahite sundaro pañho bhaveyyā ’’ ti mahāsivatthero āha , na panevaṃ gahitaṃ porāṇehīti adhippāyo . Itīti vuttappakāraparāmasanaṃ . Theroti sāriputtatthero . Tatthāti tesu paccantanagarādīsu .
Nagaraṃ viya nibbānaṃ tadatthikehi upagantabbato , upagatānañca parissayarahitasukhādhigamanaṭṭhānato . Pākāro viya sīlaṃ tadupagatānaṃ parito ārakkhabhāvato . Pariyāyapatho viya hirī sīlapākārassa adhiṭṭhānabhāvato . Vuttañhetaṃ ‘‘ pariyāyapathoti kho bhikkhu hiriyā etaṃ adhivacanan ’’ ti . Dvāraṃ viya ariyamaggo nibbānanagarappavesanaañjasabhāvato . Paṇḍitadovāriko viya dhammasenāpati nibbānanagarapaviṭṭhapavisanakānaṃ sattānaṃ sallakkhaṇato . Dinnoti dāpito , sodhitoti attho .
144. Nipphattidassanatthan tiP3.79 siddhidassanatthaṃ , adhigamadassanatthanti attho .
‘‘ Pañcanavutipāsaṇḍe ’’ ti idaṃ yasmā thero paribbājako hutvā tato pubbeva nibbānapariyesanaṃ caramāno te te pāsaṇḍino upasaṅkamitvā nibbānaṃ pucchi , te nāssa cittaṃ ārādhesuṃ , taṃ sandhāya vuttaṃ . Te pana pāsaṇḍā heṭṭhā vuttā eva .
Tatthevāti tassayeva bhāgineyyassa desiyamānāya desanāya . Parassa vaḍḍhitaṃ bhattaṃ bhuñjanto viya sāvakapāramiñāṇaṃ hatthagataṃ akāsi adhigacchi .
Uttaruttaran ti heṭṭhimassa heṭṭhimassa uttaraṇato atikkamanato uttaruttaraṃ , tato eva padhānabhāvaṃ pāpitatāyaM3.63 paṇītapaṇītaṃ . Uttaruttaran ti vā uparūpari . Paṇītapaṇītan ti paṇītataraṃ , paṇītatamañcāti attho .
Kaṇhan ti kāḷakaṃ saṃkilesadhammaṃ . Sukkan ti odātaṃ vodānadhammaṃ . Savipakkhaṃ katvāti pahātabbapahāyakabhāvadassanavasena yathākkamaṃ ubhayaṃ savipakkhaṃ katvā . ‘‘ Ayaṃ kaṇhadhammo , imassa ayaṃ pahāyako ’’ ti evaṃ kaṇhaṃ paṭibāhitvā desanāvasena nīharitvā sukkaṃ ,‘‘ ayaṃ sukkadhammo , iminā ayaṃ pahātabbo ’’ ti evaṃ sukkaṃ paṭibāhitvā kaṇhaṃ . Saussāhan ti phaluppādanasamatthatāvasena sabyāpāraṃ . Tenāha ‘‘ savipākan ’’ ti . Vipākadhammanti attho .
TasmiṃV3.57 desite dhammeti tasmiṃ vuttanayena bhagavā tumhehi desite dhamme ekaccaṃ dhammaṃ nāma sāvakapāramiñāṇaṃ jānitvā paṭivijjhitvā . Taṃjānane hi vutte catusaccadhammajānanaṃ avuttasiddhanti .
‘‘ Catusaccadhammesū ’’ ti idaṃ porāṇaṭṭhakathāyaṃ vuttākāradassanaṃ . Vipakkho pana parato āgamissati .
Etthāti ‘‘ dhammesu niṭṭhaṃ agaman ’’ ti etasmiṃ pade . Therasallāpoti therānaṃ sallāpasadiso vinicchayavādoP3.80 . Kāḷavallavāsīti kāḷavallavihāravāsī . Idānīti etarahi ‘‘ idāhaṃ bhante ’’ tiādivacanakāle . Imasmiṃ pana ṭhāneti ‘‘ dhammesu niṭṭhaṃ agaman ’’ ti imasmiṃ padese , imasmiṃ vā niṭṭhānakāraṇabhūte yoniso parivitakkane . ‘‘ Imasmiṃ pana ṭhāne buddhaguṇesu niṭṭhaṅgato ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu sāvakapāramiñāṇasamadhigatakāle eva thero buddhaguṇesu niṭṭhaṅgatoti ? Saccametaṃ , idāni pana taṃ pākaṭaṃ jātanti evaṃ vuttaṃ . Sabban ti ‘‘ catusaccadhammesū ’’ tiādi sumattherena vuttaṃ sabbaṃ . Arahatte niṭṭhaṅgatoti etthāpi vuttanayeneva anuyogaparihārā veditabbā . Yadipi dhammasenāpati ‘‘ sāvakapāramiñāṇaṃ mayā samadhigatan ’’ ti ito pubbepi jānātiyeva , idāni pana asaṅkhyeyyāparimeyyabhede buddhaguṇe nayaggāhavasena pariggahetvā kiccasiddhiyā tasmiṃ ñāṇe niṭṭhaṅgato ahosīti dassento ‘‘ mahāsivatthero … pe … dhammesūti sāvakapāramiñāṇe niṭṭhaṅgato ’’ ti avoca . Buddhaguṇā pana nayato āgatā , te nayaggāhato yāthāvato jānanto sāvakapāramiñāṇe tathājānanavasena niṭṭhaṅgatattā sāvakapāramiñāṇameva tassa aparāparuppattivasena , tena tena bhāvetabbakiccabahutāvasena ca ‘‘ dhammesū ’’ ti puthuvacanena vuttaṃ .
Anantāparimeyyānaṃ anaññavisayānaṃM3.64 buddhaguṇānaṃ nayato pariggaṇhanena therassa sātisayo bhagavati pasādo uppajjatīti āha ‘‘ bhiyyosomattāyā ’’ tiādi .
‘‘ Suṭṭhu akkhāto ’’ ti vatvā taṃ evassa suṭṭhu akkhātataṃ dassetuṃ ‘‘ niyyāniko maggo ’’ ti vuttaṃ . Svākkhātatā hi dhammassa yadatthaṃ desito , tadatthasādhanena veditabbā . Phalatthāya niyyātīti anantaravipākattā , attano uppattisamanantarameva phalanipphādanavasena pavattatīti attho . Vaṭṭacārakato niyyātīti vā niyyāniko , niyyānasīloti vā .
Rāgadosamohanimmadanasamatthoti idhāpiP3.81 ‘‘ pasannosmi bhagavatīti dassetī ’’ ti ānetvā sambandho . Vaṅkādīti ādi -saddena jimhakuṭile , aññe ca paṭipattidose saṅgaṇhāti . Bhagavā tumhākaṃ buddhasubuddhatā viya dhammasudhammatā , saṅghasuppaṭipatti ca dhammesu niṭṭhaṅgamanena sāvakapāramiñāṇe niṭṭhaṅgatattā mayhaṃ suṭṭhu vibhūtā supākaṭā jātāti dassento thero ‘‘ svākkhāto bhagavatā dhammo , suppaṭipanno saṅghoti pasīdin ’’ ti avoca .