Candimasūriyādipātubhāvavaṇṇanā
121. Āluppakārakan ti ettha ālopapariyāyo āluppa -saddoti āha ‘‘ ālopaṃ katvā ’’ ti .
Paccakkhabhūtānampi
M3.43 candimasūriyānaṃ pavattiyaṃ lokiyānaṃ sammoho hoti , taṃ vidhamituṃ ‘‘ ko pana tesan ’’ tiādinā aṭṭha pañhāvissajjanāni gahitāni .
Tattha tesan ti candimasūriyānaṃ .
Kasmin ti kasmiṃ ṭhāne .
‘‘ Ko uparī ’’ ti etenevaP3.54 ko heṭṭhāti ayamattho vuttoyeva .
Tathā ‘‘ ko sīghaṃ gacchatī ’’ ti iminā ko saṇikaṃ gacchatīti ayampi attho vuttoyeva .
Vīthiyoti gamanavīthiyo .
Ekatoti ekasmiṃ khaṇe pātubhavanti .Sūriyamaṇḍale pana atthaṅgate candamaṇḍalaṃ paññāyittha .
Chandaṃ ñatvā vāti ruciṃ ñatvā viya .
Ubhayan ti anto , bahi ca .
Ujukan ti āyāmato , vitthārato , ubbedhato ca .
Parimaṇḍalatoti parikkhepato .
Ujukaṃ saṇikaṃ gacchati amāvāsiyaṃ sūriyena saddhiṃ gacchanto divase divase thokaṃ thokaṃ ohīyanto puṇṇamāsiyaṃ upaḍḍhamaggameva ohīyanato .
Tiriyaṃ sīghaṃ gacchati ekasmimpi māse kadāci dakkhiṇato , kadāci uttarato dassanato .
‘‘ Dvīsu passesū ’’ ti idaṃ yebhuyyavasena vuttaṃ .
Candassa purato , pacchato , samañca tārakā gacchantiyeva .
Attano ṭhānan ti attano gamanaṭṭhānaṃ .
Na vijahanti attano vīthiyāva gacchanato .
Sūriyassa ujukaṃ gamanassa sīghatā candassa gamanaṃ upādāya veditabbā .
Tiriyaṃ gamanaṃ dakkhiṇadisato uttaradisāya , uttaradisato ca dakkhiṇadisāya gamanaṃ dandhaṃ chahi chahi māsehi ijjhanato .
Soti sūriyo .
Kāḷapakkhauposathatoti kāḷapakkhe uposathe candena saheva gantvā tato paraṃ .
Pāṭipadadivaseti sukkapakkhapāṭipadadivase .
Ohāya gacchati attano sīghagāmitāya , tassa ca dandhagāmitāya .
Lekhā
V3.40 viya paññāyati pacchimadisāyaṃ .Yāva uposathadivasāti yāva sukkapakkhauposathadivasā .
‘‘ Cando anukkamena vaḍḍhitvā ’’ ti idaṃ uparibhāgato patitasūriyālokatāya heṭṭhato pavattāya sūriyassa dūrabhāvena divase divase anukkamena parihāyamānāya attano chāyāya vasena anukkamena candamaṇḍalappadesassa vaḍḍhamānassa viya dissamānatāya vuttaṃ , tasmā anukkamena vaḍḍhitvā viya .
Uposathadivase puṇṇamāyaṃ paripuṇṇo hoti , paripuṇṇamaṇḍalo hutvā dissatīti attho .
Dhāvitvā gaṇhāti candassa dandhagatitāya , attano ca sīghagatitāya .
Anukkamena hāyitvāti ettha ‘‘ anukkamena
M3.44 vaḍḍhitvā ’’ ti ettha vuttanayena atthoP3.55 veditabbo .
Tattha pana chāyāya hāyamānatāya maṇḍalaṃ vaḍḍhamānaṃ viya dissati , idha chāyāya vaḍḍhamānatāya maṇḍalaṃ hāyamānaṃ viya dissati .Yāya vīthiyā sūriye gacchante vassavalāhakā devaputtā sūriyābhitāpasantattā attano vimānato na nikkhamanti , kīḷāpasutā hutvā na vicaranti , tadā kira sūriyassa vimānaṃ pakatimaggato adho otaritvā vicarati , tassa oruyha caraṇeneva candavimānampi adho oruyha carati taggatikattā , tasmā sā vīthi udakābhāvena ajānurūpatāya ‘‘ ajavīthī ’’ ti samaññaṃ gatā .
Yāya pana vīthiyā sūriye gacchante vassavalāhakā devaputtā sūriyābhitāpābhāvato abhiṇhaṃ attano vimānato bahi nikkhamitvā kīḷāpasutā ito cito ca vicaranti , tadā kira sūriyavimānaṃ pakatimaggato uddhaṃ āruhitvā vicarati , tassa uddhaṃ āruyha caraṇeneva candavimānampi uddhaṃ āruyha carati taggatikattā , taggatikatā ca samānagatinā vātamaṇḍalena vimānassa phellitabbattā , tasmā sā vīthi udakabahubhāvena nāgānurūpatāya ‘‘ nāgavīthī ’’ ti samaññaṃ gatā .
Yadā sūriyo uddhamanāruhanto , adho ca anotaranto pakatimaggeneva gacchati , tadā vassavalāhakā yathākālaṃ , yathāruci ca vimānato nikkhamitvā sukhena vicaranti , tena kālena kālaṃ vassanato loke utusamatā hoti , tāya utusamatāya hetubhūtāya sā candimasūriyānaṃ gati gavānurūpatāya ‘‘ govīthī ’’ ti samaññaṃ gatā .
Tena vuttaṃ ‘‘ ajavīthī ’’ tiādi .
Evaṃ ‘‘ kati nesaṃ vīthiyo ’’ ti pañhaṃ vissajjetvā ‘‘ kathaṃ vicarantī ’’ ti pañhaṃ vissajjetuṃ ‘‘ candimasūriyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sineruto bahi nikkhamantīti sinerusamīpena taṃ padakkhiṇaṃ katvā gacchantā tato gamanavīthito bahi attano
P3.56 tiriyagamanena cakkavāḷābhimukhā nikkhamanti .
Anto vicarantīti evaṃ cha māse khaṇe khaṇe sineruto apasakkanavasena tato nikkhamitvā cakkavāḷasamīpaṃ pattā , tatopi cha māse khaṇe khaṇe apasakkanavasenaV3.41 nikkhamitvā sinerusamīpaṃ pāpuṇantā anto vicaranti .Idāni tamevatthaṃ saṅkhepena vuttaṃ vivarituṃ ‘‘ tehī ’’ tiādi vuttaṃ .
Sinerussa , cakkavāḷassa ca yaṃ ṭhānaṃ vemajjhaṃ , tassa , sinerussa ca yaṃ ṭhānaṃ vemajjhaṃ , tena gacchantā ‘‘ sinerusamīpena
M3.45 vicarantī ’’ ti vuttā , na sinerussa aggāḷindaallīnā .Cakkavāḷasamīpena caritvāti etthāpi eseva nayo .
Majjhenāti sinerussa , cakkavāḷassa ca ujukaṃ vemajjhena maggena .
Citramāse majjhenāti etthāpi eseva nayo .
Ekappahārenāti ekavelāya , ekeneva vā attano ekappahārena .
Majjhanhikoti ṭhitamajjhanhiko kālo hoti .
Tadā hi sūriyamaṇḍalaṃ uggacchantaṃ hutvāpi imasmiṃ dīpe ṭhitassa upaḍḍhameva dissati , uttarakurūsu ṭhitassa ogacchantaṃ hutvā .
Evañhi ekavelāyameva tīsu dīpesu ālokakaraṇaṃ .
Yesu kattikādinakkhattasamaññā , tānipi tārakarūpāni yevāti vuttaṃ ‘‘ sesatārakarūpāni cā ’’ ti , nakkhattasaññitatārakarūpato avasiṭṭhatārakarūpānīti attho .
Ubhayānipi tāni devatānaṃ vasanakavimānānīti veditabbāni .
Rā-saddo tiyati chijjati etthāti ratti , sattānaṃ saddassa vūpasamanakāloti attho .
Dibbanti sattā kīḷanti jotanti etthāti divā .
Sattānaṃ āyuṃ minanto viya siyati antaṃ karotīti māso .
Taṃ taṃ kiriyaṃ arati vattetīti utu .
Taṃ taṃ sattaṃ , dhammappavattiñca saṅgamma vadanto viya sarati vattetīti saṃvaccharo .
122. Vivajjanaṃ vivajjo , so eva vevajjaṃ , vaṇṇassa vevajjaṃ
P3.57 vaṇṇavevajjaṃ , vaṇṇasampattiyā vigamo , tassa pana atthitā ‘‘ vaṇṇavevajjatā ’’ ti vuttā .
Tenāha ‘‘ vivajjabhāvo ’’ ti .Tesan ti vaṇṇavantānaṃ sattānaṃ .
Atimānappaccayāti dubbaṇṇavambhanavasena atikkamma attano vaṇṇaṃ paṭicca mānapaccayā , mānasampaggaṇhananimittanti attho .
Sātisayo raso etissā atthīti rasāti laddhamānāya , anubhāsiṃsūti anurodhavasena bhāsiṃsu .
Lokuppattivaṃsakathan ti lokuppattivaṃsajaṃ paveṇīkathaṃ , ādikāle uppannaṃ paveṇīāgatakathanti attho .
‘‘ Anupatantī ’’ tipi pāṭho , so evattho .