Issues
編輯
設定
版本
選擇版本
胜嗣Jinadāyāda
中文
(DN) Pāthikavaggaṭṭhakathā
(DN) Pāthikavaggaṭṭhakathā

Dasuttarasuttavaṇṇanā

作者： _System_commentary_ @ Administrator

11. Dasuttarasuttavaṇṇanā

350. ĀvusoM3.275V3.247P3.354 bhikkhaveti sāvakānaṃ ālapanan ti sāvakānaṃ āmantanavasena ālapanasamudācāro , na kevalaṃ ‘‘ bhikkhave ’’ ti , so pana buddhānaṃ ālapanaṃ . Tenāha ‘‘ buddhā hī ’’ tiādi . Satthusamudācāravasena asamudācāro evettha satthu uccaṭṭhāne ṭhapanaṃ .
Sampati āgatattā katthaci na nibaddho vāso etesanti anibaddhavāsā , antevāsikā . Kammaṭṭhānaṃ gahetvā sappāyasenāsanaṃ gavesantā yaṃ kiñci disaṃ gacchantīti disāgamanīyā .
Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ buddhakāle ’’ tiādi vuttaṃ .
Asubhakammaṭṭhānan ti ekādasavidhaṃ asubhakammaṭṭhānaṃ . Tatthāpi puggalavemattataṃ ñatvā tadanurūpaṃ tadanurūpameva deti .
Mohacaritassapi kāmaṃ ānāpānassatikammaṭṭhānaṃ sappāyaṃ , kammaṭṭhānabhāvanāya pana bhājanabhūtaṃ kātuṃ sammohavigamāya paṭhamaṃ uddesaparipucchādhammassavanadhammasākacchāsu niyojetabboti vuttaṃ ‘‘ mohacaritassa … pe … ācikkhatī ’’ ti .
Saddhācaritassa visesato purimā cha anussatiyo sappāyā , tāsaṃ pana anuyuñjane ayaṃ pubbabhāgapaṭipattīti dassetuṃ ‘‘ pasādanīyasuttante ’’ tiādi vuttaṃ .
Ñāṇacaritassāti buddhicaritassa , tassa pana maraṇassati , upasamānussati , catudhātuvavatthānaṃ , āhārepaṭikūlasaññā visesato sappāyā , tesaṃ pana upakāradhammadassanatthaṃ ‘‘ aniccatādi … pe … kathetī ’’ ti vuttaṃ .
Tatthevāti satthu santike eva .
Temāsikaṃ paṭipadan ti tīhi māsehi sanniṭṭhāpetabbaṃ paṭipadaṃ .
Ime bhikkhūti imissā dhammadesanāya bhājanabhūtā bhikkhū .
‘‘ Evaṃ āgantvā gacchanteP3.355 pana bhikkhū ’’ ti idaṃ ‘‘ buddhakāle ’’ tiādinā taduddesikavasena vuttabhikkhū sandhāya vuttaṃ , na ‘‘ ime bhikkhū ’’ ti anantaraṃ vuttabhikkhū . Tenāha ‘‘ pesetī ’’ ti . Apalokethāti āpucchatha .
‘‘ Paṇḍitā ’’ tiādi sevanabhajanesu kāraṇavacanaṃ .
‘‘ Sotāpattiphale vinetī ’’ tiādi yebhuyyavasenaV3.248 vuttaṃ . Āyasmā hi dhammasenāpati bhikkhū yebhuyyena sotāpattiphalaṃ pāpetvā vissajjeti ‘‘ evamete niyatā sambodhiparāyaṇā ’’ ti . Āyasmā pana mahāmoggallāno ‘‘ sabbāpi bhavūpapatti jigucchitabbāvā ’’ ti bhikkhū yebhuyyena uttamatthaṃyeva pāpeti .
SāvakehiM3.276 vinetuṃ sakkuṇeyyā sāvakaveneyyā nāma na sāvakeheva vinetabbāti dassento āha ‘‘ sāvakaveneyyā nāmā ’’ tiādi .
Dasadhā mātikaṃ ṭhapetvāti ekakato paṭṭhāya yāva dasakā dasadhā dasadhā mātikaṃ ṭhapetvā vibhattoti dasuttaro . Dasuttaro gatotipi dasuttaroti ekakato paṭṭhāya yāva dasakā dasahi uttaro adhiko hutvā gato pavattotipi dasuttaro . Ekekasmiṃ pabbeti ekakato paṭṭhāya yāva dasakā dasasu pabbesu ekekasmiṃ pabbe . Dasa dasa pañhāti ‘‘ katamo dhammo bahukāro appamādo kusalesu dhammesū ’’ tiādinā dasa dasa pañhā . Visesitāti vissajjitā . Dasuttaraṃ pavakkhāmīti desiyamānaṃ desanaṃ nāmakittanamukhena paṭijānāti vaṇṇabhaṇanatthaṃ .
Pavakkhāmīti pakārehi vakkhāmi . Tathā hettha paññāsādhikānaṃ pañcannaṃ pañhasatānaṃ vasena desanā pavattā .
Dhamman ti idha dhamma -saddo pariyattipariyāyo ‘‘ idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇātī ’’ tiādīsu ( a . ni .5.73) viya . Suttalakkhaṇo cāyaṃ dhammoti āha ‘‘ dhammantiP3.356 suttan ’’ ti . Svāyaṃ dhammo yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamānassa nibbānāvaho . Tato eva vaṭṭadukkhasamucchedāya hoti , sa cāyamassa ānubhāvo sabbesaṃ khandhānaṃ pamocanupāyabhāvatoti dassento ‘‘ nibbānappattiyā ’’ tiādimāha . Tena vuttaṃ ‘‘ nibbānappattiyā ’’ tiādi .
Uccaṃ karontoti udaggaṃ uḷāraṃ paṇītaṃ katvā dassento , paggaṇhantoti attho . Pemaṃ janentoti bhattiṃ uppādento . Idañca desanāya paggaṇhanaṃ buddhānampi āciṇṇaṃ evāti dassento ‘‘ ekāyano ’’ tiādimāha .

Ekadhammavaṇṇanā

351.( Ka ) kāra -saddo upa-saddena vināpi upakāratthaṃ vadati ,‘‘ bahukārā , bhikkhave , mātāpitaro puttānan ’’ tiādīsu ( a . ni .2.34) viyāti āha ‘‘ bahukāroti bahūpakāro ’’ ti .
( Kha ) vaḍḍhane vutte nānantariyatāya uppādanaṃ vuttameva hotīti ‘‘ bhāvetabboti vaḍḍhetabbo ’’ tiV3.249 vutto . Uppādanapubbikā hi vaḍḍhanāti . NanuM3.277 ca ‘‘ eko dhammo uppādetabbo ’’ ti uppādanaṃ pettha visuṃ gahitaṃ evāti ? Aññavisayattā tassa nāyaṃ virodho . Tathā hi ‘‘ eko dhammo pariññeyyo ’’ ti tīhipi pariññāhi pariññeyyataṃ vatvāpi ‘‘ eko dhammo pahātabbo ’’ ti pahātabbatā vuttā .
( Ga ) tīhi pariññāhīti ñātatīraṇapahānapariññāhi .
( Gha ) pahānānupassanāyāti pajahanavasena pavattāya anupassanāya . Missakavasena cetaṃ anupassanāgahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
( Ṅa ) sīlasampadādīnaṃ parihānāvaho parihānāya saṃvattanako .
( Ca ) jhānādivisesaṃ gametīti visesagāmī .
( Cha ) duppaccakkhakaroti anupacitañāṇasambhārehi paccakkhaṃ kātuṃ asakkuṇeyyo .
( Jha ) abhijānitabbotiP3.357 abhimukhaṃ ñāṇena jānitabbo .
Sabbattha mātikāsūti dukādivasena vuttāsu sabbāsu mātikāsu .
Ettha ca āyasmā dhammasenāpati te bhikkhū bhāvanāya niyojetvā uttamatthe patiṭṭhāpetukāmo paṭhamaṃ tāva bhāvanāya upakāradhammaṃ uddesavasena dassento ‘‘ eko dhammo bahukāro ’’ ti vatvā tena upakārakena upakattabbaṃ dassento ‘‘ eko dhammo bhāvetabbo ’’ ti āha . Ayañca bhāvanā vipassanāvasena icchitāti āha ‘‘ eko dhammo pariññeyyo ’’ ti . Pariññā ca nāma yāvadeva pahātabbapajahanatthāti āha ‘‘ eko dhammo pahātabbo ’’ ti . Pajahantena ca hānabhāgiyaṃ nīharitvā visesabhāgiye avaṭṭhātabbanti āha ‘‘ eko dhammo hānabhāgiyo , eko dhammo visesabhāgiyo ’’ ti . Visesabhāgiye avaṭṭhānañca duppaṭivijjhanena , duppaṭivijjhapaṭivijjhanañce ijjhati , nipphādetabbanipphādanaṃ siddhameva hotīti āha ‘‘ eko dhammo duppaṭivijjho , eko dhammo uppādetabbo ’’ ti . Tayidaṃ dvayaṃ abhiññeyyādijānanena hotīti āha ‘‘ eko dhammo abhiññeyyo ’’ ti . Abhiññeyyañce abhiññātaṃ , sacchikātabbaṃ sacchikatameva hotīti . Ettāvatā ca niṭṭhitakiccova hoti , nāssa uttari kiñci karaṇīyanti evaṃ tāva mahāthero ekakavasenaV3.250 tesaṃ bhikkhūnaṃ paṭipattividhiṃ uddisanto imāni dasa padāni iminā anukkamena uddisi . ( Ka ) evaṃM3.278 aniyamato uddiṭṭhadhamme sarūpato niyametvā dassetuṃ ‘‘ katamo eko dhammo ’’ tiādinā desanaṃ ārabhi . Tena vuttaṃ ‘‘ iti āyasmā sāriputto ’’ tiādi . Esa nayo dukādīsu . Veḷukāroti veno . So hi veḷuvikārehi kilañjādikaraṇena ‘‘ veḷukāro ’’ ti vutto . Anto , bahi ca sabbagatagaṇṭhiṃ nīharaṇena niggaṇṭhiṃ katvā . Ekekakoṭṭhāseti ekakādīsu dasasu koṭṭhāsesu ekekasmiṃ koṭṭhāse .
Sabbatthakaṃ upakārakan ti sabbatthakameva sammā paṭipattiyāP3.358 upakāravantaṃ . Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ ayañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Vipassanāgabbhaṃ gaṇhāpaneti yathā upari vipassanā paripaccati tikkhā visadā hutvā maggena ghaṭeti , evaṃ pubbabhāgavipassanāvaḍḍhane . Atthapaṭisambhidādīsūti atthapaṭisambhidādīsu nipphādetabbesu , tesaṃ sambhārasambharaṇanti attho . Esa nayo ito paresupi . Ṭhānāṭṭhānesūti ṭhāne , aṭṭhāne ca jānitabbe . Mahāvihārasamāpattiyan ti mahatiyaṃ jhānādivihārasamāpattiyaṃ . Vipassanāñāṇādīsūti ādi -saddena manomayiddhi ādikāni saṅgaṇhāti . Aṭṭhasu vijjāsūti ambaṭṭhasutte ( dī . ni .1.279) āgatanayāsu aṭṭhasu vijjāsu .
Teneva bhagavā thometīti yojanā . Nan ti appamādaṃ .
Thāmasampannenāti ñāṇabalasamannāgatena . Dīpetvāti ‘‘ evampi appamādo kusalānaṃ dhammānaṃ sampādane bahupakāro ’’ ti pakāsetvā .
Yaṃ kiñci anavajjapakkhikamatthaṃ appamāde pakkhipitvā kathetuṃ yuttanti dassetuṃ ‘‘ yaṃ kiñcī ’’ tiādi vuttaṃ .
( Kha ) kāyagatāsatīti rassaṃ akatvā niddeso , niddesena vā etaṃ samāsapadaṃ daṭṭhabbaṃ . ‘‘ Aṭṭhikāni puñjakitāni terovassikāni … pe … pūtīni cuṇṇikajātānī ’’ ti ( dī . ni .2.379) evaṃ pavattamanasikāro ‘‘ cuṇṇikamanasikāro ’’ ti vadanti . Apare pana bhaṇanti ‘‘ cuṇṇikairiyāpathesu pavattamanasikāro ’’ ti . Ettha uppannasatiyāti etasmiṃ yathāvutte ekūnatiṃsavidhe ṭhāne uppannāya satiyā .
Sukhasampayuttāti nippariyāyato sukhasampayuttā , pariyāyato pana catutthajjhāne upekkhāpi ‘‘ sukhan ’’ ti vattabbataṃ labhati santasabhāvattā .
( Ga ) paccayabhūtoM3.279V3.251P3.359 ārammaṇādivisayopi ārammaṇabhāvena vaṇo viya āsave paggharati , so sampayogasambhavābhāvepi saha āsavehīti sāsavo . Tathā upādānānaṃ hitoti upādāniyo . Itarathā pana paccayabhāvena vidhi paṭikkhepo .
( Gha ) asmīti mānoti ‘‘ asmī ’’ ti pavatto māno .
( Ca ) vipariyāyenāti ‘‘ anicce aniccan ’’ tiādinā nayena pavatto pathamanasikāro .
( Cha ) idha pana vipassanānantaro maggo ‘‘ ānantariko cetosamādhī ’’ ti adhippeto . Kasmā ? Vipassanāya anantarattā , attano vā pavattiyā anantaraṃ phaladāyakattā . Saddatthato pana anantaraṃ phalaṃ anantaraṃ , tasmiṃ anantare niyuttā , taṃ vā arahati , anantarapayojanoti vā ānantariko .
( Ja ) phalan ti phalapaññā . Paccavekkhaṇapaññā adhippetā akuppārammaṇatāya .
( Jha ) attano phalaṃ āharatīti āhāro , paccayoti āha ‘‘ āhāraṭṭhitikāti paccayaṭṭhitikā ’’ ti .
Ayaṃ eko dhammoti ayaṃ paccayasaṅkhāto eko dhammoti paccayatāsamaññena ekaṃ katvā vadati . Ñātapariññāya abhiññāyāti ñātapariññāsaṅkhātāya abhiññāya .
( Ña ) akuppā cetovimuttīti arahattaphalavimutti akuppabhāvena ukkaṃsagatattā . Aññathā sabbāpi phalasamāpattiyo akuppā eva paṭipakkhehi akopanīyattā .
Abhiññāyāti ‘‘ abhiññeyyo ’’ ti ettha laddhaabhiññāya .
Pariññāyāti etthāpi eseva nayo .
Pahātabbasacchikātabbehīti pahātabbasacchikātabbapadehi . Pahānapariññāva kathitā pahānasacchikiriyānaṃ ekāvāratāya pariññāya saheva ijjhanato .
Sacchikātabboti visesato phalaṃ kathitaṃ . EkasmiṃyevaP3.360 sattame eva pade labbhati . Phalaṃ pana anekesupi padesu labbhati paṭhamaṭṭhamanavamadasamesu labbhanato . YasmāM3.280 taṃ nippariyāyato dasame eva labbhati , itaresu pariyāyato tasmā ‘‘ labbhati evā ’’ ti sāsaṅkaṃ vadati .
Sabhāvato vijjamānāti yena bahukārādisabhāvena desitā , tena sabhāvena paramatthato upalabbhamānāV3.252 .
Yāthāvāti aviparītā .
Tathāsabhāvāti taṃsabhāvā .
Na tathā na hontīti avitathattā tathāva honti .
Tato eva vuttappakārato aññathā na hontīti pañcahipi padehi tesaṃ dhammānaṃ yathābhūtameva vadati .
Sammāti ñāyena . Yaṃ pana ñātaṃ , taṃ hetuyuttaṃ kāraṇayuttameva hotīti āha ‘‘ hetunā kāraṇenā ’’ ti .
Okappanaṃ janesīti jinavacanabhāvena abhippasādaṃ uppādesi .
Ekadhammavaṇṇanā niṭṭhitā .

Dvedhammavaṇṇanā

352.( Ka )‘‘ sabbatthā ’’ ti idaṃ ‘‘ sīlapūraṇādīsū ’’ ti etena saddhiṃ sambandhitabbaṃ . ‘‘ Sīlapūraṇādīsu sabbattha appamādo viya upakārakā ’’ ti etena satisampajaññānampi appamādassa viya sabbattha upakārakatā pakāsitā hoti atthato nātivilakkhaṇattā tato tesaṃ . Satiavippavāso hi appamādo , so ca atthato sabbattha avijahitā sati eva , sā ca kho ñāṇasampayuttā eva daṭṭhabbā , itarāya tathārūpasamatthatābhāvato .
( Kha ) tesaṃ pañcasatamattānaṃ bhikkhūnaṃ pubbabhāgapaṭipattivasena desitattā pubbabhāgā kathitā .
( Cha ) ayonisomanasikāro saṃkilesassa mūlakāraṇabhāvena pavatto hetu , paribrūhanabhāvena pavatto paccayo . Yonisomanasikāre pi eseva nayo . Yathā ca sattānaṃ saṃkilesāya , visuddhiyā ca paccayabhūtā ayonisomanasikāro , yonisomanasikāroti ‘‘ ime dve dhammā duppaṭivijjhā ’’ tiP3.361 ettha nīharitvā vuttā , evaṃ imehi dhammā nīharitvā vattabbāti dassento ‘‘ tathā ’’ tiādimāha .
Tattha asubhajjhānādayo cattāro visaṃyogā nāma kāmayogādipaṭipakkhabhāvatoM3.281 .
‘‘ Evaṃ pabhedā ’’ ti iminā ‘‘ avijjābhāgino dhammā , vijjābhāgino dhammā , kaṇhā dhammā , sukkā dhammā ’’ ti ( dha . sa .101,104) evamādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
( Jha ) paccayehiV3.253 samecca sambhuyya katattā pañcakkhandhā saṅkhatā dhātu .
Kenaci anabhisaṅkhatattā nibbānaṃ asaṅkhatā dhātu .
( Ña ) tisso vijjā vijjanaṭṭhena , viditakaraṇaṭṭhena ca vijjā .
Vimuttīti arahattaphalaṃ paṭipakkhato sabbaso vimuttattā .
Abhiññādīnīti abhiññāpaññādīni . Ekakasadisāneva purimavāre viya vibhajja kathetabbato . Maggo kathitoti ettha ‘‘ maggova kathito ’’ ti evamatthaṃ aggahetvā ‘‘ maggo kathitovā ’’ ti evamattho gahetabbo ‘‘ anuppāde ñāṇan ’’ ti iminā phalassa gahitattā . Sacchikātabbapade phalaṃ kathitan ti etthāpi ‘‘ phalameva kathitan ’’ ti aggahetvā ‘‘ phalaṃ kathitamevā ’’ ti attho gahetabbo vijjāggahaṇena tadaññassa saṅgahitattā . Esa nayo ito paresupi evarūpesu ṭhānesu .
Dvedhammavaṇṇanā niṭṭhitā .

Tayodhammavaṇṇanā

353.( Cha ) soti anāgāmimaggo . Sabbaso kāmānaṃ nissaraṇaṃ samucchedavasena pajahanato .
Āruppe arahattamaggo nāma arūpajjhānaṃ pādakaṃ katvā uppanno aggamaggo . Puna uppattinivāraṇatoti rūpānaṃ uppattiyā sabbaso nivāraṇato .
Nirujjhanti saṅkhārā etenāti nirodho , aggamaggo . Tena hi kilesavaṭṭe nirodhite itarampi vaṭṭadvayaṃ nirodhitameva hoti . Tassa pana nirodhassa pariyosānattā aggaphalaṃ ‘‘ nirodho ’’ ti vattabbataṃ labbhatīti āha ‘‘ arahattaphalaṃP3.362 nirodhoti adhippetan ’’ ti . ‘‘ Arahattaphalena hi nibbāne diṭṭhe ’’ ti idaṃ arahattamaggena nibbānadassanassāyaṃ nibbattīti katvā vuttaṃ . Evañca katvā ‘‘ arahattasaṅkhātanirodhassa paccayattā ’’ ti idampi vacanaṃ samatthitaṃ hoti .
( Ja ) atītaṃM3.282 sārammaṇan ti atītakoṭṭhāsārammaṇaṃ ñāṇaṃ , atītā khandhāyatanadhātuyo ārabbhaV3.254 pavattanakañāṇanti attho . ‘‘ Maggo kathitovā ’’ ti avadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ , tathā ‘‘ sacchikātabbe phalaṃ kathitamevā ’’ ti .
( Ña ) āsavānaṃ khaye ñāṇan ti ca āsavānaṃ khayante ñāṇanti adhippāyo , aññathā maggo kathito siyā .
Tayodhammavaṇṇanā niṭṭhitā . Catudhammavaṇṇanā
354.( Ka ) dārumayaṃ cakkaṃ dārucakkaṃ , tathā ratanacakkaṃ . Āṇaṭṭhena dhammo eva dhammacakkaṃ . Iriyāpathānaṃ aparāparappavattito iriyāpathacakkaṃ , tathā sampatticakkaṃ veditabbaṃ .
Anucchavike deseti puññakiriyāya , sammāpaṭipattiyā anurūpadese . Sevanaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanaṃ . Bhajanaṃ bhattivasena payirupāsanaṃ .
Attano sammā ṭhapanan ti attano cittasantānassa yoniso ṭhapanaṃ saddhādīsu nivesananti āha ‘‘ sace ’’ tiādi .
Idamevettha pamāṇan ti idameva pubbekatapuññatāsaṅkhātaṃ sampatticakkamettha etesu sampatticakkesu pamāṇabhūtaṃ itaresaṃ kāraṇabhāvato . Tenāha ‘‘ yena hī ’’ tiādi . So eva ca katapuñño puggalo attānaṃ sammā ṭhapeti akatapuññassa tadabhāvato .
Paṭhamo lokiyova , tatthāpi kāmāvacarova . Idhāti imasmiṃ dasuttarasutte . Pubbabhāge lokiyāvāti maggassa pubbabhāge pavattanakā lokiyā eva . Tattha kāraṇaṃ vuttameva .
( Ca ) kāmayogavisaṃyogo anāgāmimaggo , diṭṭhiyogavisaṃyogo sotāpattimaggo , itare dve arahattamaggoti evaṃ anāgāmimaggādivasena veditabbā .
( Cha ) paṭhamassaP3.363 jhānassa lābhin ti yvāyaṃ appaguṇassa paṭhamassa jhānassa lābhī , taṃ . Kāmasahagatā saññāmanasikārā samudācarantīti tato vuṭṭhitaṃM3.283 ārammaṇavasena kāmasahagatā hutvā saññāmanasikārā samudācaranti codenti tudenti . Tassa kāmānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃV3.255 vasena so paṭhamajjhānasamādhi hāyati parihāyati , tasmā ‘‘ hānabhāgiyo samādhī ’’ ti vutto .
Tadanudhammatāti tadanurūpasabhāvo . ‘‘ Sati santiṭṭhatī ’’ ti idaṃ micchāsatiṃ sandhāya vuttaṃ . Yassa hi paṭhamajjhānānurūpasabhāvā paṭhamajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā apekkhamānā abhinandamānā nikanti hoti , tassa nikantivasena so paṭhamajjhānasamādhi neva hāyati , na vaḍḍhati , ṭhitikoṭṭhāsiko hoti , tena vuttaṃ ‘‘ ṭhitibhāgiyo samādhī ’’ ti .
Avitakkasahagatāti avitakkaṃ dutiyajjhānaṃ santato paṇītato manasi karoto ārammaṇavasena avitakkasahagatā saññāmanasikārā . Samudācarantīti paguṇapaṭhamajjhānato vuṭṭhitaṃ dutiyajjhānādhigamatthāya codenti tudenti , tassa upari dutiyajjhānupakkhandānaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi visesabhūtassa dutiyajjhānassa uppattipadaṭṭhānatāya ‘‘ visesabhāgiyo samādhī ’’ ti vutto .
Nibbidāsahagatāti tameva paṭhamajjhānalābhiṃ jhānato vuṭṭhitaṃ nibbidāsaṅkhātena vipassanāñāṇena sahagatā . Vipassanāñāṇañhi jhānaṅgesu pabhedena upaṭṭhahantesu nibbindati ukkaṇṭhati , tasmā ‘‘ nibbidā ’’ ti vuccati . Samudācarantīti nibbānasacchikaraṇatthāya codenti tudenti . Virāgūpasañhitoti virāgasaṅkhātena nibbānena upasañhito . Vipassanāñāṇañhi ‘‘ sakkā iminā maggena virāgaṃ nibbānaṃ sacchikātun ’’ ti pavattito ‘‘ virāgūpasañhitan ’’ ti vuccati , taṃsampayuttā saññāmanasikārāpi virāgūpasañhitā eva nāma . Tassa tesaṃ saññāmanasikārānaṃ vasena so paṭhamajjhānasamādhi ariyamaggapaṭivedhassaP3.364 padaṭṭhānatāya ‘‘ nibbedhabhāgiyo samādhī ’’ ti vutto . Sabbasamāpattiyoti dutiyajjhānādikā sabbā samāpattiyo . Attho veditabboti hānabhāgiyādiattho tāva vitthāretvā veditabbo .
Maggo kathito catunnaṃ ariyasaccānaṃ uddhaṭattā .
Phalaṃ kathitaṃ sarūpeneva .
Catudhammavaṇṇanā niṭṭhitā .

Pañcadhammavaṇṇanā

355.( Kha )‘‘ pañcaṅgikoM3.284V3.256 sammāsamādhī ’’ ti samādhiaṅgabhāvena paññā uddiṭṭhāti pītipharaṇatādivacanena hi tameva vibhajati . Tenāha ‘‘ pītiṃ pharamānā uppajjatī ’’ tiādi . ‘‘ So imameva kāyaṃ vivekajena pītisukhena abhisandetī ’’ tiādinā ( ma . ni .1.427) nayena pītiyā , sukhassa ca pharaṇaṃ veditabbaṃ .
Sarāgavirāgatādivibhāgadassanavasena paresaṃ ceto pharamānā .
Ālokapharaṇeti kasiṇālokassa pharaṇe sati teneva ālokena pharitappadese .
Tassa samādhissa rūpadassanapaccayattā paccavekkhaṇañāṇaṃ paccavekkhaṇanimittaṃ .
Pītipharaṇatā sukhapharaṇatāti ārammaṇe ṭhatvā catutthajjhānassa uppādanato tā ‘‘ pādā viyā ’’ ti vuttā .
Cetopharaṇatā ālokapharaṇatāti taṃtaṃkiccasādhanato tā ‘‘ hatthā viyā ’’ ti vuttā .
Abhiññāpādakajjhānaṃ samādhānassa sarīrabhāvato ‘‘ majjhimakāyo viyā ’’ ti vuttaṃ .
Paccavekkhaṇanimittaṃ uttamaṅgabhāvato ‘‘ sīsaṃ viyā ’’ ti vuttaṃ .
( Ja ) sabbaso kilesadukkhadarathapariḷāhānaṃ vigatattā lokiyasamādhissa sātisayamettha sukhanti vuttaṃ ‘‘ appitappitakkhaṇe sukhattā paccuppannasukho ’’ ti .
Purimassa purimassa vasena pacchimaṃ pacchimaṃ laddhāsevanatāya santatarapaṇītatarabhāvappatti hotīti āha ‘‘ purimo purimo … pe … sukhavipāko ’’ ti .
Kilesapaṭippassaddhiyāti kilesānaṃ paṭippassambhanenaP3.365 laddhattā . Kilesapaṭippassaddhibhāvan ti kilesānaṃ paṭippassambhanabhāvaṃ . Laddhattā pattattā tabbhāvaṃ upagatattā .
Lokiyasamādhissa paccanīkāni nīvaraṇapaṭhamajjhānanikantiādīni niggahetabbāni , aññe kilesā vāretabbā , imassa pana arahattasamādhissa paṭippassaddhasabbakilesattā na niggahetabbaṃ , vāretabbañca atthīti maggānantaraṃ samāpattikkhaṇe ca appayogena adhigatattā , ṭhapitattā ca aparihānavasena vā ṭhapitattā nasaṅkhāraniggayhavārivāvaṭo .
‘‘ Sativepullappattattā ’’ ti etena appavattamānāyapi satiyāM3.285 satibahulatāya sato eva nāmāti dasseti ,‘‘ yathāparicchinnakālavasenā ’’ ti etena paricchindanasatiyā satoti dasseti .
Sesesu ñāṇaṅgesu .
Pañcañāṇikoti ettha vuttasamādhimukhena pañca ñāṇāneva uddiṭṭhāni , niddiṭṭhāni ca .
MaggoV3.257 kathito indriyasīsena sammāvāyāmādīnaṃ kathitattā .
Phalaṃ kathitaṃ asekkhānaṃ sīlakkhandhādīnaṃ kathitattā .
Pañcadhammavaṇṇanā niṭṭhitā .
Chadhammavaṇṇanā
356. Maggo kathitoti ettha vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva .

Sattadhammavaṇṇanā

357.( Ña ) hetunāti ādiantavantato , anaccantikato , tāvakālikato , niccapaṭikkhepatoti evaṃ ādinā hetunā . Nayenāti ‘‘ yathā ime saṅkhārā etarahi , evaṃ atīte , anāgate ca aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā khayadhammā vayadhammā virāgadhammā nirodhadhammā ’’ ti atītānāgatesu nayananayena . Kāmaṃ khīṇāsavassa sabbesaṃ saṅkhārānaṃ aniccatādi sudiṭṭhā suppaṭividdhā , taṃ pana asammohanavasena kiccato , vipassanāya pana ārammaṇakaraṇavasenāti dassento āha ‘‘ vipassanāñāṇena sudiṭṭhā hontī ’’ ti .
Kilesavasena uppajjamāno pariḷāho vatthukāmasannissayoP3.366 , vatthukāmāvassayo cāti vuttaṃ ‘‘ dvepi sapariḷāhaṭṭhena aṅgārakāsu viyā ’’ ti .
Ninnassevāti [ ninnassa ( aṭṭhakathāyaṃ )] ninnabhāvasseva .
Anto vuccati lāmakaṭṭhena taṇhā .
Byantaṃ vigatantaṃ bhūtanti byantībhūtan ti āha ‘‘ niratibhūtaṃ ,[ niyatibhūtaṃ ( aṭṭhakathāyaṃ ) vigatantibhūtaṃ (?)] Nittaṇhanti attho ’’ ti .
Idha sattake . Bhāvetabbapade maggo kathito bojjhaṅgānaṃ vuttattā .
Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā .

Aṭṭhadhammavaṇṇanā

358.( Ka ) ādibrahmacariyikāyātiM3.286V3.258 ādibrahmacariyā eva ādibrahmacariyikā yathā ‘‘ vinayo eva venayiko ’’ ti , tassā ādibrahmacariyikāya . Kā pana sāti āha ‘‘ paññāyā ’’ ti . Sikkhattayasaṅgahassāti adhisīlasikkhādisikkhattayasaṅgahassa . Upacārajjhānasahagatā taruṇasamathapaññāva udayabbayānupassanāvasena pavattā taruṇavipassanāpaññā [ taruṇasamathavipassanāpaññā ( aṭṭhakathāyaṃ )]. Ādibhūtāyāti paṭhamāvayavabhūtāya , desanāvasena cetaṃ vuttaṃ . Uppattikāle pana natthi maggadhammānaṃ ādimajjhapariyosānatā ekacittuppādapariyāpannattā ekajjhaṃyeva uppajjanato .
Peman ti daḷhabhatti , taṃ pana vallabhavasena pavattamānaṃ gehasitasadisaṃ hotīti ‘‘ gehasitapeman ’’ ti vuttaṃ .
Garukaraṇavasena pavattiyā garu cittaṃ etassāti garucitto , tassa bhāvo garucittabhāvo , garumhi garukāro .
‘‘ Kilesā na uppajjantī ’’ ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘ ovādānusāsaniṃ labhatī ’’ ti . Garūnañhi santike ovādānusāsaniṃ labhitvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjantassa kilesā na uppajjanti . Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
( Cha ) petāti petamahiddhikā . Asurānan ti devāsurānaṃ . Petāsurā pana petā evāti tesaṃ petehi saṅgahoP3.367 avuttasiddhova . Āvāhanaṃ gacchantīti sambhogasaṃsaggamukhena peteheva asurānaṃ saṅgahaṇe kāraṇaṃ dasseti .
( Ja ) appicchassāti niicchassa . Abhāvattho hettha appa-saddo ‘‘ appaḍaṃsamakasavātātapā ’’ tiādīsu ( a . ni .10.11) viya . Paccayesu appiccho paccayaappiccho , cīvarādipaccayesu icchārahito .
Adhigamaappicchoti jhānādiadhigamavibhāvane icchārahito .
Pariyattiappicchoti pariyattiyaṃ bāhusaccavibhāvane icchārahito .
Dhutaṅgaappicchoti dhutaṅgesu appiccho dhutaṅgavibhāvena icchārahito .
Santaguṇanigūhanenāti attani saṃvijjamānānaṃ jhānādiguṇānañceva bāhusaccaguṇassa ca dhutaṅgaguṇassa ca nigūhanena chādanena .
Sampajjatīti nippajjati sijjhati .
No mahicchassāti mahatiyā icchāya samannāgatassa , icchaṃ vā mahantassa no sampajjati anudhammassāpi anicchanato .
PavivittassātiM3.287 pakārehi vivittassa .
Tenāha ‘‘ kāyacittaupadhivivekehi vivittassā ’’ ti .
‘‘ Aṭṭhaārambhavatthuvasenā ’’ tiV3.259 etena bhāvanābhiyogavasena ekībhāvova idha ‘‘ kāyaviveko ’’ ti adhippeto , na gaṇasaṅgaṇikābhāvamattanti dasseti .
Kamman ti yogakammaṃ .
Sattehi kilesehi ca saṅgaṇanaṃ samodhānaṃ saṅgaṇikā , sā āramitabbaṭṭhena ārāmo etassāti saṅgaṇikārāmo , tassa .
Tenāha ‘‘ gaṇasaṅgaṇikāya cevā ’’ tiādi .
Āraddhavīriyassāti paggahitavīriyassa , tañca kho upadhiviveke ninnatāvasena ‘‘ ayaṃ dhammo ’’ ti vacanato .
Esa nayo ito paresupi .
Vivaṭṭasannissitaṃyeva hi samādhānaṃ idhādhippetaṃ , tathā paññāpi .
Kammassakatāpaññāya hi patiṭṭhato kammavasena ‘‘ bhavesu nānappakāro anattho ’’ tiP3.368 jānanto kammakkhayakarañāṇaṃ abhipattheti , tadatthañca ussāhaṃ karoti .
Mānādayo sattasantānaṃ saṃsāre papañcenti vitthārentīti papañcāti āha ‘‘ nippapañcassāti vigatamānataṇhādiṭṭhipapañcassā ’’ ti .
Maggo kathito sarūpeneva .
Navadhammavaṇṇanā
359.( Kha ) visuddhin ti ñāṇadassanavisuddhiṃ , accantavisuddhimeva vā . Catupārisuddhisīlan ti pātimokkhasaṃvarādinirupakkiliṭṭhatāya catubbidhaparisuddhivantaṃ sīlaṃ .
Pārisuddhipadhāniyaṅgan ti puggalassa parisuddhiyā padhānabhūtaṃ aṅgaṃ . Tenāha ‘‘ parisuddhabhāvassa padhānaṅgan ’’ ti .
Samathassa visuddhibhāvo vodānaṃ paguṇabhāvena paricchinnanti āha ‘‘ aṭṭha paguṇasamāpattiyo ’’ ti . Vigatupakkilesañhi ‘‘ paguṇan ’’ ti vattabbataṃ labbhati , na saupakkilesaṃ hānabhāgiyādibhāvappattito .
Sattadiṭṭhimalavisuddhito nāmarūpaparicchedo diṭṭhivisuddhi . Yasmā nāmarūpaṃ nāma sappaccayameva , tasmā taṃ pariggaṇhantena atthato tassa sappaccayatāpi pariggahitā eva hotīti vuttaṃ ‘‘ diṭṭhivisuddhīti sappaccayaṃ nāmarūpadassanan ’’ ti .
Paccayapariggaho addhattayakaṅkhāmalavidhamanato kaṅkhāvitaraṇavisuddhi . Yasmā pana nāmarūpassa paccayaṃ pariggaṇhantena tīsu addhāsu kaṅkhāmalavitaraṇapaccayākārāvabodhavaseneva hoti , tasmā ‘‘ paccayākārañāṇan ’’ tiādi vuttaṃ yathā kaṅkhāvitaraṇavisuddhi ‘‘ dhammaṭṭhitiñāṇan ’’ ti vuccati .
Maggāmagge ñāṇan ti maggāmagge vavatthapetvā ṭhitañāṇaṃ .
Ñāṇan tiM3.288 idha taruṇavipassanā kathitā tesaṃ bhikkhūnaṃ ajjhāsayavasena ‘‘ ñāṇadassanavisuddhī ’’ ti vuṭṭhānagāminiyā vipassanāya vuccamānattā .
Yadi ‘‘ ñāṇadassanavisuddhī ’’ ti vuṭṭhānagāminivipassanā adhippetā ,‘‘ paññā ’’ ti caV3.260 arahattaphalapaññā , maggo pana kathantiP3.369 ? Maggo bahukārapade virāgaggahaṇena gahito . Vakkhati hi ‘‘ idha bahukārapade maggo kathito ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .3.359).
( Cha ) cakkhādidhātunānattan ti cakkhādirūpādicakkhuviññāṇādidhātūnaṃ vemattataṃ nissāya . Cakkhusamphassādinānattan ti cakkhusamphassasotasamphassaghānasamphassādisamphassavibhāgaṃ .
Saññānānattan ti ettha rūpasaññādisaññānānattampi labbhateva , taṃ pana kāmasaññādiggahaṇeneva gayhati . Kāmasaññādīti ādi -saddena byāpādasaññādīnaṃ gahaṇaṃ .
Saññānidānattā papañcasaṅkhānaṃ ‘‘ saññānānattaṃ paṭicca saṅkappanānattan ’’ ti vuttaṃ ,‘‘ yaṃ saṅkappeti , taṃ papañcetī ’’ ti vacanato ‘‘ saṅkappanānattaṃ paṭicca chandanānattan ’’ ti vuttaṃ .
Chandanānattan ti ca taṇhāchandassa nānattaṃ .
Rūpapariḷāhoti rūpavisayo rūpābhipatthanāvasena pavatto kilesapariḷāho . Saddapariḷāhoti etthāpi eseva nayo . Kileso hi uppajjamāno appattepi ārammaṇe patto viya pariḷāhova uppajjati .
Tathābhūtassa pana kilesachandassa vasena rūpādipariyesanā hotīti āha ‘‘ pariḷāhanānattatāya rūpapariyesanādinānattaṃ uppajjatī ’’ ti .
Tathā pariyesantassa sace taṃ rūpādi labbheyya , taṃ sandhāyāha ‘‘ pariyesanādinānattatāya rūpapaṭilābhādinānattaṃ uppajjatī ’’ ti .
( Ja ) maraṇānupassanāñāṇeti maraṇassa anupassanāvasena pavattañāṇe , maraṇānussatisahagatapaññāyāti attho .
Āhāraṃ pariggaṇhantassāti gamanādivasena āhāraṃ paṭikkūlato pariggaṇhantassa .
Ukkaṇṭhantassāti nibbindantassa katthacipi asajjantassa .

Dasadhammavaṇṇanā

360.( Jha ) nijjarakāraṇānītiP3.370 pajahanakāraṇāni .
Imasmiṃ abhiññā pade maggo kathīyatīti katvā ‘‘ ayaṃ heṭṭhā . . pe … puna gahitā ’’ ti vuttaṃ . Tathā hi vakkhati ‘‘ idha abhiññāpade maggo kathito ’’( dī . ni . aṭṭha .3.360) kiñcāpi nijjiṇṇā micchādiṭṭhītiM3.289 ānetvā sambandhitabbaṃ . Yathā micchādiṭṭhi vipassanāya nijjiṇṇāpi na samucchinnāti samucchedappahānadassanatthaṃ puna gahitā , evaṃ micchāsaṅkappādayopi vipassanāya pahīnāpi asamucchinnatāya idha puna gahitāti ayamattho ‘‘ micchāsaṅkappo ’’ tiādīsu sabbapadesu vattabboti dasseti ‘‘ evaṃ sabbapadesu nayo netabbo ’’ ti iminā .
EtthaV3.261 cāti ‘‘ sammāvimuttipaccayā ca aneke kusalā dhammā bhāvanāpāripūriṃ gacchantī ’’ ti etasmiṃ pāḷipade . Ettha ca samucchedavasena , paṭippassaddhivasena ca paṭipakkhadhammā sammadeva vimuccanaṃ sammāvimutti , tappaccayā ca maggaphalesu aṭṭha indriyāni bhāvanāpāripūriṃ upagacchantīti maggasampayuttānipi saddhādīni indriyāni uddhaṭāni . Maggavasena hi phalesu bhāvanā pāripūrī nāmāti .
Abhinandanaṭṭhenāti ativiya sinehanaṭṭhenidañhi . Somanassindriyaṃ ukkaṃsagatasātasabhāvaṃ sampayuttadhamme sinehantaṃ tementaṃ viya pavattati . Pavattasantatiādhipateyyaṭṭhenāti vipākasantānassa jīvane adhipatibhāvena . ‘‘ Evan ’’ tiādi vuttasseva atthassa nigamanaṃ .
Addhena saha chaṭṭhāni pañhasatāni , paññāsādhikāni saha pañhasatānīti attho .
Ettha ca āyasmā dhammasenāpati ‘‘ dasasu nāthakaraṇadhammesuP3.371 patiṭṭhāya dasakasiṇāyatanāni bhāvento dasaāyatanamukhena pariññaṃ paṭṭhapetvā pariññeyyadhamme parijānanto dasamicchatte , dasaakusalakammapathe ca pahāya dasakusalakammapathesu ca avaṭṭhito dasasu ariyāvāsesu āvasitukāmo dasasaññā uppādento dasanijjaravatthūni abhiññāya dasaasekkhadhamme adhigacchatī ’’ ti tesaṃ bhikkhūnaṃ ovādaṃ matthakaṃ pāpento desanaṃ niṭṭhapesi . Pamodavasena paṭiggaṇhanaṃ abhinandanan ti āha ‘‘ sādhu sādhūti abhinandantā sirasā sampaṭicchiṃsū ’’ ti .
Tāya attamanatāyāti tāya yathādesitadesanāgatāya pahaṭṭhacittatāya , tattha yathāladdhaatthavedadhammavedehīti attho . Imameva suttaṃ āvajjamānāti imasmiṃ sutte tattha tattha āgate abhiññeyyādibhede dhamme abhijānanādivasena samannāharantā . Saha paṭisambhidāhi … pe … patiṭṭhahiṃsūti attano upanissayasampannatāya , therassa ca desanānubhāvena yathāraddhaṃM3.290 vipassanaṃ ussukketvā paṭisambhidāparivārāya abhiññāya saṇṭhahiṃsūti .
Sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya Dasuttarasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .
Niṭṭhitā ca pāthikavaggaṭṭhakathāya līnatthappakāsanā .
Pāthikavaggaṭīkā niṭṭhitā .

Nigamanakathāvaṇṇanā

TherānaṃM3.291V3.262P3.372 mahākassapādīnaṃ vaṃso paveṇī anvayo etassāti theravaṃsanvayo , tena ; catumahānikāyesu theriyenāti attho .
Dasabalassa sammāsambuddhassa guṇagaṇānaṃ paridīpanato dasabalaguṇagaṇaparidīpanassa . Ayañhi āgamo brahmajālādīsu , mahāpadānādīsu , sampasādanīyādīsu ca tattha tattha visesato buddhaguṇānaṃ pakāsanavasena pavattoti . Tathā hi vuttaṃ ādito ‘‘ saddhāvahaguṇassā ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .1. ganthārambhakathā ).
Mahāṭṭhakathāya sāran ti dīghanikāyamahāaṭṭhakathāyaṃ atthasāraṃ .
Ekūnasaṭṭhimattoti thokaṃ ūnabhāvato matta -saddaggahaṇaṃ .
Mūlakaṭṭhakathāsāran ti pubbe vuttaṃ dīghanikāyamahāaṭṭhakathāsārameva puna nigamanavasena vadati . Atha vā mūlakaṭṭhakathāsāran ti porāṇaṭṭhakathāsu atthasāraṃ , tenetaṃ dasseti ‘‘ dīghanikāyamahāaṭṭhakathāyaṃ atthasāraṃ ādāya imaṃ sumaṅgalavilāsiniṃ karonto sesamahānikāyānampi mūlakaṭṭhakathāsu idha viniyogakkhamaṃ atthasāraṃ ādāyayeva akāsin ’’ ti . ‘‘ Mahāvihāravāsīnan ’’ ti [ mahāvihāre nivāsinaṃ ( aṭṭhakathāyaṃ )] ca idaṃ purimapacchimapadehi saddhiṃ sambandhitabbaṃ ‘‘ mahāvihāravāsīnaṃ samayaṃ pakāsayantiṃ , mahāvihāravāsīnaṃ mūlakaṭṭhakathāsāraṃ ādāyā ’’ ti ca .
Tena puññena .
Hotu sabbo sukhī lokoti kāmāvacarādivibhāgo sabbopi sattaloko yathārahaṃ bodhittayādhigamanavasena sampattena nibbānasukhena sukhito hotūti sadevakassa lokassa accantasukhādhigamāya attano puññaṃ pariṇāmeti .
Parimāṇato sādhikaṭṭhavīsasahassanavutibhāṇavārā niṭṭhitāti . Parimāṇato sādhikaṭṭhavīsasahassamattaganthena dīghanikāyaṭīkā racitācariyadhammapālena . MicchādiṭṭhādicorehiM3.292V3.263 , sīlādidhanasañcayaṃ ; Rakkhaṇatthāya sakkaccaṃ , mañjūsaṃ viya kāritanti .( etthantare pāṭho pacchā likhito ) Niṭṭhitā sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāya līnatthappakāsanā . Dīghanikāyaṭīkā niṭṭhitā .