1. Bhūtagāmasikkhāpada-atthayojanā
1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā
1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā
89. Dutiyavaggassa
V1.15 paṭhame tassāti devatāya .
89. SenāsanavaggassaV3.15 paṭhame niggahetuṃ asakkontoti sandhāretuṃ asakkonto .
Iminā pana vacanena dārakassa tattha upanītabhāvo tena ca diṭṭhabhāvo vuttoyevāti daṭṭhabbaṃ .
Tena hi bhikkhunā taṃ rukkhaṃ chindituṃ āraddhe tattha nibbattā ekā taruṇaputtā devadhītā puttaṃ aṅkenādāya ṭhitā taṃ yāci ‘‘ mā me sāmi vimānaṃ chindi , na sakkhissāmi puttakaṃ ādāya anāvāsā vicaritun ’’ ti .
So ‘‘ ahaṃ aññattha īdisaṃ rukkhaṃ na labhissāmī ’’ ti tassā vacanaṃ nādiyi .
Sā ‘‘ imampi tāva dārakaṃ oloketvā oramissatī ’’ ti puttaṃ rukkhasākhāya ṭhapesi .
So bhikkhu ukkhittaṃ pharasuṃ sandhāretuṃ asakkonto dārakassa bāhaṃ chindi .
Evañca sayito vimāne sayito nāma hotīti katvā vuttaṃ ‘‘ rukkhaṭṭhakadibbavimāne nipannassā ’’ ti .
Rukkhaṭṭhakadibbavimāneti ca sākhaṭṭhakavimānaṃ sandhāya vuttaṃ .
Rukkhassa upari nibbattañhi vimānaṃ rukkhapaṭibaddhattā ‘‘ rukkhaṭṭhakavimānan ’’ ti vuccati .
Sākhaṭṭhakavimānaṃ pana sabbasākhāsannissitaṃ hutvā tiṭṭhati .
Tattha yaṃ rukkhaṭṭhakavimānaṃ hoti , taṃ yāva rukkhassa mūlamattampi tiṭṭhati , tāva na nassati .
Sākhaṭṭhakavimānaṃ pana sākhāsu bhijjamānāsu tattha tattheva bhijjitvā sabbasākhāsu bhinnāsu sabbaṃ bhijjati , idampi ca vimānaṃ sākhaṭṭhakaṃ , tasmā rukkhe chinne taṃ vimānaṃ sabbaso vinaṭṭhaṃ , teneva sā devatā bhagavato santikā laddhe aññasmiṃ vimāne vasi .
Bāhuṃ thanamūleyeva chindīti aṃsena saddhiṃM3.17 bāhaṃ chindi .
Iminā ca rukkhadevatānaṃ gattāni chijjanti , na cātumahārājikādīnaṃ viya acchejjānīti daṭṭhabbaṃ .
89. Pharasuṃ niggahetuṃ asakkontoti dassitabhāvaṃ jānāpeti .
Kasmā ayaṃ pharasuṃ uggirīti ce ?
Manussānan tiādi tassa parihāro .
‘‘ Ākoṭesi chindīti ca vacanato rukkhadevatānaṃ hatthāni chijjanti , na cātumahārājikādīnaṃ viya acchejjānī ’’ ti vadanti .
89. DutiyavaggassaV2.10 paṭhame niggahetuṃ asakkontoti sākhaṭṭhakavimāne sākhāya chijjamānāya chijjante tattha achedanatthāya devatāya upanītaṃ puttaṃ disvāpi kuṭhārinikkhepavegaṃ nivattetuṃ asakkontoti attho .Ukkhittaṃ pharasun ti uddhaṃ khittaṃ kuṭhāriṃ .
Niggahetun ti saṇṭhātuṃ , nivattetuṃ vā .
Cakkhuvisayātīteti pasādacakkhussa gocarātikkante .
Mahārājasantikāti vessavaṇamahārājassa santikā .
Thanamūleyevāti thanasamīpeyeva .
Rukkhadhammeti rukkhapakatiyaṃ , rukkhasabhāveti attho .
Rukkhānaṃ viya chedanādīsu akuppanañhi rukkhadhammo nāma .
Rukkhadhammeti rukkhassa pavattiyaṃ .
Rukkhānaṃ viya chedanādīsu akuppanañhi rukkhadhammo nāma .
Himavanteti himauggiraṇe vane , himayutte vā .
Tatthāti himavante , devatāsannipāte vā .
Rukkhadhammoti rukkhasabhāvo .
Rukkhadhammo ca nāma chedanabhedanādīsu rukkhānaṃ acetanattā kopassa akaraṇaṃ , tasmiṃ rukkhadhamme ṭhitā devatā rukkhadhamme ṭhitā nāma , chedanabhedanādīsu rukkhassa viya rukkhaṭṭhakadevatāya akopanaṃ rukkhadhamme ṭhitā nāmāti adhippāyo .
Uppatitan ti uppannaṃ .
Bhantan ti dhāvantaṃ .
Vārayeti niggaṇheyya .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma cheko sārathi ativegena dhāvantaṃ rathaṃ niggahetvā yathicchakaṃ peseti , evaṃ yo puggalo uppannaṃ
V3.16 kodhaṃ vāraye niggaṇhituṃ sakkoti , tamahaṃ sārathiṃ brūmi .
Itaro pana rājauparājādīnaṃ rathasārathijano rasmiggāho nāma hoti , na uttamasārathīti .
Uppatitan ti uppannaṃ .
Bhantan ti dhāvantaṃ .
Vārayeti niggaṇheyya .
Itaroti uppannaṃ kodhaṃ aniggaṇhanto rājauparājādīnaṃ rasmimattaggāhakajano viya na uttamasārathīti attho .Tatthāti tāsu sannipātadevatāsu .
Itīti imassa alabhanassa , imasmiṃ alabhane vā , ādīnavanti sambandho .
Bhagavato cāti ca-saddo ‘‘ pubbacaritan ’’ ti ettha yojetabbo .
Imañca ādīnavaṃ addasa , bhagavato pubbacaritañca anussarīti vākyasampiṇḍanavasena yojanā kātabbā .
Tenāti dassanānussaraṇakāraṇena .
Assāti devatāya .
Saṃvijjati pitā assāti sapitiko , putto .( Tāvāti ativiya , paṭisañcikkhantiyāti sambandho )‘‘ mariyādaṃ bandhissatī ’’ ti vatvā tassa atthaṃ dassento āha ‘‘ sikkhāpadaṃ paññapessatī ’’ ti .
Iti paṭisañcikkhantiyā assā devatāya etadahosīti yojanā .
Yoti
M0.18 yo koci jano .
Veti ekantena .
Uppatitan ti uppajjanavasena attano upari patitaṃ .
Bhantan ti bhamantaṃ dhāvantaṃ , vārayeti nivāreyya niggaṇheyyāti attho .
Tan ti janaṃ .
Ayaṃ panettha yojanā – sārathi bhantaṃ rathaṃ vāraye iva , tathā yo ve uppatitaṃ kodhaṃ vāraye , taṃ ahaṃ sārathiṃ iti brūmi .
Itaro kodhanivārakato añño rājauparājādīnaṃ sārathibhūto jano rasmiggāho rajjuggāho nāmāti .Dutiyagāthāya vejjo visaṭaṃ vitthataṃ sappavisaṃ sappassa āsīvisassa visaṃ garaḷaṃ osadhehi bhesajjena , mantena ca vineti iva , tathā yo bhikkhave uppatitaṃ kodhaṃ mettāya vineti , so bhikkhu urago bhujago purāṇaṃ pure bhavaṃ jiṇṇaṃ purāṇattā jiṇṇaṃ tacaṃ jahāti iva , tathā orapāraṃ apārasaṅkhātaṃ pañcorambhāgiyasaṃyojanaṃ jahātīti yojanā kātabbā .
Dutiyagāthāya pana ayamattho – yoti ( su . ni . aṭṭha .1.1) yo yādiso khattiyakulā vā pabbajito brāhmaṇakulā vā pabbajito navo vā majjhimo vā thero vā .
Uppatitan ti uddhamuddhaṃ patitaṃ , gataṃ pavattanti attho , uppannanti vuttaṃ hoti .
Kodhan ti ‘‘ anatthaṃ me caratīti āghāto jāyatī ’’ tiādinā ( dī . ni .3.340; a . ni .9.29) nayena sutte vuttānaṃ navannaṃ ,‘‘ atthaṃ me na caratī ’’ tiādīnañca tappaṭipakkhato siddhānaṃ navannamevāti aṭṭhārasannaṃ khāṇukaṇṭakādinā aṭṭhānena saddhiṃ ekūnavīsatiyā āghātavatthūnaṃ aññatarāghātavatthusambhavaṃ āghātaṃ .
Visaṭan ti vitthataṃ .
Sappavisan ti sappassa visaṃ .
Ivāti opammavacanaṃ .
I -kāralopaṃ katvā va-icceva vuttaṃ .
Osadhehīti agadehi .
Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā visatikicchako vejjo sappena daṭṭho sabbaṃ kāyaṃ pharitvā ṭhitaṃ visaṭaṃ sappavisaṃ mūlakhandhatacapattapupphādīnaṃ aññatarehi , nānābhesajjehi payojetvā katehi vā osadhehi khippameva vineyya , evameva yo yathāvuttena āghātavatthunā uppatitaṃ cittasantānaṃ byāpetvā ṭhitaṃ kodhaṃ vinayanupāyesu tadaṅgavinayādīsu yena kenaci upāyena vineti nādhivāseti pajahati vinodeti byantiṃ karoti , so bhikkhu jahāti orapāraṃ .
So evaṃ kodhaṃ vinento bhikkhu yasmā kodho tatiyamaggena sabbaso pahīyati , tasmā orapārasaññitāni pañcorambhāgiyasaṃyojanāni jahātīti .
Avisesena hi pāran ti tīrassa nāmaṃ , tasmā orāni ca tāni saṃsārasāgarassa pārabhūtāni cāti katvā ‘‘ orapāran ’’ ti vuccati .
Atha
M3.18 vā yo uppatitaṃ vineti kodhaṃ visaṭaṃ sappavisaṃva osadhehi , so tatiyamaggena sabbaso kodhaṃ vinetvā anāgāmiphale ṭhito bhikkhu jahāti orapāraṃ .
Tattha oran ti sakattabhāvo .
Pāran ti parattabhāvo .
Oraṃ vā cha ajjhattikāni āyatanāni , pāraṃ cha bāhirāyatanāni .
Tathā oraṃ manussaloko , pāraṃ devaloko .
Oraṃ kāmadhātu , pāraṃ rūpārūpadhātu .
Oraṃ kāmarūpabhavo , pāraṃ arūpabhavo .
Oraṃ attabhāvo , pāraṃ attabhāvasukhupakaraṇāni .
Evametasmiṃ orapāre catutthamaggena chandarāgaṃ pajahanto ‘‘ jahāti orapāran ’’ ti vuccati .
Ettha ca kiñcāpi anāgāmino kāmarāgassa pahīnattā idhattabhāvādīsu chandarāgo eva natthi , apica kho panassa vaṇṇappakāsanatthaṃ sabbametaṃ orapārabhedaṃ saṅgahetvā tattha chandarāgappahānena ‘‘ jahāti orapāran ’’ ti vuttaṃ .
IdāniV3.17 tassatthassa vibhāvanatthāya upamaṃ āha ‘‘ urago jiṇṇamivattacaṃ purāṇan ’’ ti .
Tattha urena gacchatīti urago , sappassetaṃ adhivacanaṃ .
So duvidho kāmarūpī ca akāmarūpī ca .
Kāmarūpīpi duvidho jalajo thalajo ca .
Jalajo jale eva kāmarūpaṃ labhati , na thale saṅkhapālajātake ( jā .2.17.143 ādayo ) saṅkhapālanāgarājā viya .
Thalajo thale eva , na jale .
So jajjarabhāvena jiṇṇaṃ , cirakālatāya purāṇañcāti saṅkhaṃ gataṃ tacaṃ jahanto catubbidhena jahati sajātiyaṃ ṭhito jigucchanto nissāya thāmenāti .
Sajāti nāma sappajāti dīghattabhāvo .
Uragā hi pañcasu ṭhānesu sajātiṃ nātivattanti upapattiyaṃ cutiyaṃ vissaṭṭhaniddokkamane sajātiyā methunapaṭisevane jiṇṇatacāpanayane cāti .
Tasmā yadā tacaṃ jahati , tadā sajātiyaṃyeva ṭhatvā jahati .
Sajātiyaṃ ṭhitopi ca jigucchanto jahati .
Jigucchanto nāma yadā upaḍḍhaṭṭhāne mutto hoti , upaḍḍhaṭṭhāne amutto olambati , tadā naṃ aṭṭīyanto jahati , evaṃ jigucchantopi ca daṇḍantaraṃ vā mūlantaraṃ vā pāsāṇantaraṃ vā nissāya jahati .
Nissāya jahantopi ca thāmaṃ janetvā ussāhaṃ karitvā vīriyena vaṅkaṃ naṅguṭṭhaṃ katvā passasantova phaṇaṃ karitvā jahati .
Evaṃ jahitvā yenakāmaṃ pakkamati .
Evameva ayampi bhikkhu orapāraṃ jahitukāmo catubbidhena jahati sajātiyaṃ ṭhito jigucchanto nissāya thāmenāti .
Sajāti nāma bhikkhuno ‘‘ ariyāya jātiyā jāto ’’ ti ( ma . ni .2.351) vacanato sīlaṃ .
Tenevāha ‘‘ sīle patiṭṭhāyaM3.19 naro sapañño ’’ ti ( saṃ . ni .1.23,192).
Evametissaṃ sajātiyaṃ ṭhito bhikkhu taṃ sakattabhāvādibhedaṃ orapāraṃ jiṇṇapurāṇattacamiva taṃ dukkhaṃ janentaṃ tattha tattha ādīnavadassanena jigucchanto kalyāṇamitte nissāya adhimattasammāvāyāmasaṅkhātaṃ thāmaṃ janetvā ‘‘ divasaṃ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetī ’’ ti ( a . ni .3.16;4.37) vuttanayena rattindivaṃ chadhā vibhajitvā ghaṭento vāyamanto urago viya vaṅkaṃ naṅguṭṭhaṃ pallaṅkaṃ ābhujitvā urago viya passasanto ayampi asithilaparakkamatāya vāyamanto uragova phaṇaṃ karitvā ayampi ñāṇavipphāraṃ janetvā uragova tacaṃ orapāraṃ jahati , jahitvā ca urago viya ohitataco yenakāmaṃ pakkamati , ayampi ohitabhāro anupādisesanibbānadhātudisaṃ pakkamatīti .
Visaṭaṃ sappavisan ti sarīre dāṭhāvaṇānusārena vitthiṇṇaṃ byāpetvā ṭhitaṃ kaṇhasappavisaṃ viya .
Jahāti orapāran ti pañcorambhāgiyasaññojanāni tatiyamaggena jahāti .
‘‘ Orapāran ’’ ti hi orimatīraṃ vuccatiM2.11 .
Atha vā soti tatiyamaggena kodhaṃ vinetvā ṭhito bhikkhu arahattamaggena orapāraṃ jahātīti attho .
Tattha oraṃ nāma sakattabhāvo , ajjhattikāni vā āyatanāni .
Pāraṃ nāma paraattabhāvo , bāhirāni vā āyatanāni .
Tadubhaye pana chandarāgaṃ jahanto ‘‘ jahāti orimapāran ’’ ti vuccati .Tatrāti
V1.16 dvīsu gāthāsu .
Vatthu pana vinaye ārūḷhanti yojanā .Athāti pacchā .
Yassa devaputtassāti yena devaputtena .
Pariggahoti paricchinditvā gahito .
Soti devaputto .
Tatoti upagamanato .
Yadā hoti , tadāti yojanā .
Mahesakkhadevatāsūti mahāparivārāsu devatāsu , mahātejāsu vā .
Paṭikkamantīti apenti .
Devatā yampi pañhaṃ pucchantīti yojanā .
Tatthevāti attano vasanaṭṭhāneyeva .
Upaṭṭhānan ti upaṭṭhānatthāya , sampadānatthe cetaṃ upayogavacanaṃ .
Atha vā upagantvā tiṭṭhati etthāti upaṭṭhānaṃ , bhagavato samīpaṭṭhānaṃ , taṃ āgantvāti attho .
Nanti taṃ , ayameva vā pāṭho .
90.‘‘ Bhavantī ’’ ti iminā virūḷhe mūle nīlabhāvaṃ āpajjitvā vaḍḍhamānake taruṇarukkhagacchādike dasseti .
‘‘ Ahuvatthun ’’ ti iminā pana vaḍḍhitvā ṭhite mahantarukkhagacchādike dasseti .
‘‘ Ahuvatthun ’’ ti ca hiyyattanisaṅkhātāya tthuṃ-vibhattiyā hū-dhātussa ūkārassa uvādeso hoti .
Potthakesu pana ‘‘ ahuvatī ’’ ti pāṭho dissati , so apāṭhoti daṭṭhabbo .
‘‘ Jāyantī ’’ ti iminā bhū-dhātussa sattatthabhāvaṃ dasseti
M0.19 ,‘‘ vaḍḍhantī ’’ ti iminā vaḍḍhanatthabhāvaṃ .
90. Bhavantīti iminā viruḷhamūle nīlabhāvaṃ āpajjitvā vaḍḍhamānake taruṇagacche dasseti .
Ahuvun ti iminā pana vaḍḍhitvā ṭhite mahante rukkhagacchādike dasseti .
Bhavantīti imassa vivaraṇaṃ ‘‘ jāyanti vaḍḍhantī ’’ ti , ahuvun ti imassa ‘‘ jātā vaḍḍhitā ’’ ti .
90-92.
Bhavanti ahuvuñcāti dvikāliko bhūtasaddo .
Yadi bījato nibbattena bījaṃ dassitaṃ , tadeva santakaṃ yadidaṃ .
Sova kukkuṭo maṃsimakkhitoti ayameva hi parihāro .
Aṭṭhakathāsu pi hi ‘‘ bīje bījasaññī ’’ ti likhitaṃ .
Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hoti , tasmiṃ bīje bhūtagāmabījeti yojetvā .
Amūlakattā kira sampuṇṇabhūtagāmo na hoti ,‘‘ samūlapatto evaV0.266 hi bhūtagāmo nāmā ’’ ti kāraṇaṃ vadanti .
‘‘ Abhūtagāmamūlattāti bhūtagāmato anuppannattā abhūtagāmamūlaṃ , bhūtagāmassa amūlakattā vā .
Na hi tato añño bhūtagāmo uppajjatī ’’ ti dvidhāpi likhitaṃ .
Piyaṅgu asanarukkho vaḍḍhanattaco khajjaphalo ,‘‘ pītasālo ’’ tipi vuccati .
Amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatīti nāḷikerassevāyaṃ .
Ghaṭapiṭṭhijātattā , bījagāmānulomattā ca dukkaṭavatthu .
Na vāsetabbaṃ ‘‘ durūpaciṇṇattā ’’ ti likhitaṃ ,‘‘ yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti vacanato yesaṃ na ruhati , tesaṃ sākhāya kappiyakaraṇakiccaṃ natthīti siddhan ’’ ti vuttaṃ .
Muddatiṇan ti tassa nāmaṃ .
‘‘ Muñjatiṇan ti pāṭho ’’ ti likhitaṃ .
Samaṇakappehīti samaṇavohārehi , tasmā vattabbaṃ bhikkhunā ‘‘ kappiyaṃ karohī ’’ ti .
Tassa āṇattiyā karontenāpi sāmaṇerādinā ‘‘ kappiyan ’’ tiM0.298 vatvāva aggiparijitaṃ kātabbanti siddhaṃ .
Aggiparijitādīni viya kappiyattā abījanibbaṭṭabījānipi ‘‘ pañcahi samaṇakappehī ’’ ti ( cūḷava .250) ettha paviṭṭhāni , yathālābhato vā samaṇakappavacanaṃ gahetabbaṃ .
‘‘ Kappiyan ’ ti vattukāmo ‘ kappan ’ ti ce vadati ,‘ vaṭṭatī ’ ti vadantī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Kappiyan ’ ti vacanaṃ sakasakabhāsāyapi vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
‘‘ Kappiyanti vatvā ’’ ti vuttattā bhikkhunā ‘ kappiyaṃ ’ icceva vattabbaṃ ,‘‘ itarena pana yāya kāyaci bhāsāyā ’’ ti vadanti , vīmaṃsitabbaṃ .
‘‘ Ucchuṃ kappiyaṃ karissāmīti dāruṃ vijjhatī ’’ ti vacanato kappiyaṃ kātabbaṃ sandhāya viraddheti vuttaṃ hoti , ācariyā pana ‘‘ kappiyaṃ kāretabbaṃ sandhāya kappiyanti sitthādiṃ kāreti , vaṭṭatī ’’ ti vadanti , tassa kāraṇaṃ vadantā kātuṃ vaṭṭanabhāveneva virajjhitvā katepi kappiyaṃ jātaṃ .
Yadi na vaṭṭeyya , sitthādimhi kate na vaṭṭeyyāti , upaparikkhitabbaṃ .
Uṭṭhitasevālaghaṭaṃ ātape nikkhipituṃ vaṭṭati , vikopetukāmatāya sati dukkaṭaṃ yuttaṃ viya .
‘‘ Puppharajjubhājanagatikā , tasmā na vaṭṭati .
Nāḷe vā baddhapupphakalāpe nāḷasmiṃ katepi vaṭṭati tasmiṃ pupphassa atthitāyā ’’ ti vadanti .
Porāṇagaṇṭhipade ‘‘ bījagāmena bhūtagāmo dassito anavasesapariyādānatthan ’’ ti vuttaṃ .
Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā
90. Bhavantīti vaḍḍhanti .
Ahuvuntīti babhūvu .
Tenāha ‘‘ jātā vaḍḍhitā ’’ ti .Etan ti ‘‘ bhūtagāmo ’’ ti nāmaṃ .
Pīyate yathākāmaṃ paribhuñjīyate , pātabbaṃ paribhuñjitabbanti vā pātabyaṃ , pāsaddo yathākāmaparibhuñjanattho .
Tenāha –
‘‘ chedanabhedanādīhi yathāruci paribhuñjitabbatāti attho ’’ ti .
Rāsīti suddhaṭṭhakadhammasamūho .
Bhūtānaṃ gāmoti mahābhūtānaṃ haritatiṇādibhāvena samaggānaṃ samūho .
Bhūtānan ti tathāladdhasamaññānaṃ aṭṭhadhammānaṃ .
‘‘ Bhūtānaṃ gāmo ’’ ti vuttepi avayavavinimuttassa
V3.18 samudāyassa abhāvato bhūtasaññitā teyeva tiṇarukkhalatādayo gayhanti .
‘‘ Bhūmiyaṃ patiṭṭhahitvā haritabhāvamāpannā rukkhagacchādayo devatāhi pariggayhanti , tasmā bhūtānaṃ nivāsaṭṭhānatāya bhūtānaṃ gāmo ’’ tipi vadanti .Tabbinimuttassa gāmassa abhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ bhūtā eva vā gāmo ’’ ti vuttaṃ .
Rukkhādīnan ti ādi -saddena osadhigacchalatādayo veditabbā .
Nanu ca rukkhādayo cittarahitatāya na jīvā , cittarahitatā ca paripphandābhāvato chinnepi ruhanato visadisajātikabhāvato catuyoniapariyāpannato ca veditabbā , vuḍḍhi pana pavāḷasilālavaṇānampi vijjatīti na tesaṃ jīvabhāve kāraṇaṃ , visayaggahaṇañca nesaṃ parikappanāmattaṃ supanaṃ viya ciñcādīnaṃ , tathā dohaḷādayo , tattha kasmā bhūtagāmassa chedanādipaccayā pācittiyaṃ vuttanti ?
Samaṇasāruppato taṃnivāsasattānurakkhaṇato
M3.20 ca .
Tenevāha ‘‘ jīvasaññino hi moghapurisā manussā rukkhasmin ’’ tiādi .Pātabya -saddassa pā pāneti dhātvatthaṃ sandhāyāha ‘‘ paribhuñjitabbatā ’’ ti .
Sā ca pātabyatā chedanādi eva hotīti āha ‘‘ tassā … pe … bhūtagāmassa jātā chedanādipaccayā ’’ ti .
91.‘‘ Idānī ’’ ti padaṃ ‘‘ āhā ’’ ti pade kālasattamī .
91.‘‘ Mūle jāyantī ’’ tiādīsu attho upari attanā vuccamānappakārena sīhaḷaṭṭhakathāyaṃ vuttoti āha ‘‘ evaṃ santepi … pe … na samentī ’’ ti .
90-92.
Bhavanti ahuvuñcāti dvikāliko bhūtasaddo .
Yadi bījato nibbattena bījaṃ dassitaṃ , tadeva santakaṃ yadidaṃ .
Sova kukkuṭo maṃsimakkhitoti ayameva hi parihāro .
Aṭṭhakathāsu pi hi ‘‘ bīje bījasaññī ’’ ti likhitaṃ .
Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hoti , tasmiṃ bīje bhūtagāmabījeti yojetvā .
Amūlakattā kira sampuṇṇabhūtagāmo na hoti ,‘‘ samūlapatto eva
V0.266 hi bhūtagāmo nāmā ’’ ti kāraṇaṃ vadanti .
‘‘ Abhūtagāmamūlattāti bhūtagāmato anuppannattā abhūtagāmamūlaṃ , bhūtagāmassa amūlakattā vā .
Na hi tato añño bhūtagāmo uppajjatī ’’ ti dvidhāpi likhitaṃ .
Piyaṅgu asanarukkho vaḍḍhanattaco khajjaphalo ,‘‘ pītasālo ’’ tipi vuccati .
Amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatīti nāḷikerassevāyaṃ .
Ghaṭapiṭṭhijātattā , bījagāmānulomattā ca dukkaṭavatthu .
Na vāsetabbaṃ ‘‘ durūpaciṇṇattā ’’ ti likhitaṃ ,‘‘ yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti vacanato yesaṃ na ruhati , tesaṃ sākhāya kappiyakaraṇakiccaṃ natthīti siddhan ’’ ti vuttaṃ .
Muddatiṇan ti tassa nāmaṃ .
‘‘ Muñjatiṇan ti pāṭho ’’ ti likhitaṃ .
Samaṇakappehīti samaṇavohārehi , tasmā vattabbaṃ bhikkhunā ‘‘ kappiyaṃ karohī ’’ ti .
Tassa āṇattiyā karontenāpi sāmaṇerādinā ‘‘ kappiyan ’’ tiM0.298 vatvāva aggiparijitaṃ kātabbanti siddhaṃ .
Aggiparijitādīni viya kappiyattā abījanibbaṭṭabījānipi ‘‘ pañcahi samaṇakappehī ’’ ti ( cūḷava .250) ettha paviṭṭhāni , yathālābhato vā samaṇakappavacanaṃ gahetabbaṃ .
‘‘ Kappiyan ’ ti vattukāmo ‘ kappan ’ ti ce vadati ,‘ vaṭṭatī ’ ti vadantī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Kappiyan ’ ti vacanaṃ sakasakabhāsāyapi vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
‘‘ Kappiyanti vatvā ’’ ti vuttattā bhikkhunā ‘ kappiyaṃ ’ icceva vattabbaṃ ,‘‘ itarena pana yāya kāyaci bhāsāyā ’’ ti vadanti , vīmaṃsitabbaṃ .
‘‘ Ucchuṃ kappiyaṃ karissāmīti dāruṃ vijjhatī ’’ ti vacanato kappiyaṃ kātabbaṃ sandhāya viraddheti vuttaṃ hoti , ācariyā pana ‘‘ kappiyaṃ kāretabbaṃ sandhāya kappiyanti sitthādiṃ kāreti , vaṭṭatī ’’ ti vadanti , tassa kāraṇaṃ vadantā kātuṃ vaṭṭanabhāveneva virajjhitvā katepi kappiyaṃ jātaṃ .
Yadi na vaṭṭeyya , sitthādimhi kate na vaṭṭeyyāti , upaparikkhitabbaṃ .
Uṭṭhitasevālaghaṭaṃ ātape nikkhipituṃ vaṭṭati , vikopetukāmatāya sati dukkaṭaṃ yuttaṃ viya .
‘‘ Puppharajjubhājanagatikā , tasmā na vaṭṭati .
Nāḷe vā baddhapupphakalāpe nāḷasmiṃ katepi vaṭṭati tasmiṃ pupphassa atthitāyā ’’ ti vadanti .
Porāṇagaṇṭhipade ‘‘ bījagāmena bhūtagāmo dassito anavasesapariyādānatthan ’’ ti vuttaṃ .
Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. AññavādakasikkhāpadavaṇṇanāYasmin ti bīje .
Tan ti bījaṃ .
Pañca bījajātānīti ettha jātasaddassa tabbhāvatthataṃ sandhāya aṭṭhakathāsu evaṃ vuttaṃ .
Tabbhāvatthassa ‘‘ mūle jāyantī ’’ ti imāya pāḷiyā asaṃsandanataṃ sandhāya vuttaṃ saṅgahakārena ‘‘ na samentī ’’ ti .
Aṭṭhakathācariyānaṃ matena sati jātasaddassa tabbhāvatthabhāve ‘‘ mūle jāyantī ’’ tiādīsu mūle mūlāni jāyantīti doso bhaveyyāti manasi katvā āha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Tānīti rukkhādīni .
Tassāti ‘‘ bhūtagāmo nāma pañca bījajātānī ’’ ti padassa .
Etan ti ‘‘ bījajātānī ’’ ti nāmaṃ .
Bījesu jātāni bījajātānīti vutte ‘‘ mūle jāyantī ’’ tiādinā sameti .
Etenāti ‘‘ bījato ’’ tiādinā saṅgahoti sambandho .
‘‘ Yehī ’’ ti padaṃ ‘‘ jātattā ’’ ti pade apādānaṃ , hetu vā ‘‘ vuttānī ’’ ti pade karaṇaṃ , kattā vā .
Tesan ti bījānaṃ .
Rukkhādīnaṃ viruhanaṃ janetīti bījaṃ .
‘‘ Bījato ’’ tiādinā kāriyopacārena kāraṇassa dassitattā kāraṇūpacāraṃ padīpeti .
Vijāta -saddo idha vi -saddalopaṃ katvā niddiṭṭhoti āha ‘‘ vijātānī ’’ ti .
Vijāta -saddo ca ‘‘ vijātā itthī ’’ tiādīsu viya pasūtavacanoti āha ‘‘ pasūtānī ’’ ti .
Pasūti ca nāmettha nibbattapaṇṇamūlatāti āha ‘‘ nibbattapaṇṇamūlānī ’’ ti .
Iminā imaṃ dīpeti ‘‘ nibbattapaṇṇamūlāni bījāni bhūtagāmasaṅkhameva gacchanti , tesu ca vattamāno bījajāta-saddo ruḷhīvasena rukkhādīsupi vattatī ’’ ti .
Purimasmiṃ atthavikappe pana bījehi jātānaṃ rukkhalatādīnaṃyeva bhūtagāmatā vuttā .
91. Jāta -saddo ettha vijātapariyāyoti ‘‘ puttaṃ vijātā itthī ’’ tiādīsu viya pasūtavacanoti āha ‘‘ pasūtānī ’’ ti , nibbattapaṇṇamūlānīti attho .
Tāni dassentoti tāni bījāni dassento .
Mūlabījan tiādīsu mūlameva bījaṃ mūlabījaṃ .
Sesesupi eseva nayo .
Phaḷubījan ti pabbabījaṃ .
Paccayantarasamavāye sadisaphaluppattiyā visesakāraṇabhāvato viruhanasamatthe sāraphale niruḷho bīja -saddo .
Tadatthasaṃsiddhiyā mūlādīsupi kesuci pavattatīti mūlādito nivattanatthaṃ ekena bījasaddena visesetvā vuttaṃ ‘‘ bījabījan ’’ ti ‘‘ rūparūpaṃ , dukkhadukkhan ’’ ti ca yathā .
Tāni
V2.11 dassentoti tāni bījāni dassento .Aññānipi yāni vā pana gacchavallirukkhādīni atthi saṃvijjanti , tāni gacchavallirukkhādīni jāyanti sañjāyantīti yojanā .
Tānīti gacchavallirukkhādīni
V1.17 .
Tañca mūlaṃ , pāḷiyaṃ vuttahaliddādi ca atthi , sabbampi etaṃ mūlabījaṃ nāmāti sambandho .
Bījato nibbattena bījaṃ dassitan ti kāriyopacārena kāraṇaṃ dassitanti dīpeti .
Kāriyadassanamukheneva kāraṇañca gahitanti āha ‘‘ bījato nibbattena bījaṃ dassitan ’’ ti .Etthāti bījesu , khandhabījesu vā .
92. Saññāvasenāti ‘‘ bījan ’’ ti saññāvasena .
‘‘ Tatthā ’’ ti padaṃ ‘‘ veditabbo ’’ ti pade ādhāro .
‘‘ Yathā ’’ tiādinā kāraṇopacārena kāriyassa vuttattā phalūpacāraṃ dasseti .
Yaṃ bījaṃ vuttaṃ , taṃ dukkaṭavatthūti yojanā .
Yadetaṃ ādipadanti yojetabbaṃ .
Tenāti ādipadena .
Ravīyati bhagavatā kathīyatīti rutaṃ , pāḷi , tassa anurūpaṃ yathārutaṃ , pāḷianatikkantanti attho .
Etthāti
M0.20 ‘‘ bīje bījasaññī ’’ tiādipade , imasmiṃ sikkhāpade vā .
92. Bīje bījasaññīti ettha kāraṇūpacārena kāriyaṃ vuttanti dassento ‘‘ tattha yathā ’’ tiādimāha .
90-92.
Bhavanti ahuvuñcāti dvikāliko bhūtasaddo .
Yadi bījato nibbattena bījaṃ dassitaṃ , tadeva santakaṃ yadidaṃ .
Sova kukkuṭo maṃsimakkhitoti ayameva hi parihāro .
Aṭṭhakathāsu pi hi ‘‘ bīje bījasaññī ’’ ti likhitaṃ .
Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hoti , tasmiṃ bīje bhūtagāmabījeti yojetvā .
92.‘‘ Bījato sambhūto bhūtagāmo bījan ’’ ti iminā uttarapadalopena ‘‘ padumagacchato nibbattaṃ pupphaṃ paduman ’’ tiādīsu viyāyaṃ vohāroti dasseti .Udake ṭhāti pavattatīti udakaṭṭho , evaṃ thalaṭṭhopi .
Tatthāti udakaṭṭhathalaṭṭhesu .
Sāsapassa mattaṃ pamāṇaṃ assa sevālassāti sāsapamattiko .
Tilassa bījapamāṇaṃ assa sevālassāti tilabījako .
Pamāṇatthe ko .
Ādisaddena saṅkhapaṇakādayo sevāle saṅgaṇhāti .
Tattha tilabījapamāṇo jalasaṇṭhito nīlādivaṇṇayutto sevālo tilabījaṃ nāma , sapatto appakaṇḍo ukkhalipidhānādipamāṇo samūlo eko sevālaviseso saṅkho nāma , bhamarasaṇṭhāno nīlavaṇṇo eko sevālaviseso paṇako nāma .
Udakaṃ sevatīti sevālo .
Bhūtagāmaparimocanaṃ katvāti bhūtagāmato mocetvā , viyojetvāti attho .
Amūlakattā kira sampuṇṇabhūtagāmo na hoti ,‘‘ samūlapatto eva
V0.266 hi bhūtagāmo nāmā ’’ ti kāraṇaṃ vadanti .
‘‘ Abhūtagāmamūlattāti bhūtagāmato anuppannattā abhūtagāmamūlaṃ , bhūtagāmassa amūlakattā vā .
Na hi tato añño bhūtagāmo uppajjatī ’’ ti dvidhāpi likhitaṃ .
Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hotīti nibbattapaṇṇamūlaṃ sandhāya vadati .Tatthāti sevālesu .
Yoti sevālo .
Patiṭṭhitaṃ sevālanti sambandho .
Yattha katthacīti mūle vā naḷe vā patte vā .
Uddharitvāti uppāṭetvā .
‘‘ Hatthehī ’’ ti padaṃ ‘‘ viyūhitvā ’’ ti pade karaṇaṃ .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Tassāti sevālassa .
Ettāvatāti ito cito ca viyūhanamattena .
Yaṃ bījaṃ bhūtagāmo nāma hotīti bījāni ca tāni jātāni cāti vuttamatthaṃ sandhāya vadati .
Piyaṅgu asanarukkho vaḍḍhanattaco khajjaphalo ,‘‘ pītasālo ’’ tipi vuccati .
Yo sevālo nikkhamati , taṃ sevālanti yojanā .
Parissāvanantarenāti parissāvanachiddena .
Uppalāni asmiṃ gaccheti uppalinī .
Padumāni asmiṃ gaccheti paduminī , ino , itthiliṅgajotako ī .
Tatthevāti udakeyeva .
Tānīti vallītiṇāni .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Anantakoti sāsapamattiko sevālo .
So hi natthi attato anto lāmako sevālo etassāti katvā ‘‘ anantako ’’ ti vuccati .
Attanāyeva hi sukhumo , tato sukhumo sevālo natthīti adhippāyo .
Tatthāti dukkaṭavatthubhāve .
Tampīti ‘‘ sampuṇṇabhūtagāmaṃ na hotī ’’ ti vacanampi .
Pisaddo mahāpaccariādiaṭṭhakathācariyānaṃ vacanāpekkho .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Na āgato , tasmā na sametīti yojanā .
Athāti tasmiṃ anāgate .
Etan ti anantakasevālādiṃ .
Gacchissatīti vadeyyāti sambandho .
Tampīti ‘‘ gacchissatī ’’ ti vacanampi .
Pisaddo purimaṭṭhakathācariyānaṃ vacanāpekkho .
Abhūtagāmamūlattā
V1.18 tādisassa bījagāmassāti ettha bījagāmo tividho hoti – yo sayaṃ bhūtagāmato hutvā aññampi bhūtagāmaṃM0.21 janeti , ambaṭṭhiādiko .
Yo pana sayaṃ bhūtagāmato hutvā aññaṃ pana bhūtagāmaṃ na janeti , tālanāḷikerādikhāṇu .
Yo pana sayampi bhūtagāmato ahutvā aññampi bhūtagāmaṃ na janeti .
Pānīyaghaṭādīnaṃ bahi sevāloti .
Bhūtagāmo pana catubbidho hoti – yo sayaṃ bījagāmato hutvā aññampi bījagāmaṃ janeti , etarahi ambarukkhādiko .
Yo pana sayaṃ bījagāmato ahutvāva aññaṃ bījagāmaṃ janeti , ādikappakāle ambarukkhādiko .
Yo pana sayaṃ bījagāmato hutvā aññaṃ pana bījagāmaṃ na janeti , nīlavaṇṇo phalitakadalīrukkhādiko .
Yo pana sayampi bījagāmato ahutvā aññampi bījagāmaṃ na janeti , idha vutto anantakasevālādikoti .
Tattha catutthaṃ bhūtagāmaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ abhūtagāmamūlakattā tādisassa bījassā ’’ ti .
Ayaṃ pana tatiyabījagāmassa ca catutthabhūtagāmassa ca viseso – tatiyabījagāme mūlapaṇṇāni na paññāyanti , catutthabhūtagāme tāni paññāyantīti .
Mūlapaṇṇānaṃ apaññāyanattā bījagāmoti vutto , tesaṃ paññāyanattā bhūtagāmoti vutto .
Itarathā hi virodho bhaveyyāti .
Attano vāde pācittiyabhāvato garukaṃ , mahāpaccariādīnaṃ vāde dukkaṭamattabhāvato lahukaṃ .
Etan ti ṭhānaṃ .
TatthaV3.19 yaṃ bījan ti yaṃ nibbattapaṇṇamūlaṃ bījaṃ .
Tasmiṃ bījeti tasmiṃ bhūtagāmasaññite bīje .
Ettha ca bījajāta-saddassa viya ruḷhīvasena rukkhādīsu bīja-saddassapi pavatti veditabbā .
Amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatīti nāḷikerassevāyaṃ .Evaṃ udakaṭṭhaṃ dassetvā thalaṭṭhaṃ dassento āha ‘‘ thalaṭṭhe ’’ tiādi .
Thalaṭṭhe vinicchayo evaṃ veditabboti yojanā .
Tatthāti haritakhāṇūsu .
Uddhaṃ vaḍḍhatīti navasākhāniggamanena chinnato upari vaḍḍhati .
Soti khāṇu .
Phalitāya kadaliyā khāṇu bījagāmena saṅgahitoti yojanā .
Phalaṃ sañjātaṃ etissāti phalitā .
Tathāti ‘‘ bhūtagāmeneva saṅgahitā ’’ ti padāni ākaḍḍhati .
Yadāti yasmiṃ kāle .
Ratanappamāṇāpīti hatthappamāṇāpi .
Athāti apādānattho , tato rāsikaraṇato aññanti attho .
Bhūmiyaṃ nikhaṇantīti sambandho .
‘‘ Mūlesu ceva paṇṇesu cā ’’ ti ettha casaddo samuccayatthova , na vikappatthoti āha ‘‘ mūlamattesu panā ’’ tiādi .
Bījānīti mūlādibījāni .
Ṭhapitāni hontīti sambandho .
‘‘ Uparī ’’ ti padena heṭṭhā mūlāni cāti atthaṃ nayena ñāpeti .
Na aṅkure niggatamatteyeva
M0.22 , atha kho harite nīlapaṇṇavaṇṇe jāteyeva bhūtagāmasaṅgaho kātabboti āha ‘‘ harite ’’ tiādi .
Tālaṭṭhīnaṃ mūlanti sambandho .
Dantasūci viyāti hatthidantasūci viya .
Yathā asampuṇṇabhūtagāmo tatiyo koṭṭhāso na āgato , na evaṃ amūlakabhūtagāmo .
So pana āgatoyevāti āha ‘‘ amūlakabhūtagāme ’’ ti .
Amūlikalatā viya amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatīti attho .
Yathārutan ti yathāpāḷi .
Ghaṭapiṭṭhijātattā , bījagāmānulomattā ca dukkaṭavatthu .
Yathārutan ti yathāpāṭhaṃ .Vandākāti
V1.19 rukkhādanī .
Sā hi sayaṃ rukkhaṃ nissāya jāyantīpi attano nissayānaṃ rukkhānaṃ adanattā bhakkhanattā vadīyati thutīyatīti ‘‘ vandākā ’’ ti vuccati .
Aññā vāti vandākāya aññā vā .
Tan ti vandākādiṃ .
Tatoti rukkhato .
Vanan ti khuddako gaccho .
Pagumboti mahāgaccho .
Daṇḍakoti rukkho daṇḍayogato .
Tassāpīti amūlikalatāyapi .
Ayameva vinicchayoti vandākādikassa vinicchayo viya ayaṃ vinicchayo daṭṭhabboti yojanā .
Na vāsetabbaṃ ‘‘ durūpaciṇṇattā ’’ ti likhitaṃ ,‘‘ yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti vacanato yesaṃ na ruhati , tesaṃ sākhāya kappiyakaraṇakiccaṃ natthīti siddhan ’’ ti vuttaṃ .‘‘ Dve tīṇi pattānī ’’ ti vuttattā ekapatto sañjāyantopi aggabījasaṅgahaṃ gacchatīti attho .
‘‘ Anupasampannenā ’’ ti padaṃ ‘‘ littassā ’’ ti pade kattā .
Nidāghasamayeti gimhakāle .
Abbohārikoti āpattiyā aṅganti na voharitabbo .
Voharituṃ na arahatīti attho .
Etan ti abbohārikataṃ ,‘‘ sace … pe … pamajjitabbā ’’ ti vacanaṃ vā .
Muddatiṇan ti tassa nāmaṃ .
‘‘ Muñjatiṇan ti pāṭho ’’ ti likhitaṃ .
Ahiṃ sappaṃ chādetīti ahicchattaṃ , taṃyeva ahicchattakaṃ .
Yathākathañci hi byuppatti , ruḷhiyā atthavinicchayo .
Tasmāti tato vikopanato .
Tatthāti ahicchattake .
Heṭṭhā ‘‘ udakapappaṭako ’’ ti vatvā idha ‘‘ rukkhapappaṭikāyapī ’’ ti vuttattā pappaṭakasaddo dviliṅgoti daṭṭhabbo .
Tan ti pappaṭikaṃ .
Ṭhitaṃ niyyāsanti sambandho .
Evaṃ ‘‘ laggan ’’ ti etthāpi .
Hatthakukkuccenāti hatthalolena .
‘‘ Chindantassāpī ’’ ti pade hetu .
Vāsatthikenāti vāsaṃ icchantena .
‘‘ Ocināpetabbā ’’ ti pade kattā .
Uppāṭentehīti uddharantehi .
Tesan ti sāmaṇerānaṃ .
Sākhaṃ gahitanti sambandho .
Ṭhapitassa siṅgīverassāti yojanā .
Chijjanakan ti
M0.23 chijjanayuttaṃ , chijjanārahanti attho .
‘‘ Caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmī ’’ ti iminā vattasīsena caṅkamanaṃ vaṭṭatīti dasseti .
‘‘ Bhijjatī ’’ ti iminā abhijjamāne gaṇṭhipi kātabboti dasseti .
Dārumakkaṭakan ti makkaṭassa hattho makkaṭo upacārena , makkaṭo viyāti makkaṭako , sadisatthe ko .
Dārusaṅkhāto makkaṭako dārumakkaṭako .
Taṃ ākoṭentīti sambandho .
Aniyāmitattāti imanti aniyāmitattā vacanassa .
Idaṃ mahāsāmaññaṃ , visesasāmaññampi vaṭṭatīti āha ‘‘ nāmaṃ gahetvāpī ’’ tiādi .
Sabban ti sabbaṃ vacanaṃ .
‘‘ Imaṃ jānātiādīsū ’’ ti padaṃ ‘‘ evamattho daṭṭhabbo ’’ ti pade ādhāro .
Imaṃ mūlabhesajjaṃ jānāti imaṃ mūlabhesajjaṃ yojituṃ jānāti yojanā .
Ettāvatāti ‘‘ imaṃ jānā ’’ tiādivacanamattena .
Kappiyan ti samaṇavohārena , vohārassa vā yuttaṃ anurūpaṃ .
Etthāti ‘‘ kappiyaṃV1.20 kātabban ’’ ti vacane .
Nibbaṭṭabījamevāti phalato nibbaṭṭetvā visuṃ kataṃ bījaṃ eva .
Tatthāti sutte .
Karontena bhikkhunā kātabbanti yojanā .
‘‘ Kappiyanti vatvāvā ’’ ti iminā paṭhamaṃ katvā aggisatthanakhāni uddharitvā pacchā vattuṃ na vaṭṭatīti dasseti .
Lohamayasatthassāti ayatambādilohamayassa satthassa .
Tehīti manussādīnaṃ nakhehi .
Tehīti assādīnaṃ khurehi .
Tehīti hatthinakhehi .
Yehīti nakhehi .
Tatthajātakehipīti tasmiṃ satthe jātakehipi , nakhehīti sambandho .
Tatthāti purimavacanāpekkhaṃ .
‘‘ Kappiyaṃ karontenā ’’ tiādivacanamapekkhati .
‘‘ Ucchuṃ kappiyaṃ karissāmī ’’ ti ucchumeva vijjhati , pageva .
‘‘ Dāruṃ kappiyaṃ karissāmī ’’ ti ucchuṃ vijjhati ,‘‘ dāruṃ kappiyaṃ karissāmī ’’ ti dārumeva vā vijjhati , vaṭṭati ekābaddhattāti vadanti .
Tan ti rajjuṃ vā valliṃ vā .
Sabbaṃ khaṇḍanti sambandho .
Tatthāti maricapakkesu .
Kaṭāhan ti ekāya bhājanavikatiyā nāmametaṃ .
Idha pana bījānaṃ bhājanabhāvena taṃsadisattā phalapheggupi ‘‘ kaṭāhan ’’ ti vuccati .
Ekābaddhanti kaṭāhena ekato ābaddhaṃ .
Tānīti tiṇāni .
Tenāti rukkhapavaṭṭanādinā .
Tatrāti tasmiṃ ṭhapanapātanaṭṭhāne .
‘‘ Manussaviggahapārājikavaṇṇanāyan ’’ ti padaṃ ‘‘ vuttan ’’ ti padeM0.24 sāmaññādhāro .
Bhikkhu ajjhotthaṭo hotīti sambandho .
Opāteti āvāṭe .
So hi avapatanaṭṭhānattā ‘‘ opāto ’’ ti vuccati .
Rukkhan ti ajjhotthaṭarukkhaṃ .
Bhūmin ti opātathirabhūmiṃ .
Jīvitahetūti nimittatthe paccattavacanaṃ , jīvitakāraṇāti attho .
‘‘ Bhikkhunā ’’ ti padaṃ ‘‘ nikkhāmetun ’’ ti pade bhāvakattā , kāritakattā vā .
‘‘ Ajjhotthaṭabhikkhun ’’ ti vā ‘‘ opātabhikkhun ’’ ti vā kāritakammaṃ ajjhāharitabbaṃ .
Tatthāti anāpattibhāve , anāpattibhāvassa vā .
Etassāti suttassa .
Paro pana kāruññena karotīti sambandho .
Etampīti kāruññampi .
Hīti saccaṃ , yasmā vāti .
Paṭhamaṃ .
2. Aññavādakasikkhāpadaṃ
Samaṇakappehīti samaṇavohārehi , tasmā vattabbaṃ bhikkhunā ‘‘ kappiyaṃ karohī ’’ ti .
Tassa āṇattiyā karontenāpi sāmaṇerādinā ‘‘ kappiyan ’’ tiM0.298 vatvāva aggiparijitaṃ kātabbanti siddhaṃ .
Aggiparijitādīni viya kappiyattā abījanibbaṭṭabījānipi ‘‘ pañcahi samaṇakappehī ’’ ti ( cūḷava .250) ettha paviṭṭhāni , yathālābhato vā samaṇakappavacanaṃ gahetabbaṃ .
‘‘ Kappiyan ’ ti vattukāmo ‘ kappan ’ ti ce vadati ,‘ vaṭṭatī ’ ti vadantī ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Kappiyan ’ ti vacanaṃ sakasakabhāsāyapi vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
‘‘ Kappiyanti vatvā ’’ ti vuttattā bhikkhunā ‘ kappiyaṃ ’ icceva vattabbaṃ ,‘‘ itarena pana yāya kāyaci bhāsāyā ’’ ti vadanti , vīmaṃsitabbaṃ .
‘‘ Sañciccā ’’ ti vuttattā sarīre laggabhāvaṃ ñatvāpi uṭṭhahati ,‘‘ taṃ uddharissāmī ’’ tisaññāya abhāvato vaṭṭati .
Anantaka -ggahaṇena sāsapamattikā gahitā , nāmañhetaṃ tassā sevālajātiyā .‘‘ Ucchuṃ kappiyaṃ karissāmīti dāruṃ vijjhatī ’’ ti vacanato kappiyaṃ kātabbaṃ sandhāya viraddheti vuttaṃ hoti , ācariyā pana ‘‘ kappiyaṃ kāretabbaṃ sandhāya kappiyanti sitthādiṃ kāreti , vaṭṭatī ’’ ti vadanti , tassa kāraṇaṃ vadantā kātuṃ vaṭṭanabhāveneva virajjhitvā katepi kappiyaṃ jātaṃ .
Yadi na vaṭṭeyya , sitthādimhi kate na vaṭṭeyyāti , upaparikkhitabbaṃ .
Uṭṭhitasevālaghaṭaṃ ātape nikkhipituṃ vaṭṭati , vikopetukāmatāya sati dukkaṭaṃ yuttaṃ viya .
‘‘ Puppharajjubhājanagatikā , tasmā na vaṭṭati .
Nāḷe vā baddhapupphakalāpe nāḷasmiṃ katepi vaṭṭati tasmiṃ pupphassa atthitāyā ’’ ti vadanti .
Yattha katthacīti mūle agge majjhe vā .
Porāṇagaṇṭhipade ‘‘ bījagāmena bhūtagāmo dassito anavasesapariyādānatthan ’’ ti vuttaṃ .
Sañcicca ukkhipituṃ na vaṭṭatīti ettha sacepi sarīre laggabhāvaṃ jānantova udakato uṭṭhahati ,‘‘ taṃ uddharissāmī ’’ ti saññāya abhāvato vaṭṭati .
Uppāṭitānīti uddhaṭāni .
Bījagāme saṅgahaṃ gacchantīti bhūtagāmato parimocitattā vuttaṃ .
Anantaka -ggahaṇena sāsapamattikā gahitā .
Nāmañhetaṃ tassā sevālajātiyā
M3.21 .Mūlapaṇṇānaṃ abhāvena ‘‘ asampuṇṇabhūtagāmo nāmā ’’ ti vuttaṃ .
So bījagāmena saṅgahitoti .
Mūlapaṇṇānaṃ asampuṇṇattā ‘‘ asampuṇṇabhūtagāmo nāmā ’’ ti vuttaṃ .
Abhūtagāmamūlattāti ettha bhūtagāmo mūlaṃ kāraṇaṃ etassāti bhūtagāmamūlo , bhūtagāmassa vā mūlaṃ kāraṇanti bhūtagāmamūlaṃ .
Bījagāmo hi nāma bhūtagāmato sambhavati , bhūtagāmassa ca kāraṇaṃ hoti , ayaṃ pana tādiso na hotīti ‘‘ abhūtagāmamūlattā ’’ ti vuttaṃ .
Tatraṭṭhakattā vuttaṃ ‘‘ so bījagāmena saṅgahito ’’ ti .
Idañca ‘‘ abhūtagāmamūlattā ’’ ti ettha paṭhamaṃ vuttaatthasambhavato vuttaṃ .
Kiñcāpi hi tālanāḷikerādīnaṃ khāṇu uddhaṃ avaḍḍhanato bhūtagāmassa kāraṇaṃ na hoti , tathāpi bhūtagāmasaṅkhyupagatanibbattapaṇṇamūlabījato sambhūtattā bhūtagāmato uppanno nāma hotīti bījagāmena saṅgahaṃ gacchati .
‘‘ Aṅkure harite ’’ ti vatvā tameva vibhāveti ‘‘ nīlapaṇṇavaṇṇe jāte ’’ ti , nīlapaṇṇassa vaṇṇasadise vaṇṇe jāteti attho .
‘‘ Nīlavaṇṇe jāte ’’ ti vā pāṭho gahetabbo .
Avaḍḍhamānepi bhūtagāmamūlakattā vuttaṃ ‘‘ amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatī ’’ ti .
Nāḷikerassa āveṇikaṃ katvā vadati .
Amūlakabhūtagāme saṅgahaṃ gacchatīti nāḷikerassa āveṇikaṃ katvā vadati .
‘‘ Pānīyaghaṭādīnaṃ bahi sevālo udake aṭṭhitattā bījagāmānulomattā ca dukkaṭavatthū ’’ ti vadanti .
Kaṇṇakampi abbohārikamevāti nīlavaṇṇampi abbohārikameva .
Seleyyakaṃ nāma silāya sambhūtā ekā sugandhajāti .
Seleyyakaṃ
M2.12 nāma silāya sambhūtā ekā gandhajāti .Pupphitakālato paṭṭhāyāti vikasitakālato pabhuti .
Chattakaṃ gaṇhantoti vikasitaṃ gaṇhanto .
Makuḷaṃ pana rukkhattacaṃ akopentenapi gahetuṃ na vaṭṭati , phullaṃ vaṭṭati .
‘‘ Rukkhattacaṃ vikopetīti vuttattā rukkhe jātaṃ yaṃ kiñci chattakaṃ rukkhattacaṃ avikopetvā matthakato chinditvā gahetuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Rukkhato muccitvā tiṭṭhatīti ettha ‘‘ yadipi kiñcimattaṃ rukkhe allīnā hutvā tiṭṭhati , rukkhato gayhamāno pana rukkhacchaviṃ na vikopeti , vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Allarukkhato na vaṭṭatīti etthāpi rukkhattacaṃ avikopetvā matthakato tacchetvā gahetuṃ vaṭṭatīti veditabbaṃ .
Hatthakukkuccenāti hatthānaṃ asaṃyatabhāvena , hatthacāpallenāti vuttaṃ hoti .
Hatthakukkuccenāti hatthacāpallena .
‘‘ Pānīyaṃ na vāsetabban ’’ ti idaṃ attano pivanapānīyaṃ sandhāya vuttaṃ , aññesaṃ pana vaṭṭati anuggahitattā .
Tenāha ‘‘ attanā khāditukāmenā ’’ ti .
Pānīyaṃ na vāsetabban ti idaṃ attano atthāya nāmitaṃ sandhāya vuttaṃ .
Kevalaṃ anupasampannassa atthāya nāmite pana pacchā tato labhitvā na vāsetabbanti
V3.20 natthi .‘‘ Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti vuttattā yesaṃ sākhā na ruhati , tattha kappiyakaraṇakiccaṃ natthī ’’ ti vadanti .
Yesaṃ rukkhānaṃ sākhā ruhatīti mūlaṃ anotāretvā paṇṇamattaniggamanamattenapi vaḍḍhati .
Tattha kappiyampi akaronto chinnanāḷikeraveḷudaṇḍādayo kopetuṃ vaṭṭati .
‘‘ Caṅkamitaṭṭhānaṃ dassessāmī ’’ ti vuttattā kevalaṃ caṅkamanādhippāyena vā maggagamanādhippāyena vā akkamantassa , tiṇānaṃ upari nisīdanādhippāyena nisīdantassa ca doso natthi .
Bījagāmaparimocanatthaṃ puna kappiyaṃ kāretabban ti kārāpanassa paṭhamameva adhikatattā .
Samaṇakappehīti samaṇānaṃ kappiyavohārehi , abījanibbaṭṭabījānipi kappiyabhāvato ‘‘ samaṇakappānī ’’ ti vuttāni .
Abījaṃ nāma taruṇaambaphalādīni .
Nibbaṭṭetabbaṃ viyojetabbaṃ bījaṃ yasmiṃ , taṃ panasādi nibbaṭṭabījaṃ nāma .
Kappiyanti vatvāvāti pubbakālakiriyāvasena vuttepi vacanakkhaṇeva aggisatthādinā bījagāme vaṇaṃ kātabbanti vacanato pana pubbe kātuṃ na vaṭṭati , tañca dvidhā akatvā chedanabhedanameva dassetabbaṃ .
Karontena ca bhikkhunā ‘‘ kappiyaṃ karohī ’’ ti
V2.12 yāya kāyaci bhāsāya vutteyeva kātabbaṃ .‘‘ Kaṭāhepi kātuṃ vaṭṭatī ’’ ti vuttattā kaṭāhato nīhatāya miñjāya vā bīje vā yattha katthaci vijjhituṃ vaṭṭati eva .
Bhūtagāmo , bhūtagāmasaññitā , vikopanaṃ vā vikopāpanaṃ vāti imānettha tīṇi aṅgāni .
Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Aññavādakasikkhāpadavaṇṇanā
Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .