3. Vikālagāmappavisanasikkhāpadaṃ
508. Tatiye
M0.125 ‘‘ tiracchānabhūtaṃ kathan ’’ ti iminā ‘‘ tiracchānakathan ’’ ti padassa tulyanissitasamāsaṃ dasseti .
508. Tatiye ariyamaggassāti ettha saggamaggopi saṅgahetabbo .
Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā hi kathā tiracchānakathā .
Tiracchānabhūtan ti tirokaraṇabhūtaṃ vibandhanabhūtaṃ .
508. Tatiye pāḷiyaṃ bhayakathan ti rājacorādibhayaṃ vā rogāmanussadubbhikkhakantārādibhayaṃ vā ārabbha pavattaṃ .
Visikhākathan ti suniviṭṭhādivīthikathaṃ .
Kumbhaṭṭhānakathan ti udakatitthakathaṃ , kumbhadāsīkathaṃ vā .
Pubbapetakathan ti atītañātikathaṃ .
Nānattakathan ti vuttāhi , vakkhamānāhi ca vimuttaṃ nānāsabhāvaṃM2.55 niratthakakathaṃ .
Lokakkhāyikan ti ‘‘ ayaṃ loko kena nimmito ’’ tiādinā lokasabhāvakkhānavasena pavattanakathā .
Evaṃ samuddakkhāyikā veditabbā .
Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā .
Ettha ca bhavo sassataṃ , vuḍḍhi , kāmasukhañcāti tividho , abhavo tabbiparītavasena .
Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ dvattiṃsatiracchānakathā nāma honti .
Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti-saddena saṅgahetvā dvattiṃsatiracchānakathāti vuccanti .
Iti vāti ettha iti -saddo pakāratthe .
Vā -saddo vikappatthe .
Tasmā evaṃ pakāraṃ ito aññaṃ vā tādisaṃ niratthakakathaṃ kathetīti attho gahetabbo .Rājapaṭisaṃyuttan ti rājūhi paṭisaṃyuttaṃ .
Rājapaṭisaṃyuttaṃ kathan ti ( dī . ni . aṭṭha .1.17; ma . ni . aṭṭha .2.223; saṃ . ni . aṭṭha .3.5.1080; a . ni . aṭṭha .3.10.69-70) rājānaṃ ārabbha ‘‘ mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃmahānubhāvo ’’ tiādinā nayena pavattakathaṃ .
Ettha ca ‘‘ asuko rājā abhirūpo dassanīyo ’’ tiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti .
‘‘ Sopi nāma evaṃmahānubhāvo khayaṃ gato ’’ ti evaṃ pavattā pana aniccatāpaṭisaṃyuttā kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati .
Coresupi ‘‘ mūladevo evaṃmahānubhāvo , meghamālo evaṃmahānubhāvo ’’ ti
M3.99 tesaṃ kammaṃ paṭicca ‘‘ aho sūrā ’’ ti gehassitakathāva tiracchānakathā .
Yuddhepi bharatayuddhādīsu ‘‘ asukena asuko evaṃ mārito evaṃ viddho ’’ ti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā .
‘‘ Tepi nāma khayaṃ gatā ’’ ti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti .
ApicaV3.90 annā dīsu ‘‘ evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimha pivimha paribhuñjimhā ’’ ti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati , sātthakaṃ pana katvā ‘‘ pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālāgandhaṃ sīlavantānaṃ adamha , cetiyapūjaṃ akarimhā ’’ ti kathetuṃ vaṭṭati .
Ñātikathā dīsupi ‘‘ amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā ’’ ti vā ‘‘ pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā ’’ ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati , sātthakaṃ pana katvā ‘‘ tepi no ñātakā khayaṃ gatā ’’ ti vā ‘‘ pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā ’’ ti vā kathetabbaṃ .
Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘ asukagāmavāsino sūrā samatthā ’’ ti vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati , sātthakaṃ pana katvā ‘‘ saddhā pasannā ’’ ti vā ‘‘ khayavayaṃ gatā ’’ ti vā vattuṃ vaṭṭati .
Nigamanagarajanapadakathāsupi eseva nayo .
Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā , khayaṃ gatā ’’ ti evaṃ vattuṃ vaṭṭati .
Sūrakathāpi ‘‘ nandimitto nāma yodho sūro ahosī ’’ ti assādavasena na vaṭṭati ,‘‘ saddho ahosi , khayaṃ gato ’’ ti evameva vaṭṭati .
Visikhākathāpi ‘‘ asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā ’’ ti assādavaseneva na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā , khayaṃ gatā ’’ icceva vaṭṭati .
Kumbhaṭṭhānakathāti kuṭaṭṭhānakathā udakatitthakathā vuccati , kumbhadāsīkathā vā .
Sāpi ‘‘ pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā ’’ ti assādavasena na vaṭṭati ,‘‘ saddhā pasannā ’’ tiādinā nayeneva vaṭṭati .
Pubbapetakathāti atītañātikathā .
Tattha vattamānañātikathāsadisova vinicchayo .
Nānattakathāti purimapacchimakathāvimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā .
Lokakkhāyikāti ‘‘ ayaṃ loko kena nimmito , asukenaM3.100 pajāpatinā brahmunā issarena vā nimmito , kāko seto aṭṭhīnaṃ setattā , bakā rattā lohitassa rattattā ’’ ti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā .
Uppattiṭhitisaṃhārādivasena lokaṃ akkhāyatīti lokakkhāyikā .
Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro , sāgarassa rañño puttehi khatattā sāgaro .
Khato amhehīti hatthamuddāya niveditattā samuddoti evamādikā niratthakā samuddakkhāyikakathā .
Iti bhavo iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā .
Ettha ca bhavoti sassataṃ , abhavoti ucchedaṃ .
Bhavoti vuddhi , abhavoti hāniV3.91 .
Bhavoti kāmasukhaṃ , abhavoti attakilamatho .
Iti imāya chabbidhāya itibhavābhavakathāya saddhiṃ bāttiṃsa tiracchānakathā nāma hoti .
Atha vā pāḷiyaṃ sarūpato anāgatāpi araññapabbatanadīdīpakathā iti -saddena saṅgahetvā chattiṃsa tiracchānakathāti vuccati .
Iti vāti hi ettha iti -saddo pakāratthe , vā -saddo vikappatthe .
Idaṃ vuttaṃ hoti –
‘‘ evaṃpakāraṃ ito aññaṃ vā tādisaṃ niratthakakathaṃ kathentī ’’ ti .
Ādiatthe vā iti -saddo ‘‘ iti vā iti evarūpā naccagītavāditavisūkadassanā paṭivirato ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.10,194) viya , evamādiṃ aññampi tādisaṃ kathaṃ kathentīti attho . 512. Sambahulā bhikkhūti sambandho .
512. Aparikkhittassa gāmassa upacāro adinnādāne vuttanayeneva veditabboti iminā dutiyaleḍḍupāto idha upacāroti dasseti .
Sesamettha uttānameva .
Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanā , anuññātakāraṇābhāvo , vikāle gāmappavisananti imāni panettha tīṇi aṅgāni .
Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Tasmiṃ gāmeti tasmiṃ paṭhamapavisanagāme .
Taṃ kamman ti taṃ icchitakammaṃ .
Antarāti gāmavihārānamantare .
Bhummatthe cetaṃ nissakkavacanaṃ .
512. Ussāhaṃ paṭippassambhetvā vihāraṃ gacchantāti ettha gāmūpacārato bahi nikkhante antarārāmādīnamupacāraṃ paviṭṭhe sandhāya vuttaṃ .
Gāmūpacārabbhantare pana paṭipassaddhussāhānampi puna tameva vā aññaṃ vā gāmaṃ pavisitukāmatāya sati āpucchanakiccaṃ natthi .
Kulaghare vāti ñātikulaupaṭṭhākakulaghare vā .
Telabhikkhāya vāti telayācanatthāya vā .
‘‘ Kulaghare vā … pe … gantabban ’’ ti idaṃ pana purebhattaṃ paviṭṭhānaṃ vikāle sañjāte vikāle gāmappavesassa āpucchitabbatāya vuttaṃ .
Passeti
V1.106 attano passe samīpeti vuttaṃ hoti .Tenāti gāmamajjhamaggena .
Anokkammāti anokkamitvā , apakkamitvāti atthoti .
Tatiyaṃ .
4. Sūcigharasikkhāpadaṃ
4. Sūcigharasikkhāpadavaṇṇanā
Adinnādāne vuttanayenāti dutiyaleḍḍupātaṃ sandhāya vuttaṃ .
515. Antarārāmantiādīsūti ettha ussavadivasādīsu manussehi gāme padakkhiṇaṃ kārentaṃ jinabimbādiṃ pūjetukāmehi vā rogavūpasamādiyatthaṃ manussehi yācitehi vā bhikkhūhi suppaṭicchannādividhiṃ akatvāpi vīthimajjheneva gāmaṃ padakkhiṇaṃ kātuṃ vaṭṭatīti vadanti , taṃ na
V2.54 gahetabbaṃ anāpattivāre avuttattā ,‘‘ maggā anokkamitvā … pe … pācittiyan ’’ ti ( kaṅkhā . aṭṭha . vikālagāmappavesanasikkhāpadavaṇṇanā ) paṭikkhittattā ca .
Vesāliṃ anupariyāyitvā parittaṃ karontenāpi ānandattherena suppaṭicchannatādiṃ akopenteneva , apaññatte vā sikkhāpade katanti daṭṭhabbaṃ .
Keci pana ‘‘ antarārāmādigāmantare ṭhitehi garuṭṭhānīyānaṃ paccuggamanānuggamanādivasena gāmavīthiṃ otarituṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti , tampi antaragharaṃ pavisantaṃ pati kātuṃ na vaṭṭati eva .
Antarārāmādikappiyabhūmiṃ pana uddissa gacchantaṃ pati kātuṃ vaṭṭatīti khāyati , vīmaṃsitabbaṃ .
Santaṃ bhikkhuṃ anāpucchanāM2.56 , ananuññātakāraṇā vikāle gāmappavesoti dve aṅgāni .Vikālagāmappavisanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .