2. Vilekhanasikkhāpadaṃ
2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā
2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā
2. Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā
438. Dutiye vinaye paṭisaṃyuttā kathā vinayakathāti dassento āha ‘‘ vinayakathā nāmā ’’ tiādi .
Tan ti vinayakathaṃ .
438. Dutiye
M3.90 vinayassa pariyāpuṇanaṃ vinayapariyattīti āha ‘‘ vinayaṃ pariyāpuṇantānan ’’ tiādi .
438. Āpattiñca satisammosāyāti ettha ca-saddo kattabbañca na karotīti dīpeti , na cattāri evāti vuttaṃ hoti .
438. Dutiye alajjitāti alajjitāya .
Evaṃ sesesupi .Padabhājanena vaṇṇanā vinayassa vaṇṇo nāmāti yojanā .
Tan ti vinayassa vaṇṇaṃ .
Pariyāpuṇanaṃ pariyatti , vinayassa pariyatti vinayapariyatti , vinayapariyattisaṅkhātaṃ mūlamassa vaṇṇassāti vinayapariyattimūlako , taṃ .
Vinayadharo labhatīti sambandho .
Hīti vitthāro .
Te sabbe bhagavā bhāsatīti sambandho .
Hīti saccaṃ .
Assāti vinayadharassa .
Idhāti imasmiṃ sāsane .
Alajjitātiādīsu karaṇatthe paccattavacanaṃ .
Alajjitāyāti hi attho .
Tena vuttaṃ ‘‘ kathaṃ alajjitāyā ’’ tiādi .
Cāti saccaṃ
V1.97 .‘‘ Sañciccā ’’ ti padaṃ tīsu vākyesu
M0.115 yojetabbaṃ .
Sañcicca āpattiṃ āpajjati , sañcicca āpattiṃ parigūhati , sañcicca agatigamanañca gacchatīti attho .Mandoti bālo .
Momūhoti atisammūḷho .
Virādhetīti virajjhāpeti .
Suguttoti yathā karaṇḍake pakkhittamaṇikkhandho viya na nassati vipattiṃ na pāpuṇāti , evaṃ suṭṭhu gopito .
Surakkhitoti tasseva pariyāyavacanaṃ .
Yathā hi kilesacorehi avilumpanīyo hoti , evaṃ sabbadā sūpaṭṭhitassatitāya suṭṭhu rakkhito .
Sañcicca āpattiṃ āpajjatītiādi bhikkhubhikkhunīnaññeva vuttaṃ alajjilakkhaṇaṃ , sāmaṇerādīnaṃ , pana gahaṭṭhānañca sādhāraṇavasena yathāsakaṃ sikkhāpadavītikkamanapaṭigūhanādito veditabbaṃ .
Lajjilakkhaṇepi eseva nayo .
Kiñcāpi
M2.50 kukkucce uppannepi madditvā karonto , kappiye akappiyasaññitāya karontopi taṅkhaṇikāya alajjitāya evaṃ karonti .
Tathāpi kukkuccādibhede visuṃ gahitāti daṭṭhabbaṃ .Kukkucce uppanneti ‘‘ kappati nu kho , no ’’ ti vinayakukkucce uppanne .
Ayaṃ panāti ayaṃ puggalo pana vītikkamatiyevāti sambandho .
Kukkuccapakatānan ti kappiyākappiyaṃ nissāya uppannakukkuccena abhibhūtānaṃ .
Acchamaṃsena sūkaramaṃsassa vaṇṇasaṇṭhānena sadisattā , dīpimaṃsena ca migamaṃsassa sadisattā vuttaṃ ‘‘ acchamaṃsaṃ sūkaramaṃsan ’’ tiādi .
Alajjitāti ya-kāralopena niddeso , alajjitāyāti vuttaṃ hoti .
Āpattiṃca satisammosāyāti ettha casaddo avuttavākyasampiṇḍanattho , kattabbañca na hi karotīti attho .
Aññāṇatātiādīsupi eseva nayo .
Mando momūhoti aññāṇabhāvena mando , avisayato momūho , mahāmūḷhoti attho .
Evan tiādi nigamanaṃ .
Evaṃ avinayadharassa dosaṃ dassetvā vinayadharassa guṇaṃ dassento āha ‘‘ vinayadharo panā ’’ tiādi .
Soti vinayadharo .
Hīti vitthāro .
Parūpavādan ti paresaṃ upavādaṃ .
Suddhanteti suddhassa koṭṭhāse .
Tatoti patiṭṭhānato paranti sambandho .
Assāti vinayadharassa .
Evan tiādi nigamanaṃ .
Assāti vinayadharassa .
Kukkuccapakatānan ti kukkuccena abhibhūtānaṃ .
Soti vinayadharo .
Tehīti kukkuccapakatehi .
Saṅghamajjhe kathentassa avinayadharassāti yojanā .
Tan ti bhayaṃ sārajjaṃ .
Paṭipakkhaṃ , paṭiviruddhaṃ vā atthayanti icchantīti paccatthīkā , ṇyasaddo bahulaṃ kattābhidhāyako , attano paccatthikā attapaccatthikā .
Tatthāti duvidhesu paccatthikesu .
Imeti mettiyabhummajakavaḍḍhalicchavino .
Aññepi ye vā pana bhikkhūti sambandho .
Ariṭṭhabhikkhu ca kaṇṭakasāmaṇero ca vesālikavajjiputtakā ca ariṭṭha … pe … vajjīputtakā .
Te ca sāsanapaccatthikā nāmāti sambandho .
Parūpahāro ca aññāṇo ca kaṅkhāparavitaraṇo ca parū … pe … vitaraṇā .
Te ādayo yesaṃ vādānanti parū … pe … vitaraṇādayo .
Te eva vādā etesanti parū … pe … vitaraṇādivādā .
Te ca sāsanapaccatthikā nāmāti sambandho .
Abuddhasāsanaṃ buddhasāsananti vatvā katapaggahā mahāsaṅghikādayo ca sāsanapaccatthikā nāmāti yojanā .
Kaṅkhāparavitaraṇādīti ettha
M0.116 ādisaddena kathāvatthupakaraṇe āgatā vādā saṅgayhanti .
Mahāsaṅghikādayoti ettha ādisaddena dīpavaṃse āgatā gaṇā saṅgayhanti .
Ādimhi ‘‘ viparītadassanā ’’ ti padaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ .‘‘ Sahadhammenā ’’ ti padassatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ saha kāraṇenā ’’ ti .
Yathāti yenākārena niggayhamāneti sambandho .
Tatthāti
V1.98 tividhesu saddhammesu .
Mahāvattāni santi , ayaṃ sabboti yojanā .
Cattāri phalāni cāti liṅgavipallāsena yojetabbaṃ .
Ettha cakārena abhiññāpaṭisambhidā saṅgahitā tāsampi adhigamasāsanabhāvato .
Tatthāti tividhesu saddhammesu .
Keci therāti dhammakathikā keci therā .
‘‘ Yo kho ’’ ti kaṇṭhajadutiyakkharena paṭhitabbo .
Potthakesu pana ‘‘ yo vo ’’ ti vakārena pāṭho atthi , so ayutto .
Kasmā ?
‘‘ So vo ’’ ti parato vuttattā , ekasmiṃ vākye dvinnaṃ samānasutisaddānaṃ ayuttattā ca .Keci therāti paṃsukūlikā keci therā āhaṃsūti sambandho .
Itare pana therāti dhammakathikatherehi ca paṃsukūlikatherehi ca aññe therā .
Teti pañca bhikkhū karissantīti sambandho .
Jambudīpassa paccante tiṭṭhatīti paccantimo , tasmiṃ .
Jambudīpassa majjhe vemajjhe tiṭṭhatīti majjhimo .
Atha vā majjhānaṃ suddhānaṃ buddhādīnaṃ nivāso majjhimo , tasmiṃ .
Vīsati vaggā imassāti vīsativaggo , soyeva gaṇo vīsativaggagaṇo , taṃ .
Evan tiādi nigamanaṃ .
Tassādheyyoti tassāyatto , tassa santakoti vuttaṃ hoti .
Pavāraṇā ādheyyā , saṅghakammaṃ ādheyyaṃ , pabbajjā ādheyyā , upasampadā ādheyyāti yojanā .
Yepi ime nava uposathāti sambandho .
Yāpi ca imā nava pavāraṇāyoti yojanā .
Tassāti vinayadharassa .
Tāsan ti navapavāraṇānaṃ .
Yānipi
M0.117 imāni cattāri saṅghakammānīti yojetabbaṃ .Ettha ca tāni vinayadharāyattānevāti pāṭhaseso ahjhāharitabbo .
Yāpi ca ayaṃ pabbajjā ca upasampadā ca kātabbāti yojanā .
Hīti saccaṃ .
Aññoti vinayadharato paro .
So evāti vinayadharo eva .
‘‘ Upajjhan ’’ ti dhātukammaṃ ,‘‘ sāmaṇerenā ’’ ti kāritakammaṃ upanetabbaṃ .
Ettha cāti uposathādīsu ca .
Nissayadānañca sāmaṇerūpaṭṭhānañca visuṃ katvā dvādasānisaṃse labhatītipi sakkā vattuṃ .
Visuṃ visuṃ katvāti ‘‘ pañcāti ca … pe … ekādasā ’’ ti ca koṭṭhāsaṃ koṭṭhāsaṃ katvā , satta koṭṭhāse katvā bhāsatīti adhippāyo .
Thometīti sammukhā thometi .
Pasaṃsatīti parammukhā pasaṃsati .
‘‘ Uggahetabban ’’ tipadassatthaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ pariyāpuṇitabban ’’ ti .
Addhani dīghe
V1.99 sādhūti addhaniyaṃ addhakkhamaṃ addhayogyanti attho sādhuatthe niyapaccayo ( moggallāne 4.33.73).Therā ca navā ca majjhimā ca bahū te bhikkhū pariyāpuṇantīti yojanā .
Sārajjanaṃ sārado , byāmohabhayaṃ .
Vigato sārado etassāti visārado .
Sahadhammenāti sakāraṇena vacanena .
Suniggahitaṃ niggaṇhātīti yathā na puna sīsaṃ ukkhipanti , atha kho appaṭibhānā maṅkubhūtāyeva honti , evaṃ suṭṭhu niggaṇhāti .
Attapaccatthikāti attano paccatthikā .
Vajjiputtakā dasavatthudīpakā .
Parūpahāraaññāṇakaṅkhāparavitāraṇādivādāti ettha ye arahattaṃ paṭijānantānaṃ appatte pattasaññīnaṃ adhimānikānaṃ kuhakānaṃ vā arahattaṃ paṭijānantānaṃ sukkavissaṭṭhiṃ disvā mārakāyikā devatā ‘‘ arahato asuciṃ
V3.82 upasaṃharantī ’’ ti maññanti seyyathāpi pubbaseliyā aparaseliyā ca , te parūpahāravādā .
Yesaṃ pana arahato itthipurisādīnaṃ nāmagottādīsu ñāṇappavattiyā abhāvena atthi arahato aññāṇaṃ , tattheva sanniṭṭhānābhāvena atthi arahato kaṅkhā , yasmā cassa tāni vatthūni pare vitārenti pakāsenti ācikkhanti , tasmā atthi arahato paravitāraṇāti imā tisso laddhiyo seyyathāpi etarahi pubbaseliyānaṃ , te aññāṇakaṅkhāparavitāraṇavādā .
Niggaho pana nesaṃ kathāvatthuppakaraṇe vuttanayeneva veditabbo .
Raṭṭhekadeso janapado .
Buddhakāle ariṭṭhakaṇṭakā sāsanapaccatthikā .
‘‘ Nālaṃ antarāyāyā ’’ ti vacanena hi te bhagavato asabbaññutaṃ dīpenti .
Parinibbute bhagavati dasavatthudīpakā vajjiputtakā .
Te hi vinayasāsanapaccatthikā .
Parūpahārādivādā pana suttantābhidhammappaccatthikā .
Ke pana te ?
Ekacce mahāsaṅghikādayo , na sabbeti dīpanatthaṃ ‘‘ parūpahārā … pe … vādā ’’ ti visesanavacanamāha .
Tattha ye kuhakā pāpicchakāV0.303 abhūtaṃ ullapitvā paṭiladdhavarabhojanāni bhuñjitvā muṭṭhassatī niddaṃ okkamitvā sukkavissaṭṭhiṃ pattā , aññehi taṃ disvā ‘‘ atthi arahato sukkavissaṭṭhī ’’ ti vutte ‘‘ mārakāyikā upasaṃharantī ’’ ti vatvā janaṃ vañcenti .
Ye ca sammāpaṭipannā akuhakā , tepi taṃ vacanaṃ sutvā keci taṃdiṭṭhikā honti adhimānino ca .
Attano sukkavissaṭṭhiṃ passitvāpi nādhimuccanti , anadhigate adhikatasaññinova honti .
Tathā atthi arahato aññāṇakaṅkhāvitaraṇā nāmagottādīsu viya saccesu paravitaraṇā parehi paññattā nāmānīti adhippāyo yathāsambhavaṃ yojetabbo .
Tattha vinayadharo ‘‘ aṭṭhānametaṃ , bhikkhave , anavakāsoM0.336 , yaṃ arahato asuci mucceyya ( kathā .313; mahāva .353).
Diṭṭhadhammā … pe … aparappaccayā satthusāsane ’’ tiādīni ( mahāva .30) suttapadāni dassetvā te sāsanapaccatthikesu niggahitaṃ niggaṇhātīti adhippāyo .
Vajjiputtakā dasavatthudīpakā .
Parūpahāraaññāṇakaṅkhāparavitāraṇādivādāti ettha arahattaṃ paṭijānantānaṃ kuhakānaṃ sukkavissaṭṭhiṃ disvā ‘‘ mārakāyikā devatā asuciṃ upasaṃharantī ’’ tigāhino parūpahāravādā nāma .
Arahato sabbesaṃ itthipurisādīnaṃ nāmādiajānane aññāṇaṃ , tattha sanniṭṭhānabhāvena kaṅkhā , parato sutvā nāmādijānanena paravitāraṇo atthītivādino aññāṇavādā , kaṅkhāvādā , paravitāraṇavādā ca tesaṃ , mahāsaṅghikādīnañca vibhāgo kathāvatthuppakaraṇe vutto .Cattāro maggā ca phalāni cāti ukkaṭṭhaniddesavasena vuttaṃ , catasso paṭisambhidā tisso vijjā cha abhiññāti ayampi adhigamasaddhammoyeva .
Ca -kāro
M3.91 vā avuttasampiṇḍanattho daṭṭhabbo .
Cattāro maggā ca phalāni cāti ettha ca -kārena abhiññāpaṭisambhidāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ .Keci therāti dhammakathikā .
Itare ‘‘ pariyatti mūlan ’’ ti vādino .
Kecīti pariyattidharā dhammakathikā .
Puna kecīti paṭipattidharā paṃsukūlikattherā .
Itare panātiādīsu ayaṃ adhippāyo – dhammakathikattherā pana paṃsukūlikattherehi ābhataṃ suttaṃ sutvā –
‘‘ Yāva
V2.49 tiṭṭhanti suttantā , vinayo yāva dippati ;
Tāva dakkhanti ālokaṃ , sūriye abbhuṭṭhite yathā .
‘‘ Suttantesu asantesu , pamuṭṭhe vinayamhi ca ;
Tamo bhavissati loke , sūriye atthaṅgate yathā .
‘‘ Suttante rakkhite sante , paṭipatti hoti rakkhitā ;
Paṭipattiyaṃ ṭhito dhīro , yogakkhemā na dhaṃsatī ’’ ti .( a . ni . aṭṭha .1.1.130)–
Idaṃ suttaṃ āharitvā attanova vādaṃ patiṭṭhapentā pārājikānāpajjanavasena ṭhitā paṭipattisaṅgahitā pariyattiyeva mūlanti āhaṃsūti .
Tenāha ‘‘ sace pañca bhikkhū cattāri pārājikāni rakkhaṇakā … pe … sāsanaṃ vuḍḍhiṃ viruḷhiṃ gamayissantī ’’ ti .
Etena ca parikkhīṇe kāle lajjigaṇaṃ alabhantena vinayadharena alajjinopi pakatatte saṅgahetvā tehi saha dhammāmisasambhogaṃ saṃvāsaṃ karontena bahū kulaputte upasampādetvā sāsanaṃM2.51 paggahetuṃ vaṭṭatīti idaṃ sijjhatīti daṭṭhabbaṃ .Āhaṃsūti paṃsukūlikattherā evaṃ āhaṃsu .
Kadā panāyaṃ kathā udapādīti ?
Ayañhettha anupubbikathā ( a . ni . aṭṭha .1.1.130)– imasmiṃ kira dīpe caṇḍālatissamahābhaye sakko devarājā mahāuḷumpaṃ māpetvā bhikkhūnaṃ ārocāpesi ‘‘ mahantaṃ bhayaṃ bhavissati , na sammā devo vassissati , bhikkhū paccayehi kilamantā pariyattiṃ sandhāretuṃ na sakkhissanti , paratīraṃ gantvā ayyehi jīvitaṃ rakkhituṃ vaṭṭati .
Imaṃ mahāuḷumpaṃ āruyha gacchatha bhante , yesaṃ ettha nisajjaṭṭhānaṃ nappahoti , te kaṭṭhakhaṇḍepi uraṃ ṭhapetvā gacchantu , sabbesaṃ bhayaṃ na bhavissatī ’’ ti .
Tadā samuddatīraṃ patvā saṭṭhi bhikkhū katikaṃ katvā ‘‘ amhākaṃ ettha gamanakiccaṃ natthi , mayaṃ idheva hutvā tepiṭakaṃ rakkhissāmā ’’ ti tato nivattitvā dakkhiṇamalayajanapadaṃ gantvā kandamūlapaṇṇehi jīvikaṃ kappentā vasiṃsu , kāye vahante nisīditvā sajjhāyaṃ karonti , avahante vālikaṃ ussāretvā parivāretvā sīsāni ekaṭṭhāne katvā pariyattiṃ sammasanti .
Iminā niyāmena dvādasa saṃvaccharāni sāṭṭhakathaṃ tepiṭakaṃ paripuṇṇaṃ katvā dhārayiṃsu .
Bhaye vūpasante sattasatā bhikkhū attano gataṭṭhāne sāṭṭhakathe tepiṭake ekakkharampi ekabyañjanampi avināsetvā imameva dīpamāgamma kallagāmajanapade maṇḍalārāmavihāraṃ pavisiṃsu .
Therānaṃ āgatapavattiṃ sutvā imasmiṃ dīpe ohīnā saṭṭhi bhikkhū ‘‘ there passissāmā ’’ ti gantvā therehi saddhiṃ tepiṭakaṃ sodhentā ekakkharampi ekabyañjanampi asamentaṃ nāma na passiṃsu .
Tasmiṃ ṭhāne therānaṃ ayaṃ kathā udapādi ‘‘ pariyatti nu kho sāsanassa mūlaṃ , udāhu paṭipattī ’’ ti .
Paṃsukūlikattherā ‘‘ paṭipatti mūlan ’’ ti āhaṃsu , dhammakathikā ‘‘ pariyattī ’’ ti
V3.83 .
Atha ne therā ‘‘ tumhākaṃ dvinnampi janānaṃ vacanamatteneva na sakkā viññātuṃ , jinabhāsitaṃ suttaṃ āharathā ’’ ti āhaṃsu .
Suttaṃ āharituṃ na bhāroti –
‘‘ Ime ca , subhadda , bhikkhū sammā vihareyyuṃ , asuñño loko arahantehi assā ’’ ti ( dī . ni .2.214).
‘‘ Paṭipattimūlakaṃ , mahārāja , satthusāsanaṃM3.92 , paṭipattisārakaṃ , mahārāja , satthusāsanaṃ , paṭipatti tiṭṭhantī tiṭṭhatī ’’ ti ( mi . pa .4.1.7)–
Suttaṃ āhariṃsu .
Imaṃ suttaṃ sutvā dhammakathikā attano vādaṭṭhapanatthāya imaṃ suttaṃ āhariṃsu –
‘‘ Yāva tiṭṭhanti suttantā , vinayo yāva dippati ;
Tāva dakkhanti ālokaṃ , sūriye abbhuṭṭhite yathā .
‘‘ Suttantesu asantesu , pamuṭṭhe vinayamhi ca ;
Tamo bhavissati loke , sūriye atthaṅgate yathā .
‘‘ Suttante rakkhite sante , paṭipatti hoti rakkhitā ;
Paṭipattiyaṃ ṭhito dhīro , yogakkhemā na dhaṃsatī ’’ ti .
Imasmiṃ sutte āhaṭe paṃsukūlikattherā tuṇhī ahesuṃ .
Dhammakathikattherānaṃyeva vacanaṃ purato ahosi .
Yathā hi gavasatassa gavasahassassa vā antare paveṇipālikāya dhenuyā asati so vaṃso sā paveṇī na ghaṭīyati , evameva āraddhavipassakānaṃ bhikkhūnaṃ satepi sahassepi vijjamāne pariyattiyā asati ariyamaggapaṭivedho nāma na hoti .
Yathā ca nidhikumbhiyā jānanatthāya pāsāṇapiṭṭhe akkharesu upanibaddhesu yāva akkharāni dharanti , tāva nidhikumbhī naṭṭhā nāma na hoti , evameva pariyattiyā dharamānāya sāsanaṃ antarahitaṃ nāma na hotīti .Tassādheyyoti tassāyatto .
‘‘ Pātimokkhe uddissamāne ’’ ti nidānavasena vuttaṃ .
Tathāgatassa vibhaṅgapadāni siddhāni .
Siddheyeva kiṃ imassa aṅgāni ?
Garahitukāmatā upasampannassa santike sikkhāpadavivaṇṇanañcāti .
Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā
Garahitukāmatā , upasampannassa santike sikkhāpadavivaṇṇananti dve aṅgāni .
Vilekhanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Mohanasikkhāpadavaṇṇanā