1. Antepurasikkhāpada-atthayojanā
1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā
1. Antepurasikkhāpadavaṇṇanā
494. Rājavaggassa paṭhame parittakoti guṇena khuddako .
Pāsādavarasaddassa uparisaddena sambandhitabbabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ pāsādavarassa upari gato ’’ ti .
Iminā pāsādavarassa upari uparipāsādavaraṃ , taṃ gato upagatoti uparipāsādavaragatoti vacanatthaṃ dasseti .
Ayyānan ti bhikkhūnaṃ .
‘‘ Kāraṇā ’’ ti iminā ‘‘ vāhasā ’’ ti padassatthaṃ dasseti .
Tehīti ayyehi .
497. Antaran ti khaṇaṃ , okāsaṃ vā vivaraṃ vā .
Ghātetun ti hanituṃ .
Icchatīti iminā patthadhātuyā yācanatthaṃ dasseti .
497-499.
Rājavaggassa paṭhamasikkhāpade aṭṭhakathāyaṃ sabbaṃ uttānatthameva .
Pāḷiyaṃ pana ayamanuttānapadattho .
‘‘ Rājantepuraṃ hatthisammaddan ’’ tiādīsu vacanattho evaṃ veditabboti yojanā .
Hatthisammaddan ti hatthisambādhaṭṭhānaṃ .
Assehi sammaddo etthāti assasammaddo .
Rathehi sammaddo etthāti rathasammaddoti vacanatthaṃ atidisanto āha ‘‘ eseva nayo ’’ ti .
‘‘ Sammattan ’’ ti paṭhamakkharena pāṭhassa sambādhassa avācakattā vuttaṃ ‘‘ taṃ na gahetabban ’’ ti .
Tatthāti pāṭhe .
‘‘ Hatthīnaṃ sammaddan ’’ ti iminā uttarapadassa sammaddanaṃ sammaddan ti bhāvatthaṃ dasseti , purimapadena chaṭṭhīsamāsañca .
Purimapāṭhe pana uttarapadassa adhikaraṇatthañca pubbapadena tatiyāsamāsañca dasseti .
Bāhiratthasamāsotipi vuccati .
Pacchimapāṭhe ‘‘ hatthisammaddan ’’ tiādipadassa
V1.104 liṅgavipallāsañcaM0.123 ‘‘ atthī ’’ ti pāṭhasesena yojetabbatañca dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ hatthisammaddo atthī ’’ ti .
Kataṃ vā karissanti vāti methunavītikkamanaṃ kataṃ vā karissanti vā .
Imesan ti padaṃ vibhattivipariṇāmaṃ katvā ubhayattha yojetabbaṃ ‘‘ imehi kataṃ ime karissantī ’’ ti .Ratanan ti maṇiratanādīsu yaṃkiñci .
Ubhatoti dvīhi pakkhehi .
‘‘ Ubhato sujāto ’’ ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā viññāyeyya , sujāta -saddo ca ‘‘ sujāto cārudassano ’’ tiādīsu ārohasampattipariyāyoti jātivaseneva sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ mātito ca pitito cā ’’ ti vuttaṃ .
Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati , idha pana sā orasaputtavaseneva icchitāti dassetuṃ ‘‘ saṃsuddhagahaṇiko ’’ ti vuttaṃ .
Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī , gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso .
Saṃsuddhā gahaṇī assāti saṃsuddhagahaṇiko , saṃsuddhā tassa mātukucchīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Samavepākiniyā gahaṇiyā ’’ ti
V3.88 ettha pana yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato kammajatejodhātu ‘‘ gahaṇī ’’ ti vuccati .Yāva
M3.97 sattamā pitāmahayugāti ettha pitu pitā pitāmaho , pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ .
‘‘ Yugan ’’ ti āyuppamāṇaṃ vuccati .
Abhilāpamattameva cetaṃ , atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ .
Pitā ca mātā ca pitaro , pitūnaṃ pitaro pitāmahā , tesaṃ yugo pitāmahayugo , tasmā yāva sattamā pitāmahayugā , pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahito hoti .
Yuga -saddo cettha ekasesena daṭṭhabbo yugo ca yugo ca yugoti .
Evañhi tattha tattha dvandaṃ gahitameva hoti , tasmā tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahayugaggahaṇeneva gahitā .
Evaṃ yāva sattamo pitāmahayugo , tāva saṃsuddhagahaṇiko .Akkhittoti ‘‘ apanetha etaṃ , kiṃ iminā ’’ ti evaṃ akkhitto anavakkhitto .
Anupakuṭṭhoti na upakuṭṭho , na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo .
Kena kāraṇenāti āha ‘‘ jātivādenā ’’ ti .
Ettha ca ‘‘ ubhato … pe … pitāmahayugā ’’ ti etena tassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato ,‘‘ akkhitto ’’ ti iminā kiriyāparādhābhāvo .
Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti .
‘‘ Anupakuṭṭho ’’ ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo .
Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti .
Sesamettha uttānameva .
Khattiyatā , abhisittatā , ubhinnampi sayanigharato anikkhantatā , appaṭisaṃviditatā , indakhīlātikkamoti imāni panettha pañca aṅgāni .
Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Rajitabbānīti rajanīyāni , rajituṃ arahānīti attho .
Iminā sambandhakāle purimapāṭhe rañño antepureti vibhattivipallāso kātabboti .
Pacchimapāṭhe pana mukhyatova yujjati .
Tena vuttaṃ ‘‘ tasmiṃ antepure ’’ ti .
2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā
498. Avasittassāti khattiyābhisekena abhisittassa .
Itoti sayanigharato .
Iminā pañcamībāhirasamāsaṃ dasseti .
497-499.
Rājavaggassa paṭhamasikkhāpade aṭṭhakathāyaṃ sabbaṃ uttānatthameva .
Pāḷiyaṃ pana ayamanuttānapadattho .
Kataṃ vā karissanti vāti methunavītikkamanaṃ kataṃ vā karissanti vā .
Imesan ti padaṃ vibhattivipariṇāmaṃ katvā ubhayattha yojetabbaṃ ‘‘ imehi kataṃ ime karissantī ’’ ti .
Ratanan ti maṇiratanādīsu yaṃkiñci .
Ubhatoti dvīhi pakkhehi .
‘‘ Ubhato sujāto ’’ ti ettake vutte yehi kehici dvīhi bhāgehi sujātatā viññāyeyya , sujāta -saddo ca ‘‘ sujāto cārudassano ’’ tiādīsu ārohasampattipariyāyoti jātivaseneva sujātataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ mātito ca pitito cā ’’ ti vuttaṃ .
Anorasaputtavasenapi loke mātupitusamaññā dissati , idha pana sā orasaputtavaseneva icchitāti dassetuṃ ‘‘ saṃsuddhagahaṇiko ’’ ti vuttaṃ .
Gabbhaṃ gaṇhāti dhāretīti gahaṇī , gabbhāsayasaññito mātukucchippadeso .
Saṃsuddhā gahaṇī assāti saṃsuddhagahaṇiko , saṃsuddhā tassa mātukucchīti vuttaṃ hoti .
‘‘ Samavepākiniyā gahaṇiyā ’’ ti
V3.88 ettha pana yathābhuttassa āhārassa vipācanavasena gaṇhanato achaḍḍanato kammajatejodhātu ‘‘ gahaṇī ’’ ti vuccati .
YāvaM3.97 sattamā pitāmahayugāti ettha pitu pitā pitāmaho , pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ .
‘‘ Yugan ’’ ti āyuppamāṇaṃ vuccati .
Abhilāpamattameva cetaṃ , atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ .
Pitā ca mātā ca pitaro , pitūnaṃ pitaro pitāmahā , tesaṃ yugo pitāmahayugo , tasmā yāva sattamā pitāmahayugā , pitāmahadvandāti evamettha attho daṭṭhabbo .
Evañhi pitāmahaggahaṇeneva mātāmahopi gahito hoti .
Yuga -saddo cettha ekasesena daṭṭhabbo yugo ca yugo ca yugoti .
Evañhi tattha tattha dvandaṃ gahitameva hoti , tasmā tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahayugaggahaṇeneva gahitā .
Evaṃ yāva sattamo pitāmahayugo , tāva saṃsuddhagahaṇiko .
Akkhittoti ‘‘ apanetha etaṃ , kiṃ iminā ’’ ti evaṃ akkhitto anavakkhitto .
Anupakuṭṭhoti na upakuṭṭho , na akkosaṃ vā nindaṃ vā pattapubbo .
Kena kāraṇenāti āha ‘‘ jātivādenā ’’ ti .
Ettha ca ‘‘ ubhato … pe … pitāmahayugā ’’ ti etena tassa yonidosābhāvo dassito saṃsuddhagahaṇikabhāvakittanato ,‘‘ akkhitto ’’ ti iminā kiriyāparādhābhāvo .
Kiriyāparādhena hi sattā khepaṃ pāpuṇanti .
‘‘ Anupakuṭṭho ’’ ti iminā ayuttasaṃsaggābhāvo .
Ayuttasaṃsaggañhi paṭicca sattā akkosaṃ labhanti .
Sesamettha uttānameva .
Khattiyatā , abhisittatā , ubhinnampi sayanigharato anikkhantatā , appaṭisaṃviditatā , indakhīlātikkamoti imāni panettha pañca aṅgāni .
Antepurasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Ratanasikkhāpadavaṇṇanā
498. Ratanaṃ nāma aggamahesī , tathāpi idha aññāpi devigottā na rakkhati , anāpattivāre ‘‘ na mahesī hotī ’’ ti vacanābhāvato .
Sace khattiyova hoti , nābhisitto .
Abhisittoyeva hoti , na khattiyo rakkhatīti ācariyo .
Anāpattivāre mātikāṭṭhakathāyaṃ aṅgabhāvena ca vuttattā abhisittabhāvovapamāṇaṃ .
Sesaṃ ukkaṭṭhaparicchedoti eke .Rañño ratijananaṭṭhena ratanaṃ vuccati mahesī .
Mahesīti ca sābhisekā devī .
Nipubba gamudhātussa nipubbakamudhātuyā pariyāyabhāvaṃ dassetuṃ vuttaṃ ‘‘ niggatanti nikkhantan ’’ ti .
Paṭhamaṃ .