1.‘‘ Tatthā ’’ tiM0.2 padaṃ ‘‘ musāvādavaggassā ’’ ti pade niddhāraṇasamudāyo , tesu navasu vaggesūti attho . Paṭhamasikkhāpadeti vā , tesu khuddakesu sikkhāpadesūti attho . 1. MusāvādavaggassaM3.1V3.1 paṭhamasikkhāpade khuddakānan ti ettha ‘‘ khuddaka -saddo bahu-saddapariyāyoV3.2 . Bahubhāvato imāni khuddakāni nāma jātānī ’’ ti vadanti . Tatthāti tesu navasu vaggesu , tesu vā khuddakesu . 1. MusāvādavaggassaM2.1V2.1 paṭhamasikkhāpade khuddakānan ti ettha ‘‘ khuddaka -saddo bahu-saddapariyāyo ’’ ti vadanti . Tatthāti tesu vaggesu , khuddakesu vā .

Sakyānaṃ puttoti bhaginīhi saṃvāsakaraṇato lokamariyādaṃ chindituṃ , jātisambhedato vā rakkhituṃ sakkuṇantīti sakyā . Sākavanasaṇḍe nagaraṃ māpentīti vā sakyā , pubbarājāno . Tesaṃ vaṃse bhūtattā etarahipi rājāno sakyā nāma , tesaṃ puttoti attho .

‘‘ Buddhakāle ’’ ti padaṃ ‘‘ pabbajiṃsū ’’ ti pade ādhāro . Sakyakulato nikkhamitvāti sambandho .

‘‘ Vādakkhitto ’’ tyādinā vādena khitto , vādamhi vāti atthaṃ dasseti . Yatra yatrāti yassaṃ yassaṃ diṭṭhiyaṃ pavattatīti sambandho . 1. VādakkhittotiV0.255M0.286 ettha avisesena vādajappavitaṇḍasaṅkhāto tividhopi kathāmaggo ‘‘ vādo ’’ icceva vuttoti veditabbo . Tesu ‘‘ titthiyehi saddhin ’’ ti vacanato ṭhapetvā vādaṃ ‘‘ sesā ’’ ti vadanti .

Avajānitvāti paṭissavena viyogaṃ katvā . Avasaddo hi viyogatthavācako . ‘‘ Apajānitvā ’’ tipi pāṭho , paṭiññātaṃ apanītaṃ katvāti attho . Dosan ti ayuttidosaṃ , sallakkhento hutvāti sambandho . Kathento kathentoti antasaddo mānasaddakāriyo . Kathiyamāno kathiyamānoti hi attho . Chalajātiniggahaṭṭhānakusalatāya kadāci katthaci avajānitvā paṭijānāti , tathā pubbe kiñci vacanaṃ paṭijānitvā pacchā avajānāti . Evaṃ vā aññathā vā aññenaññaṃ paṭicarati . Evaṃ pavatto sampajānamusā bhāsaṃ paṭissuṇitvā asaccāyanto saṅketaṃ katvā visaṃvādento evaṃ so vādakkhitto samāno pācittiyavatthuñca paripūrento vicaratīti evamadhippāyo veditabbo .

Paṭijānitvāti paṭiññātaṃ katvā . Ānisaṃsan ti niddosaṃ guṇaṃ . Attano vādeti ettha ‘‘ sabbe dhammā anattā ’’ ti ( dha . pa .279; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 7; netti .5; mahāni .27) paṭhamamāraddhe attano vāde . ‘‘ Yaṃ dukkhaṃ tadanattā ’’ ti ( saṃ . ni .3.15) no samayo . ‘‘ Sabbe dhammā ’’ ti vutte nibbānampi saṅgahaṃ gacchati . ‘‘ Nibbānaṃ paramaṃ sukhan ’’ ti ( dha . pa .203-204; ma . ni .2.215) vuttattā pana taṃ na dukkhaṃ . No ṭhānametaṃ vijjati . Ayaṃ paravādī ‘‘ yaṃ dukkhaṃ tadanattā ’’ ti suttaṃ dassetvā siddhantaṃ sambhametvā ‘‘ virodhi viruddho ’’ ti vuttaṃ dosaṃ āropessatīti tasmiṃ paṭhamavāde kañci dosaṃ sallakkhento āropite vā dose anāropite vā ‘‘ nāyaṃ mama vādo ’’ ti taṃ avajānitvā ‘‘ nibbānantveva sassatan ’’ ti ,‘‘ anattā iti nicchayā ’’ tiV0.256 ca suttaṃ disvā tassa paṭhamavādassa niddosataṃ sallakkhetvā ‘‘ mameva ayaṃ vādo ’’ ti tameva pacchā paṭijānāti . Evaṃ tattha yathāvuttamānisaṃsaṃ sallakkhento taṃ paṭijānitvā yadi anattā sabbe dhammā , dhammā eva na te bhavanti . Sabhāvaṃ dhārentīti hi ‘‘ dhammā ’’ ti vuccanti . Ayañca atta -saddo sabhāvavācīti evaṃ āropite vā dose anāropite vā dosoti sallakkhetvā ‘‘ nāyaṃ mama vādo ’’ ti tameva paṭhamavādaṃ pacchā avajānāti . Atha so paravādī sapakkhaṃ paṭisedhe paṭijānanattāpanayanaṃM0.287 . Paṭijānāti patyāssa iti vacanato ‘‘ paṭiññā aññā so nāma te niggaho ’’ ti vutto . Sabhāvātirittaṃ atthaṃ paṭisedhādhippāyato sabhāvato atirittaṃ bālaparikappitamattānaṃ sandhāya ‘‘ anattā sabbe dhammā ’’ ti me paṭiññātakathā , sā ca tadavatthāyevāti na me taṃ paṭiññātattāpanayanaṃ atthi ,‘‘ nāyaṃ mama vādo ’’ ti avajānanaṃ pana sabhāvasaṅkhātaṃ attānaṃ sandhāya ‘‘ anattā sabbe dhammā ’’ ti na vadāmīti adhippāyena katanti iminā aññena kāraṇena taṃ pubbe paṭiññātattāpanayanaṃ kāraṇaṃ paṭicchādeti . ‘‘ Anattā sabbeva dhammā ’’ ti na vattabbaṃ ‘‘ atta -saddassa sabhāvavācittā ’’ ti idaṃ kāraṇaṃ paṭicca tena pubbe paṭiññātattāpanayanaṃ kataṃ . Tamaññakāraṇaṃ pacchā dassitena aññena kāraṇena paṭicchādetīti adhippāyo .

Paṭipubbo carasaddo paṭicchādanatthoti āha ‘‘ paṭicarati paṭicchādetī ’’ ti . ‘‘ Kiṃ pana rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā ’’ ti vutte ‘‘ aniccan ’’ ti vadati . Kasmāti vutte ‘‘ jānitabbato ’’ ti vadati . Yadi evaṃ nibbānampi jānitabbattā aniccaṃ nāma siyāti vutte attano hetumhi dosaṃ disvā ahaṃ ‘‘ jānitabbato ’’ ti hetuṃ na vadāmi ,‘‘ jātidhammato ’’ ti pana vadāmi . Tayā pana dussutattā evaṃ vuttanti vatvā aññenaññaṃ paṭicarati . Kāraṇena kāraṇantarapaṭicchādanameva vibhāvetuṃ ‘‘ rūpaṃ aniccan ’’ tiādimāha . Rūpaṃ aniccanti paṭijānitvā tattha kāraṇaṃ vadanto ‘‘ jānitabbato ’’ ti āha . ‘‘ Yadi evaṃ nibbānassapi aniccatā āpajjatī ’’ ti parena vutto taṃ kāraṇaṃ paṭicchādetuṃ puna ‘‘ jātidhammato ’’ ti aññaṃ kāraṇaṃ vadati . Yasmā na kevalaṃ yathādassitanayena so atthameva avajānāti , paṭijānāti ca , kintu vacanampi , tasmā aṭṭhakathāyaṃ ( pāci . aṭṭha .1)‘‘ jānitabbato ’’ ti paṭhamaṃ kāraṇaṃ vatvā paravādinā ‘‘ yadi jānitabbato aniccaṃ , nibbānaṃ te aniccaṃ siyā ’’ ti vutte ‘‘ na mayā ‘ jānitabbato ’ ti kāraṇaṃ vuttaṃ ,‘ jātidhammato ’ ti mayā vuttaṃ , taṃ tayā badhiratāya aññena sallakkhitantiādīni vadatīti adhippāyo . ‘ Jānitabbato ’ ti vatvā puna ‘ jātidhammato ’ tiādīni vadatī ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Avajānitvā puna paṭijānanto taṃ avajānanaṃ iminā paṭicchādeti nāmā ’’ ti likhitaṃ . ‘‘ Jānitabbato ’’ ti hetuno vipakkhepi nibbāne vattanato anekantikatte parehi vutte ‘‘ na mayā ayaṃ hetu vutto ’’ tiV2.2 taṃ kāraṇaṃ paṭicchādetuṃ puna ‘‘ jātidhammatoti mayā vuttan ’’ tiādīni vadati .

‘‘ Kurundiyan ’’ ti padaṃ ‘‘ vuttan ’’ ti pade ādhāro . Etassāti ‘‘ rūpaṃ aniccaṃ jānitabbato ’’ ti vacanassa .

Tatrāti kurundiyaṃ . Tassāti paṭijānanāvajānanassa . ‘‘ Paṭicchādanatthan ’’ ti padaṃ ‘‘ bhāsatī ’’ tipade sampadānaṃ .

‘‘ Mahāaṭṭhakathāyan ’’ tipadaṃ ‘‘ vuttan ’’ ti pade ādhāro .

‘‘ Divāṭṭhānādīsū ’’ ti padaṃ upanetabbaṃ . ‘‘ Sampajānaṃ musā bhāsatī ’’ ti vattabbe sampajāna musā bhāsatīti anunāsikalopena niddesoti āha ‘‘ jānanto musā bhāsatī ’’ ti . ‘‘ Sampajānan ’’ ti vattabbe anunāsikalopena niddesoti āha ‘‘ jānanto ’’ ti .

Idaṃ ‘‘ asukasmiṃ nāmapadese ’’ ti pade niddhāraṇasamudāyo .

2. Jānitvā jānantassa ca musā bhaṇaneti pubbabhāgepi jānitvā vacanakkhaṇepi jānantassa musā bhaṇane . Bhaṇanañca nāma idha abhūtassa vā bhūtataṃ bhūtassa vā abhūtataṃ katvā kāyena vā vācāya vā viññāpanapayogo . Sampajānamusāvādeti ca nimittatthe bhummavacanaṃ , tasmāM3.2 yo sampajāna musā vadati , tassa taṃnimittaṃ taṃhetu tappaccayā pācittiyaṃ hotīti evamettha aññesu ca īdisesu attho veditabbo . 2. Jānitvā jānantassa cāti jānitvā vā jānantassa vāti atthadvayaṃ dīpetīti . 2. Sampajānamusāvādeti attanā vuccamānassa atthassa vitathabhāvaṃ pubbepi jānitvā , vacanakkhaṇe ca jānantassa musāvādabhaṇane . Tenāha ‘‘ jānitvā ’’ tiādi . Musāvādeti ca nimittatthe bhummaṃ , tasmā musābhaṇananimittaṃ pācittiyanti evamettha , ito paresupi īdisesu attho veditabbo .

3. SammāV1.3 vadati anenāti saṃvādanaṃ , ujujātikacittaṃ , na saṃvādanaṃ visaṃvādanaṃ , vañcanādhippāyavasappavattaṃ cittanti dassento āha ‘‘ visaṃvādanacittan ’’ ti . 3. Visaṃvādenti etenāti visaṃvādanaṃ , vañcanādhippāyavasappavattaṃ cittaṃ . Tenāha ‘‘ visaṃvādanacittaṃ purato katvā vadantassā ’’ ti . 3. Apica micchāvācāpariyāpannāti catubbidhamicchāvācāpariyāpannā . 3. VadantiM2.2 etāyāti vācāti āha ‘‘ micchā ’’ tiādi .

‘‘ Vācā ’’ tyādinā vacati etāyāti vācāti atthaṃ dassetiM0.3 . Hīti daḷhīkaraṇajotakaṃ , tadaminā saccanti attho . Vadati etāyāti vācā , vacanasamuṭṭhāpikā cetanā . Tenāha ‘‘ micchāvācā … pe … cetanā ’’ ti . Sīhaḷādināmabhedagatāti keci , tasmā evaṃ vadato vacanaṃ , taṃsamuṭṭhāpikā cetanāti ubhayaṃ vuttanti mātikāyaṃ ubhinnaṃ saṅgahitattā .

‘‘ Vācāyevā ’’ ti padaṃ ‘‘ byappatho ’’ ti pade tulyatthaṃ ,‘‘ vuccatī ’’ ti pade kammaṃ . Pathasaddaparattā vācāsaddassa byādeso kato . Vibhaṅge taṃ vacanaṃ yasmā vinā viññattiyā natthi , tasmāV0.257 ‘‘ vācasikā viññattī ’’ ti viññatti ca dassitā .

‘‘ Evaṃ vadato vacanan ’’ ti lokavohārena vatvā paramatthato dassento ‘‘ taṃsamuṭṭhāpikā vā cetanāti vuttan ’’ ti ca vadati .

Pabhedagatā vācāti anekabhedabhinnā .

Suddhacetanā kathitāti sambandho . Taṃsamuṭṭhitasaddasahitāti tāya cetanāya samuṭṭhitena saddena saha pavattā cetanā kathitāti yojanā . Evaṃ paṭhamapadena suddhacetanā … pe … kathitāti veditabbāti iminā imaṃ dīpeti – suddhacetanā vā suddhasaddo vā suddhaviññatti vā musāvādo nāma na hoti , viññattiyā saddena ca sahitā taṃsamuṭṭhāpikā cetanā musāvādoti .

‘‘ Evan ’’ ti padaṃ ‘‘ dassetvā ’’ ti pade nidassanaṃ , karaṇaṃ vā . ‘‘ Dassetvā ’’ ti padaṃ ‘‘ dassento āhā ’’ ti padadvaye pubbakālakiriyā . Anteti ‘‘ vācā ’’ tiādīnaṃ pañcannaṃ padānaṃ avasāne . ‘‘ Āhā ’’ ti ettha vattamāna-tivacanassa akāro paccuppannakālavācakena ‘‘ idānī ’’ ti padena yojitattā .

‘‘ Tatthā ’’ ti padaṃ ‘‘ attho veditabbo ’’ ti pade ādhāro . Etthāti ‘‘ adiṭṭhaṃ diṭṭhaṃ me ’’ tiādīsu .

Cakkhuvasena aggahitārammaṇan ti cakkhusannissitena viññāṇena aggahitamārammaṇaṃ . Ghānādīnaṃ tiṇṇaṃ indriyānaṃ sampattavisayaggāhakattā vuttaṃ ‘‘ tīhi indriyehi ekābaddhaṃ viya katvā ’’ ti .

‘‘ Pāḷiyan ’’ ti padaṃ ‘‘ desanā katā ’’ ti pade ādhāro . Nissitaviññāṇavasena avatvā nissayapasādavasena ‘‘ cakkhunā diṭṭhan ’’ ti vuttanti āha ‘‘ oḷārikenevā ’’ ti . ‘‘ Dhanunā vijjhatī ’’ tiādīsu viya ‘‘ cakkhunā diṭṭhan ’’ ti ayaṃ vohāro loke pākaṭoti āha ‘‘ oḷārikeneva nayenā ’’ ti . Oḷārikenevāti cetanāsamuṭṭhānavācānaṃ sukhumattā visayavaseneva katāti . ‘‘ Dhanunā vijjhatī ’’ tiādīsu viya ‘‘ cakkhunā diṭṭhan ’’ ti pākaṭavasena vuttanti āha ‘‘ oḷārikenā ’’ ti .

4. Tassāti ‘‘ tīhākārehī ’’ tiādivacanassa . ‘‘ Attho ’’ ti padaṃ ‘‘ veditabbo ’’ ti pade kammaṃ .

Hīti visesajotakaṃ , visesaṃ kathayissāmīti attho . Tatthāti catutthapārājike . Idhāti imasmiṃ sikkhāpade .

9. Ādīnampīti pisaddo sampiṇḍanattho . 9. DiṭṭhassaM0.288 hotīti diṭṭho assa , anena vā upacārajjhānavasena na mayā abyāvaṭo mato ,‘‘ na mayā pavanto paṭo diṭṭho ’’ tiādiṃ bhaṇantassa ca paramatthasuññataṃ upādāya eva ‘‘ itthiṃ na passāmi , na ca purisan ’’ ti bhaṇantassa ca na musāvādo .

11. Mandasaddo jaḷatthavācakoti āha ‘‘ mandattā jaḷattā ’’ ti . 11. Avīmaṃsitvāti anupaparikkhitvā . Anupadhāretvāti avinicchinitvā .

Yo pana aññaṃ bhaṇatīti sambandho . ‘‘ Sāmaṇerenā ’’ ti padaṃ ‘‘ vutto ’’ ti pade kattā . Apisaddo pucchāvācako ,‘‘ passitthā ’’ ti padena yojetabbo , api passitthāti attho . Jaḷattāti aññāṇatāya .

‘‘ Adiṭṭhaṃ diṭṭhaṃ me ’’ tiādivacanato aññā pūraṇakathāpi tāva atthīti dassento āha ‘‘ aññā pūraṇakathā nāma hotī ’’ ti . Dārusakaṭaṃ yojetvā gatoti dārusakaṭaṃ yojetvā tattha nisīditvā gatoti adhippāyo . Gato bhavissatīti tatheva sanniṭṭhānaṃ katvā vuttattā musāvādo jāto . Keci pana ‘‘ keḷiṃ kurumānoti vuttattā evaṃ vadanto dubbhāsitaṃ āpajjatī ’’ ti vadanti , taṃ na gahetabbaṃV3.3 . Jātiādīhiyeva hi dasahi akkosavatthūhi davakamyatāya vadantassa dubbhāsitaṃ vuttaṃ . Vuttañhetaṃ – ‘‘ Hīnukkaṭṭhehi ukkaṭṭhaṃ , hīnaṃ vā jātiādihi ; Ujuṃ vāññāpadesena , vade dubbhāsitaṃ davā ’’ ti . 11. Āpattiṃ āpajjatiyevāti ettha ‘‘ dubbhāsitāpattī ’’ ti vadanti . Kasmā ? ‘‘ Keḷiṃ kurumāno ’’ ti vuttattā . ‘‘ Vācā girā … pe … vācasikā viññattī ’’ ti ujukaṃ sandhāya , kāyo na ujuko . 11. Gato bhavissatīti etthāpi sanniṭṭhānato vuttattā musāvādo jāto . Āpattin ti pācittiyāpattiṃ , na dubbhāsitaṃ . Jātiādīhi dasahi akkosavatthūhi paraṃ davā vadantassa hi taṃ hoti .

Appatāya ūnassa atthassa pūraṇavasena pavattā kathā pūraṇakathā . Esā pūraṇakathāM0.4 nāma kāti āha ‘‘ eko ’’ tiādi . Esā hi gāme appakampi telaṃ vā pūvakhaṇḍaṃ vā passitvā vā labhitvā vā bahukaṃ katvā pūraṇavasena kathitattā pūraṇakathā nāma . Bahukāni telāni vā pūve vā passantopi labhantopi appakaṃ katvā ūnavasena kathitattāV1.4 ūnakathāpi atthīti sakkā vattuṃ . Aṭṭhakathāsu pana avuttattā vīmaṃsitvā gahetabbaṃ . Bahukāya pūraṇassa atthassa ūnavasena pavattā kathā ūnakathāti viggaho kātabboti . Cittena thokatarabhāvaṃyeva aggahetvā bahubhāvaṃyeva gahetvā vuttattā ‘‘ gāmo ekatelo ’’ tiādināpi musāvādo jāto .

Cāresun ti upanesuṃ . Cāresun ti upanesuṃ . Vatthuviparītatā , visaṃvādanapurekkhāratā , yamatthaṃ vatthukāmo , tassa puggalassa viññāpanapayogo cāti imānettha tīṇi aṅgāni . Vatthuviparītatāya hi asati visaṃvādanapurekkhāratāya viññāpitepi musāvādo na hoti , dukkaṭamattameva hoti . Tasmā sāpi aṅgamevāti gahetabbaṃ .

Visaṃvādanapurekkhāratā , visaṃvādanacittena yamatthaṃ vattukāmo , tassa puggalassa viññāpanapayogo cāti imānettha dve aṅgāniM3.3 .

Uttarimanussadhammārocanatthaṃ musā bhaṇantassa pārājikaṃ , amūlakena pārājikena anuddhaṃsanatthaṃ saṅghādiseso , saṅghādisesena anuddhaṃsanatthaṃ pācittiyaṃ , ācāravipattiyā dukkaṭaṃ ,‘‘ yo te vihāre vasatī ’’ tiādipariyāyena uttarimanussadhammārocanatthaṃ paṭivijānantassa musā bhaṇite thullaccayaṃ , appaṭivijānantassa dukkaṭaṃ , kevalaṃ musā bhaṇantassa idha pācittiyaṃ vuttaṃ . Uttarimanussadhammārocanatthaṃ musā bhaṇantassa pārājikaṃ , pariyāyena thullaccayaṃ , amūlakena pārājikena anuddhaṃsanatthaṃ saṅghādiseso , saṅghādisesenānuddhaṃsanaomasavādādīsu pācittiyaṃ , anupasampannesu dukkaṭaṃ , ukkaṭṭhahīnajātiādīhi davā akkosantassa dubbhāsitaṃ , kevalaṃ musā bhaṇantassa idha pācittiyaṃ vuttaṃ .

Paṭhamaṃ . Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā . Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā . Musāvādasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .