10. Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā
86. Dasame
M0.15 bhagavā dassetīti yojanā .
Etthāti pathaviyaṃ .
84-86.
Dasame ekindriyan ti ‘‘ kāyindriyaṃ atthī ’’ ti maññamānā vadanti .
Muṭṭhippamāṇāti muṭṭhinā saṅgahetabbappamāṇā .
Ettha kiñcāpi yebhuyyapaṃsuṃ appapaṃsuñcaM3.15 pathaviṃ vatvā upaḍḍhapaṃsukā pathavī na vuttā , tathāpi paṇṇattivajjasikkhāpadesu sāvasesapaññattiyāpi sambhavato upaḍḍhapaṃsukāyapi pathaviyā pācittiyamevāti gahetabbaṃ .
Keci pana ‘‘ sabbacchannādīsu upaḍḍhe dukkaṭassa vuttattā idhāpi dukkaṭaṃ yuttan ’’ ti vadanti , taṃ na yuttaṃ pācittiyavatthukañca anāpattivatthukañca duvidhaṃ pathaviṃ ṭhapetvā aññissā dukkaṭavatthukāya tatiyāya pathaviyā abhāvato .
Dveyeva hi pathaviyo vuttā ‘‘ jātā ca pathavī ajātā ca pathavī ’’ ti .
Tasmā dvīsu aññatarāya pathaviyā bhavitabbaṃ , vinayavinicchaye ca sampatte garukeyeva ṭhātabbattā na sakkāV3.14 ettha anāpattiyā bhavituṃ .
Sabbacchannādīsu pana upaḍḍhe dukkaṭaṃ yuttaṃ tattha tādisassa dukkaṭavatthuno sabbhāvā .
86. Kaṭasakkharā setamattikā viya mudukā sakkharajāti .
86. Dasame appapaṃsumattikāya pathaviyā anāpattivatthubhāvena vuttattā upaḍḍhapaṃsumattikāyapi pācittiyamevāti gahetabbaṃ .
Na hetaṃ dukkaṭavatthūti sakkā vattuṃ jātājātavinimuttāya tatiyapathaviyā abhāvato .Tatthāti tesu pāsāṇādīsu .
Muṭṭhippamāṇatoti khaṭakapamāṇato .
‘‘ Pokkharaṇiṃ khaṇā ’’ ti vadati , vaṭṭatīti ‘‘ imasmiṃ okāse ’’ ti aniyametvā vuttattā vaṭṭati .
‘‘ Akatapabbhāreti avalañjitabbaṭṭhānadassanatthaṃ vuttan ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Anovassakaṭṭhānadassanatthan ’’ ti vattabbaṃ .
‘‘ Imaṃ valliṃ khaṇā ’’ ti vuttepi pathavīkhaṇanaṃ sandhāya pavattavohārattā imināva sikkhāpadena āpatti , na bhūtagāmapātabyatāya .
Kuṭehīti ghaṭehi .
Tanukakaddamoti udakamissakakaddamo .
So ca udakagatikattā vaṭṭati .
Omakacātumāsan ti ūnacātumāsaṃ .
Ovaṭṭhan ti devena ovaṭṭhaṃ .
Akatapabbhāreti avaḷañjanaṭṭhānadassanatthaṃ vuttaṃ .
Tādise hi vammikassa sabbhāvoti .
Sāti adaḍḍhapathavī .
Mūsikukkuraṃ nāma mūsikāhi khaṇitvā bahi katapaṃsurāsi .
Eseva nayoti omakacātumāsaovaṭṭhoyeva vaṭṭatīti attho .
Paṃsuādayo dve koṭṭhāsā āpattikarā .
Hatthikucchiyan ti evaṃnāmake ṭhāne .
Ekapacchipūraṃ pathavinti sambandho .
Ekadivasampi na vaṭṭatīti ovaṭṭhaekadivasātikkantopi vikopetuṃ na vaṭṭati .
‘‘ Heṭṭhābhūmisambandhepi ca gokaṇṭake bhūmito chinditvā uddhaṃ ṭhitattā accuggatamatthakato chinditvā gahetuṃ vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Sakaṭṭhāne atiṭṭhamānaṃ katvā pādehi madditvā chinditvā āloḷitakaddamampi gahetuṃ vaṭṭati .
Tesaṃyevāti appapaṃsuappamattikāpadānaṃ eva .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Etan ti yebhuyyenapāsāṇādipañcakaṃ .
Tatoti tato purāṇasenāsanato .
Iṭṭhakaṃ gaṇhāmītiādi suddhacittaṃ sandhāya vuttaṃ .
Udakenāti ujukaṃ ākāsatoyeva patanakaudakena .
‘‘ Sace pana aññattha paharitvā patitena udakena temitaṃ hoti , vaṭṭatī ’’ ti vadanti .
Uccāletvāti ukkhipitvā .
Tena apadesenāti tena lesena .
Tan ti kusītaṃ .
Āṇāpetvāti ettha ‘‘ āṇa pesane ’’ ti dhātupāṭhesu vuttattā āṇadhātuyeva pesanasaṅkhātaṃ hetvatthaṃ vadati , na ṇāpepaccayo , so pana dhātvattheyeva vattati .
Na hi tassa visuṃ vutto abhidheyyo atthi dhātvatthato aññassa abhidheyyassābhāvā .
Tāvāti paṭhamaṃ pāḷimuttakavinicchayassa , tato vā .
Pokkharaṃ padumaṃ netīti pokkharaṇī .
Vaṭṭatīti imasmiṃ ṭhāne pokkharaṇiṃ khaṇāti okāsassa aniyamitattā vaṭṭati .
Imaṃ valliṃ khaṇāti pathavīkhaṇanaṃ sandhāya vuttattā imināva sikkhāpadena āpatti , na bhūtagāmasikkhāpadena .
Ubhayampi
M2.10 sandhāya vutte pana dvepi pācittiyā honti .‘‘ Sodhentehī ’’ ti padaṃ ‘‘ ussiñcituṃ apanetun ’’ ti padesu bhāvakattā .
Yoti ‘‘ tanukaddamo ’’ ti padena yojetabbo .
Yo tanukaddamoti hi attho .
Kuṭehīti ghaṭehi .
Ussiñcitun ti ukkhipitvā , uddharitvā vā siñcituṃ .
Tatrāti sukkhakaddame ,‘‘ yo ’’ ti pade avayavīādhāro .
Yoti sukkhakaddamo .
Udakapappaṭakoti udake antobhūmiyaṃ paviṭṭhe tassa uparibhāgaṃ chādetvā tanukapaṃsu vā mattikā vā paṭalaṃ hutvā patamānā tiṭṭhati , tasmiṃ udake sukkhepi taṃ paṭalaṃ vātena calamānā tiṭṭhati , taṃ udakapappaṭako nāma .
Taṭan ti kūlaṃ .
Udakasāmantāti udakassa samīpe .
Omakacatumāsan ti catumāsato ūnakaṃ .
Ovaṭṭhan ti devena ovassitaṃ hoti saceti yojanā .
Patatīti taṭaṃ patati .
Udakeyevāti pakatiudakeyeva .
Udakassāti vassodakassa .
Tatthāti pāsāṇapiṭṭhiyaṃ .
Paṭhamamevāti soṇḍikhaṇanato paṭhamaṃ eva .
Udake pariyādiṇṇeti udake sukkhe .
Pacchāti udakapūrato pacchā .
Tatthāti soṇḍiyaṃ .
Udakeyevāti mūlaudakeyeva .
Udakan ti āgantukaudakaṃ .
Allīyatīti piṭṭhipāsāṇe laggati .
Tampīti sukhumarajampi .
Akatapabbhāreti vaḷañjena akate pabbhāre .
Upacikāhi vamīyati , gharagoḷikādayo vā satte vamatīti vammiko .
‘‘ Akatapabbhāreti avalañjitabbaṭṭhānadassanatthaṃ vuttan ’’ ti likhitaṃ .
‘‘ Anovassakaṭṭhānadassanatthan ’’ ti vattabbaṃ .
Akatapabbhāreti avaḷañjanaṭṭhānadassanatthaṃ vuttaṃ .
Tādise eva hi vammikassa sambhavoti .
Gāvīnaṃ
M0.16 khuro kaṇṭakasadisattā gokaṇṭako nāma , tena chinno kaddamo ‘‘ gokaṇṭako ’’ ti vuccati .
Mūsikukkuran ti mūsikāhi uddhaṭapaṃsu .
Mūsikukkaraṃ nāma mūsikāhi khanitvā bahi katapaṃsurāsi .Acchadanaṃ vā vinaṭṭhacchadanaṃ vā purāṇasenāsanaṃ hotīti yojanā .
Acchadanan tiādivuttattā ujukaṃ ākāsato patitavassodakena ovaṭṭhameva jātapathavī hoti , na chadanādīsu patitvā tato pavattaudakena tintanti veditabbaṃ .
Tatoti
V1.14 purāṇasenāsanato , gaṇhituṃ vaṭṭatīti sambandho .
Avasesan ti vinaṭṭhacchadanato .
Avasesaṃ iṭṭhakaṃ gaṇhāmi iti saññāyāti yojetabbo .Tenāti iṭṭhakādinā .
Yā yāti mattikā .
Atintāti anallā , akilinnāti attho .
Tasmin ti mattikāpuñje .
Sabboti sakalo mattikāpuñjo .
Assāti mattikāpuñjassa .
‘‘ Kappiyakārakehī ’’ ti padaṃ ‘‘ apanāmetvā ’’ ti pade kāritakammaṃ .
Kasmā vaṭṭatīti āha ‘‘ udakenā ’’ tiādi .
Hīti saccaṃ , yasmā vā .
Tatthāti mattikāpākāre .
Aññampīti maṇḍapathambhato aññampi .
Maṇḍapatthambhan ti sākhāmaṇḍapatthambhaṃ .
Tena apadesenāti tena pāsāṇādipavaṭṭanalesena .
Suddhacittāti kiñcāpi ‘‘ evaṃ pavaṭṭite pathavī bhijjissatī ’’ ti
V0.265 jānanti , no pana ce pathavībhedatthikā , suddhacittā nāma honti .
Uccāletvāti ukkhipitvā .Passāvadhārāyāti muttasotāya .
Kattarayaṭṭhiyāti kattaradaṇḍena .
Ettha hi kattarayati aṅgapaccaṅgānaṃ sithilabhāvena sithilo hutvā bhavatīti katvā kattaro vuccati jiṇṇamanusso , tena ekantato gahetabbattā kattarena gahitā yaṭṭhi , kattarassa yaṭṭhīti vā katvā kattarayaṭṭhi vuccati kattaradaṇḍo .
Dantajapaṭhamakkharena sajjhāyitabbo .
Vīriyasampaggahaṇatthan ti vīriyassa suṭṭhu paggaṇhanatthaṃ , vīriyassa ukkhipanatthanti attho .
Keci bhikkhūti yojanā .
87-88.
87. Aggiṃ kātuṃ vaṭṭatīti ettha ettāvatā usumaṃ gaṇhāti , tasmā vaṭṭatīti keci .
Evaṃ sati pathaviyā aggimhi kate dūratopi bhūmi uṇhā hoti , tattakaṃ kopetabbaṃ siyā , na ca kappati , tasmā yasmiṃ ṭhāne patati , taṃ so aggi ḍahati , tasmā vaṭṭatīti eke .
Aḍahitepi ‘‘ adaḍḍhāya
M0.297 pathaviyā aggiṃ ṭhapetuṃ na vaṭṭatī ’’ ti vuttattā attanā pātanāyeva doso patite upadāheti veditabbaṃ . 87. Tatrāpīti iṭṭhakakapālādīsupi .
Hīti saccaṃ .
Tesaṃ anupādānattāti tesaṃ iṭṭhakādīnaṃ aggissa anindhanattā .
Hīti saccaṃ , yasmāvā .
Tānīti iṭṭhakādīni .
Avisayattāti āpattiyā anokāsattā .
Avisayattā
M3.16 anāpattīti ettha sacepi nibbāpetuṃ sakkā hoti , paṭhamaṃ suddhacittena dinnattā ‘‘ dahatū ’’ ti sallakkhetvāpi tiṭṭhati , anāpatti .Tiṇukkan ti tiṇamayaṃ ukkaṃ .
Tatthevāti mahāpaccariyaṃ eva .
Arīyati agginipphādanatthaṃ ghaṃsīyati etthāti araṇī , heṭṭhā nimanthanīyadāru .
Saha dhanunā eti pavattatīti sahito , upari nimanthanadāru .
Araṇī ca sahito ca araṇīsahito , tena aggiṃ nibbattetvāti yojanā .
Yathā kariyamāne na ḍayhati , tathā karohīti sambandho .
Ovaṭṭhaṃ channan ti paṭhamaṃ ovaṭṭhaṃ pacchā channaṃ .
Sesaṃ uttānameva .
Jātapathavī , pathavīsaññitā , khaṇanakhaṇāpanānaṃ aññataranti imāni panettha tīṇi aṅgāni .
Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Niṭṭhito musāvādavaggo paṭhamo .
2. Bhūtagāmavaggo
1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā
Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Samatto vaṇṇanākkamena musāvādavaggo paṭhamo .
2. Bhūtagāmavaggo
1. Bhūtagāmasikkhāpadavaṇṇanā
88. Āvāṭaṃ
M0.17 jānāti āvāṭaṃ kātuṃ , khaṇituṃ vā jānāhīti attho .
‘‘ Evaṃ mahāmattikaṃ jāna , thusamattikaṃ jānā ’’ ti etthāpi yathālābhaṃ sampadānavācakapadaṃ ajjhāharitvā yojanā kātabbā .
87-88.
AvisayattāM3.16 anāpattīti ettha sacepi nibbāpetuṃ sakkā hoti , paṭhamaṃ suddhacittena dinnattā ‘‘ dahatū ’’ ti sallakkhetvāpi tiṭṭhati , anāpatti .
88. Mahāmattikan ti bhittilepanaṃ .
Jātapathavitā , tathāsaññitā , khaṇanakhaṇāpanānaṃ aññataranti imānettha tīṇi aṅgāni .Sāti pathavī .
Tenāti pavaṭṭanādināti .
Ovaṭṭhaṃ channan ti paṭhamaṃ ovaṭṭhaṃ pacchā channaṃ .
Sesaṃ uttānameva .
Jātapathavī , pathavīsaññitā , khaṇanakhaṇāpanānaṃ aññataranti imāni panettha tīṇi aṅgāni .
Dasamaṃ .
Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Pathavīkhaṇanasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Musāvādavaggo paṭhamo .
Niṭṭhito musāvādavaggo paṭhamo .
Niṭṭhito musāvādavaggo paṭhamo .