4. Padasodhammasikkhāpadaṃ
44. Catutthe paṭimukhaṃ ādarena suṇantīti patissā , na patissā appatissāti dassento āha ‘‘ appatissavā ’’ ti .
45.‘‘ Padaso ’’ ti
V1.6 ettha so-paccayo vicchatthavācakoti āha ‘‘ padaṃ padan ’’ ti .
45. Catutthe ekatoti anupasampannena saddhiṃ .
45. Catutthe purimabyañjanena sadisan ti ‘‘ rūpaṃ aniccan ’’ ti ettha anicca-saddena sadisaṃ ‘‘ vedanā aniccā ’’ ti ettha anicca-saddaṃ vadati .
Akkharasamūhoti avibhattiko vutto .
Padan ti vibhattiantaṃ vuttaṃ .
Ekaṃ padan ti gāthāpadameva sandhāya vadati .Padagaṇanāyāti gāthāpadagaṇanāya .
Tatthāti tesu catubbidhesu .
Padaṃ nāma idha atthajotakaṃ vā vibhatyantaṃ vā na hoti , atha kho lokiyehi lakkhito gāthāya catutthaṃso pādova adhippetoti āha ‘‘ padanti eko gāthāpādo ’’ ti .
Purimabyañjanena sadisaṃ pacchābyañjanan ti ‘‘ rūpaṃ aniccan ’’ ti ettha anicca-saddena sadisaṃ ‘‘ vedanā aniccā ’’ ti ettha anicca-saddaṃ vadati .
Akkharasamūhoti avibhattiko akkharasamūho .
Akkharānubyañjanasamūho padan ti vibhattiantaṃ padamāha .
Vibhattiantameva padaṃ gahetvā ‘‘ paṭhamapadaṃ padameva , dutiyaṃ anupadan ’’ ti vuttaṃ .
Ekaṃ padan ti gāthāpadaṃ sandhāya vadati .
Anu pacchā vuttapadattā dutiyapādo anupadaṃ nāma .
Anu sadisaṃ byañjanaṃ anubyañjanan ti atthaṃ dasseti ‘‘ anubyañjanan ’’ tiādinā .
Byañjanasaddo pada-pariyāyo .
Yaṃkiñci padaṃ anubyañjanaṃ nāma na hoti , purimapadena pana sadisaṃ pacchimapadameva anubyañjanaṃ nāma .
Vācento hutvā niṭṭhāpetīti yojanā .
‘‘ Ekamekaṃ padan ’’ ti padaṃ ‘‘ niṭṭhāpetī ’’ ti pade kāritakammaṃ .
Padagaṇanāyāti gāthāpadagaṇanāya .
Apāpuṇitvāti saddhiṃ akathetvā .
Etena gāthāya pacchimapāde vuccamāne sāmaṇero paṭhamapādādiṃ vadati , āpattiyeva , tasmiṃ nissadde eva itarena vattabbanti dasseti .
‘‘ Therenā ’’ ti padaṃ ‘‘ vutte ’’ ti pade kattā ,‘‘ ekato ’’ ti pade sahattho .
Sāmaṇero apāpuṇitvā bhaṇatīti sambandho .
Apāpuṇitvāti saddhiṃ akathetvā .
Mattamevāti ettha evasaddo mattasaddassa avadhāraṇatthaṃ dasseti , tena pakāraṃ paṭikkhipati .
Runti opātetīti ettha anunāsiko āgamavasena vutto , saṃyogapubbassa rassattaṃ katanti veditabbaṃ .
Tenāha ‘‘ rū-kāramattamevā ’’ ti .
Ettha ca ‘‘ rūpaṃ aniccanti bhaṇa sāmaṇerā ’’ ti vuccamāno sace rū-kāraṃ avatvā ru-iti rassaṃ katvā vadati , aññaṃ bhaṇitaṃ nāma hoti , tasmā anāpatti .
Evañca katvā ‘‘ vedanā aniccā ’’ ti etthāpi anicca-saddamatteneva āpatti hotīti veditabbaṃ .
‘‘ Aniccan ’’ ti ca ‘‘ aniccā ’’ ti ca dvinnaṃ padānaṃ satipi liṅgavisesatte anubyañjanattā āpattimokkho natthīti āha ‘‘ anubyañjanagaṇanāya pācittiyā ’’ ti .
Esa nayoti ekamevakkharaṃ vatvā ṭhānaṃ .
‘‘ Manopubbaṅgamā dhammā ’’ ti vuccamāno hi ma-kāramattameva vatvā tiṭṭhati .
‘‘ Evaṃ me sutan ’’ tiādisuttaṃ bhaṇāpiyamāno e-kāraṃ vatvā tiṭṭhati ce , anvakkharena pācittiyaṃ , aparipuṇṇapadaṃ vatvā ṭhite anubyañjanena .
Padesu ekaṃ paṭhamapadaṃ virajjhati , dutiyena anupadena pācittiyaṃ .
Brahmajālādīnīti
M0.7 ettha ādisaddena sāmaññaphalasuttādīni dīghasuttāni ( dī . ni .1.150 ādayo ) saṅgahitāni .
Casaddena oghataraṇasuttādīni saṃyuttasuttāni ( saṃ . ni .1.1) ca cittapariyādānasuttādīni aṅguttarasuttāni ( a . ni .1.2 ādayo ) ca saṅgahitāni .
Paccekabuddhabhāsitampi buddhabhāsiteyeva saṅgahaṃ gacchati .Anaṅgaṇasuttaṃ ( ma . ni .1.57 ādayo ) sammādiṭṭhisuttaṃ ( ma . ni .1.89 ādayo ) mahāvedallañca ( ma . ni .1.449 ādayo ) dhammasenāpatinā bhāsitaṃ , anumānasuttaṃ ( ma . ni .1.181 ādayo ) mahāmoggallānattherena , cūḷavedallasuttaṃ ( ma . ni .1.460 ādayo ) dhammadinnāya
M3.6 theriyā bhāsitaṃ .Soti devatābhāsito veditabboti yojanā .
Aṭṭhakathānissitoti
V3.6 pubbe magadhabhāsāya vuttaṃ dhammasaṅgahāruḷhaṃ aṭṭhakathaṃ sandhāya vadati .
Idānipi ‘‘ yathāpi dīpiko nāma , nilīyitvā gaṇhate mige ’’ ti ( mi . pa .6.1.5) evamādikaṃ saṅgahāruḷhaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ gahetabbanti vadanti .
Aṭṭhakathānissitoti saṅgītittayāruḷhaṃ porāṇaṭṭhakathaṃ sandhāya vadati .
Idānipi ‘‘ yathāpi dīpiko nāma , nilīyitvā gaṇhate mige ’’ ti ( mi . pa .6.1.5; visuddhi .1.217; dī . ni . aṭṭha .2.374; ma . ni . aṭṭha .1.107; pārā . aṭṭha .2.165; paṭi . ma . aṭṭha .2.1.163) evamādikaṃ aṭṭhakathāvacanaṃ attheva , buddhaghosācariyādīhi porāṇaṭṭhakathānayena vuttampi idha saṅgahetabbanti vadanti .Pāḷinissitoti ‘‘ makkaṭī vajjiputtā cā ’’ tievamādinā ( pārā .66) pāḷiyaṃyeva āgato .
Pāḷinissitoti udānavaggasaṅgahādiko .
Kiñcāpi vadatīti sambandho .
Ettha ca kiñcāpisaddo garahatthavācako , panasaddo anuggahatthavācako .
Vivaṭṭūpanissitan ti nibbānupanissitaṃ .
Vivaṭṭanissitaṃ pana sāmaññato gahetabbanti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi .
Vivaṭṭūpanissitan ti nibbānanissitaṃ .
Meṇḍakamilindapañhesūti meṇḍakapañhe ca milindapañhe ca .
Yan ti suttaṃ vuttanti sambandho .
Therassāti nāgasenattherassa .
Therassāti nāgasenattherassa .
Ārammaṇakathā buddhikakathā daṇḍakakathā ñāṇavatthukathāti yojetabbaṃ peyyālavasena vuttattā .
Imāyo pakaraṇāni nāmāti vadanti .
Maggakathā dīni pakaraṇāni .
Maggakathā dīni pakaraṇāni .
Mahāpaccariyādīsu vatvā pariggahitoti yojanā .
Yan ti suttaṃ .
‘‘ Akkharena vāceti , akkharakkhare āpatti pācittiyassā ’’ ti vattabbe ‘‘ akkharāya vāceti , akkharakkharāya āpatti pācittiyassā ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ .
48. Tatrāti ‘‘ ekato uddisāpento ’’ ti vacane .
Uddisāpentīti ācariyaṃ desāpenti bahukattāramapekkhiya bahuvacanavasena vuttaṃ .
Tehīti upasampannānupasampannehi .
48. Anupasampannena saddhiṃ gaṇhantassa anāpattīti anupasampannena saha nisīditvā uddesaṃ gaṇhantassa anāpatti vuttā .
48. Upacāran ti dvādasahatthaṃ .
‘‘ Opātetīti ekato bhaṇati samāgacchatī ’’ ti likhitaṃ .
Kiñcāpi apalāladamanampi sīlupadesopi bhagavato kāle uppanno , atha kho tesu yaṃ yaṃ buddhavacanato āharitvā vuttaṃ , taṃ tadeva āpattivatthu hotīti viññāpanatthaṃ mahāaṭṭhakathāyaṃ ‘‘ vadantī ’’ ti vacanehi sithilaṃ kataṃ .
Buddhavacanato āharitvā vuttassa bahulatāya tabbahulanayena tesu āpatti vuttā , tasmā mahāpaccariyaṃ tassādhippāyo pakāsitoti attho .
‘‘ Sabbesameva vacananti apare ’’ ti vuttaṃ .
48. Upacāraṃ
V2.5 muñcitvāti parisāya dvādasahatthaṃ muñcitvā ekato ṭhitassa vā nisinnassa vā anupasampannassa akathetvā aññe uddissa bhaṇantassāpiM2.5 anāpatti .
Sace pana dūre nisinnampi uddissa bhaṇati , āpatti eva .Dvepīti upasampanno ca anupasampanno ca .
Sace ācariyo ṭhito nisinnānaṃ pāṭhaṃ deti ,‘‘ na ṭhito nisinnassa dhammaṃ desessāmī ’’ ti vuttāpattiṃ nāpajjatīti eke .
Tesampi pāṭhadānaṃ dhammadesanato na aññanti taṃ na yuttaṃ , chattapāṇikādīnaṃ pāṭhadānena anāpattippasaṅgato , āpattibhāvo ca siddho .
Vuttañhetaṃ –
‘‘ Ubho atthaṃ na jānanti , ubho dhammaṃ na passare ;
Yo cāyaṃ mantaṃ vāceti , yo cādhammenadhīyatī ’’ ti .( pāci .647);
Ettha adhīyatīti attho , tasmā pāṭhadānampi dhammadesanāva .
Sekhiyaṭṭhakathāyaṃ ( pāci . aṭṭha .634)‘‘ dhammaparicchedo panettha padasodhamme vuttanayena veditabbo ’’ ti vuttaṃ
M0.292 , tasmā ayameva dhammo sabbattha dhammapaṭisaṃyuttasikkhāpadesu veditabbo .
Yadi evaṃ saṅkhārabhāsādivasena cittadhammaṃ desentassa sekhiyavasena anāpatti siyā , tato chapakajātakavirodho .
Tattha mantānaṃ bāhiraganthattāti ce ?
Na , tadadhippāyājānanato .
Ayañhi tattha adhippāyo ‘‘ bāhirakaganthasaṅkhātampi mantaṃ ucce āsane nisinnassa vācetuṃ me bhikkhave amanāpaṃ , pageva dhammaṃ desetun ’’ ti .
‘‘ Tadāpi me , bhikkhave , amanāpaṃ nīce āsane nisīditvā ucce āsane nisinnassa mantaṃ vācetuṃ , kimaṅgaṃ pana etarahi … pe … dhammaṃ desetun ’’ ti ( pāci .647) hi ayaṃ pāḷi yathāvuttameva adhippāyaṃ dīpeti , na aññaṃ .
Teneva ‘‘ mantaṃ vācetuṃ dhammaṃ desetun ’’ ti vacanabhedo kato .
Aññathā ubhayattha ‘‘ dhammaṃ desetu ’’ micceva vattabbanti .Mayā
V0.261 saddhiṃ mā vadātiādimhi pana anugaṇṭhipade evaṃ vutto ‘‘ sace bhikkhu sāmaṇerena saddhiṃ vattukāmo , tathā sāmaṇeropi bhikkhunā saddhiṃ vattukāmo sahasā opāteti ,‘ yebhuyyena paguṇaṃ ganthaṃ bhaṇantaṃ opātetī ’’ tiādīsu viya anāpatti , na hi ettāvatā bhikkhu sāmaṇerassa uddisati nāma hoti .
Yasmā mahāaṭṭhakathāyaṃ natthi , tasmāpi yuttamevetaṃ .
Sace tattha vicāretvā paṭikkhittaṃ siyā āpatti , kiriyākiriyañca nāpajjati .
Kasmā ?
Yasmā cittena ekato vattukāmo , atha kho naṃ ‘ ekato mā vadā ’ ti paṭikkhipitvāpi ekato vadanto āpajjati .
Avattukāmassa sahasā virajjhitvā ekato vadantassa anāpatti , tena vuttaṃ ‘ mayā saddhiṃ mā vadāti vutto yadi vadati , anāpattī ’ ti .
Tathāpi ācariyānaṃ matimanuvattantena evarūpesu ṭhānesu yathāvuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ .
Kasmā ?
Yasmā mahāaṭṭhakathāyaṃ natthi , natthibhāvatoyeva āpatti .
Sace tattha anāpattiavacanaṃ na sambhavati ayamaṭṭhānattā ’’ ti .
Tatrāyaṃ vicāraṇā –
‘‘ mayā saddhiṃ mā vadā ’’ ti vutto yadi vadati , bhikkhuno anāpattīti yuttametaṃ bhikkhuno vattukāmatāyābhāvato , bhāvepi sajjhāyakaraṇādīsu tīsu anāpattito ca .
Atha sāmaṇerena byattatāya ‘‘ mayā saddhiṃ mā vadā ’’ ti vutto bhikkhu abyattatāya vadati , āpatti eva vattukāmatāsabbhāvato .
Sahasā ce vadati , anāpatti tadabhāvato .
Sace bhikkhu evaṃ ‘‘ mayā saddhiṃ mā vadā ’’ tiM0.293 vatvā tena saddhiṃ sayaṃ vadati , āpatti eva .
Na hi etaṃ sikkhāpadaṃ kiriyākiriyaṃ .
Yadi etaṃ sikkhāpadaṃ kiriyākiriyaṃ bhaveyya , yuttaṃ .
Tattha anāpattīti adhippāyo .
Mahāpaccariyaṃ imināva adhippāyena ‘‘ mayā saddhiṃ mā vadā ’’ ti vuttaṃ siyā .
Na hi sāmaṇerassa kiriyā idha pamāṇanti , imasmiṃ pana adhippāye vutte atiyuttaṃvāti attho .Daharabhikkhu nisinno … pe … bhaṇato anāpattīti ettha dvīsupi ṭhitesu nisinnesu vā upasampannassa bhaṇāmīti bhaṇantassa anāpattiyeva .
Akkharattho byañjanattho .
Kiñcāpi ‘‘ yañca padaṃ yañca anupadaṃ yañca anvakkharaṃ yañca anubyañjanaṃ , sabbametaṃ padasodhammo nāmā ’’ ti vuttaṃ , tathāpi ‘‘ padena vāceti , pade pade āpatti pācittiyassa , akkharāya vāceti , akkharakkharāya āpatti pācittiyassā ’’ ti idameva dvayaṃ yojitaṃ , taṃ kasmāti ce ?
Padena anupadaanubyañjanānaṃ saṅgahitattā .
Vuttañhetaṃ ‘‘ anupadanti dutiyapādo .
Anubyañjananti purimabyañjanena sadisaṃ pacchābyañjanan ’’ ti ( pāci . aṭṭha .45), tasmā anupadekadesamattameva anubyañjananti siddhaṃ .
‘‘ Akkharānubyañjanasamūho padan ’’ ti ca vuttattā padamattameva vattabbaṃ tena anupadādittayaggahaṇatoti ce ?
Na vattabbaṃ vacanavisesato .
Padena vācento hi pade vā anupade vā anubyañjane vā āpattiṃ āpajjati .
Na akkharena .
Akkharena vācento pana padādīsu aññatarasmiṃ āpajjati .
Na hi ‘‘ varo varaññū varado varāharo ’’ tiādimhi
V0.262 paṭhamaṃ va-kāraṃ vācento dutiyādiva-kāre opāteti , paṭhamaṃ ro-kāraṃ vācento dutiyaro-kāre opāteti , paṭhamaṃ ra-kāraṃ vācento dutiyara-kāre opāteti , āpatti pācittiyassāti sambhavati .
Anubyañjanānulomato sambhavati evāti ce ?
Na ,‘‘ pade pade āpatti pācittiyassā ’’ ti iminā viruddhattā .
Idañhi vacanaṃ ekasmiṃ pade ekā āpattīti dīpeti .
‘‘ Rūpaṃ aniccanti vuccamāno rūti opātetī ’’ ti vacanato sakalaṃ pādaṃ vācentassa paṭhamaakkharamatte ekato vutte āpattīti siddhanti ce ?
Na ,‘‘ akkharakkharāya āpatti pācittiyassā ’’ ti iminā viruddhattā , tasmā rūti opātetīti vattuṃ asambhavato rū-kārassa yathāvuttadhammapariyāpannabhāvasiddhito taṃ avatvā kevalaṃ akkharāya vācentassa yathāvuttadhammapariyāpannaakkharabhāvadassanatthaṃ ‘‘ rūpaṃ aniccanti vuccamāno ’’ ti vuttaṃ , vacanasiliṭṭhatāvasena vā anubyañjane vedanāvacanaṃ viyāti veditabbaṃ .Upacāran ti
V1.7 dvādasahatthūpacāraṃ .
Yesan ti bhikkhūnaṃ .
Palāyanakaganthan ti parivajjetvā gacchantaṃ pakaraṇaṃ .
Sāmaṇero gaṇhātīti yojanā .Upacāraṃ muñcitvāti parisapariyantato dvādasahatthaṃ muñcitvā .
‘‘ Nisinne vācemī ’’ ti bhaṇantassapi upacāraṃ muñcitvā nisinnattā anāpatti .
Sace pana dūre nisinnampi vācemīti visuṃ sallakkhetvā bhaṇati , āpattiyeva .
48. Upacāraṃ
V2.5 muñcitvāti parisāya dvādasahatthaṃ muñcitvā ekato ṭhitassa vā nisinnassa vā anupasampannassa akathetvā aññe uddissa bhaṇantassāpiM2.5 anāpatti .
Sace pana dūre nisinnampi uddissa bhaṇati , āpatti eva .Opātetīti avapāteti , gaḷitāpetīti attho .
Suttepīti veyyākaraṇasuttepi .
Tan ti yebhuyyena paguṇaganthaṃ .
Eko pādo na āgacchatīti pubbe paguṇoyeva pacchā asarantassa na āgacchati , taṃ ‘‘ evaṃ bhaṇāhī ’’ ti ekato bhaṇantassa anāpatti .
Opātetīti saddhiṃ katheti .
Opātetīti saddhiṃ katheti .
Opātetīti saddhiṃ katheti .
Parisaṅkamānan ti sārajjamānaṃ .
Yaṃ pana vacanaṃ vuttanti sambandho .
Kiriyasamuṭṭhānattāti imassa sikkhāpadassa kiriyasamuṭṭhānattāti .
Sesamettha uttānameva .
Anupasampannatā , vuttalakkhaṇadhammaṃ padaso vācanatā , ekato bhaṇanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni .
Catutthaṃ .
Padasodhammasikkhāpadavaṇṇanā niṭṭhitā .
Anupasampannatā , vuttalakkhaṇadhammaṃ padaso vācanatā , ekato bhaṇanañcāti imānettha tīṇi aṅgāni .