Issues
Trình biên tập
Cài đặt
Phiên bản
Chọn phiên bản
Bhāsāṭīkā-ဘာသာဋီကာ
မြန်မာဘာသာ
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā

Janavasabhasuttavaṇṇanā

Tác giả： _System_commentary_ @ Administrator

5. Janavasabhasuttavaṇṇanā

Nātikiyādibyākaraṇavaṇṇanā

273-275.
‘‘ Parito ’’ tiP2.261V2.187M2.204 padaṃ yathā samantatthavācako , evaṃ samīpatthavācakopi hotīti samantā sāmantāti attho vutto . Āmeḍitena pana samantattho jotito . Yassa pana sāmantā janapadesu ‘‘ nātike viharatī ’’ ti vuttattā nātikassāti viññāto yamattho . Yassa parito janapadesu byākaroti , tattha paricārakārakānaṃ byākaraṇaṃ avuttasiddhaṃ , nidassanavasena vā tassa vakkhamānattā ‘‘ parito parito janapadesu ’’ icceva vuttaṃ .
Paricāraketi upāsake . Tenāha ‘‘ buddhadhammasaṅghānaṃ paricārake ’’ ti .
Upapattīsūti nibbattīsu . Ñāṇagatipuññānaṃ upapattīsūti ettha ñāṇagatūpapatti nāma tassa tassa maggañāṇagamanassa nibbatti . Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ parikkhayā ’’ tiādi . Puññūpapatti nāma taṃtaṃdevanikāyūpapatti .
Sabbatthāti ‘‘ vajjimallesū ’’ tiādike sabbattha catūsupi padesu .
Purimesūti pāḷiyaṃ vutte sandhāyāha . Dasasuyevāti tesu eva dasasu janapadesu .
Paricārake byākaroti byakātabbānaṃ bahūnaṃ tattha labbhanato .
Nātike bhavā nātikiyā .
Niṭṭhaṅgatāti niṭṭhaṃ nicchayaṃ upagatā .
Nātike bhavā nātikiyā .
Niṭṭhaṅgatāti niṭṭhaṃ nicchayaṃ upagatā .

Ānandaparikathāvaṇṇanā

278. ÑāṇagatītiV2.188 ‘‘ pañcannaṃ orambhāgiyānaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā ’’ tiādinā āgataṃ pahātabbapahānavasena pavattaṃ maggañāṇagamanaṃ .
Yasmā tassā eva ñāṇagatiyā vasena tassa tassa ariyapuggalassa opapātikatādiviseso , tasmā taṃ tādisaṃ tassa abhisamparāyaṃ sandhāyāha ‘‘ ñāṇābhisamparāyamevā ’’ ti .
279. UpasantaṃM2.205 pati sammati ālokīyatīti upasantapatiso . Upasantadassano upasantaussanno .
Bhātirivāti ettha ra -kāro padasandhikaro , iva -saddo bhusatthoti āha ‘‘ ativiya bhātī ’’ ti .

Janavasabhayakkhavaṇṇanā

280. Jeṭṭhakabhāvena jane vasabhasadisoti janavasabhoti assa devaputtassa nāmaṃ ahosi .
Ito devalokā cavitvā sattakkhattuṃ manussaloke rājabhūtassa . Manussalokā cavitvā sattakkhattuṃ devabhūtassa .
Etthevāti etasmiṃyeva cātumahārājikabhave , etthāpi vessavaṇassa sahabyatāvasena .
281. Āsisanaṃ āsā , patthanā . Āsāsīsena cettha kattukamyatākusalacchandaṃ vadati . Tenevāha ‘‘ sakadāgāmimaggatthāyā ’’ tiādi .
Yadaggeti ettha agga -saddo ādipariyāyoti āha ‘‘ taṃ divasaṃ ādiṃ katvā ’’ ti .
‘‘ Purimaṃ … pe … avinipāto ’’ ti idaṃ yathā tattakaṃ kālaṃ sugatito sugatūpapattiyevaP2.263 ahosi , tathā katūpacitakusalakammattā . Phussassa sammāsambuddhassa kālato pabhuti hi sambhatavivaṭṭūpanissayakusalasambhāro esa devaputto .
Anacchariyan ti anu anu acchariyaṃ . Tenāha ‘‘ punappunaṃ acchariyamevā ’’ ti .
Sayaṃparisāyāti sakāya parisāya . Bhagavato diṭṭhasadisamevāti āvajjanasamanantaraṃ yathā te bhagavato catuvīsatisatasahassamattā sattā ñāṇagatito diṭṭhā , evaṃ tumhehi diṭṭhasadisameva . Vessavaṇassa sammukhā sutaṃ mayāti vadati .

Devasabhāvaṇṇanā

282. Vassūpanāyikasaṅgahatthan tiV2.189 vassūpanāyikāya ārakkhāsaṃvidhānavasena bhikkhūnaṃ saṅgahaṇatthaṃ ‘‘ vassūpagatā bhikkhū evaṃ sukhena samaṇadhammaṃ karontī ’’ ti , pavāraṇasaṅgaho panassa pavāretvā satthu santikaṃ gacchantānaṃ bhikkhūnaṃ antarāmagge parissayapariharaṇatthaṃ . Dhammassavanatthaṃ dūraṭṭhānaṃM2.206 gacchantesupi eseva nayo . Attanāpi āgantvā dhammassavanatthaṃ sannipatiyeva .
Etthetthāti ettha ettha ayyānaṃ vasanaṭṭhāne . Tadāpīti ‘‘ purimāni bhante divasānī ’’ ti vuttakālepi . Eteneva kāraṇenāti vassūpanāyikanimittameva . Tenāha pāḷiyaṃ ‘‘ tadahuposathe pannarase vassūpanāyikāyā ’’ tiādi .
Āsanepi nisajjāya sudhammāya devasabhāya paṭhamaṃ devesu tāvatiṃsesu nisinnesu tassā catūsu dvāresu cattāro mahārājāno nisīdanti , idaṃ nesaṃ āsane nisajjāya cārittaṃ hoti .
Yenatthenāti yena kiccena yena payojanena .
Ārakkhatthan ti ārakkhabhūtamatthaṃ .
Vuttaṃ vacanaṃ etesanti vuttavacanā , mahārājāno .
283. Atikkamitvāti abhibhavitvā .

Sanaṅkumārakathāvaṇṇanā

284. Abhisambhavituṃ adhigantuṃ asakkuṇeyyo anabhisambhavanīyo . Tenāha ‘‘ appattabbo ’’ tiādi .
Cakkhuyeva patho rūpadassanassa maggo upāyoti cakkhupatho , tasmiṃ cakkhupathasmin ti āha ‘‘ cakkhupasāde ’’ ti , cakkhussa gocarayoggo vā cakkhupathoti āha ‘‘ āpāthe vā ’’ ti .
Nābhibhavatīti na abhibhavati , gocarabhāvaṃP2.264 na gacchatīti attho .
Heṭṭhā heṭṭhāti tāvatiṃsato paṭṭhāya heṭṭhā heṭṭhā , na cātumahārājikato paṭṭhāya , nāpi brahmapārisajjato paṭṭhāya . ‘‘ Cātumahārājikā hi tāvatiṃsānaṃ yathā jātirūpāni passituṃ sakkonti , tathā brahmāno heṭṭhimā uparimānan ’’ ti keci , taṃ na yuttaṃ . Na hi heṭṭhimā brahmāno uparimānaṃ mūlapaṭisandhirūpaṃ passituṃ sakkonti , māpitameva passituṃ sakkontīti daṭṭhabbaṃ .
SuṇantovaV2.190 niddaṃ okkamīti gatiyo upadhārento bahi visaṭavitakkavicchedena saṅkocaṃ āpannacittatāya .
Mayhaṃ ayyakassāti bhagavantaṃ sandhāya vadati .
Pañca sikhā etassāti pañcasikho , pañcasikho viya pañcasikhoti āha ‘‘ pañcasikhagandhabbasadiso ’’ ti .
Mamāyantīti piyāyanti .
287. Supaññattāti suṭṭhu pakārehi ñāpitā bodhitā , asaṅkarato vā ṭhapitā , taṃ pana bodhanaṃ , asaṅkarato ṭhapanañca atthato desanā evāti āha ‘‘ sukathitā ’’ ti .
Ijjhanaṭṭhenāti samijjhanaṭṭhena , nippajjanassa kāraṇabhāvenāti attho . Patiṭṭhānaṭṭhenāti adhiṭṭhānaṭṭhena . Iddhiyā pādoti iddhipādo , iddhiyā adhigamupāyoti attho . Tena hi yasmā uparūpari visesasaṅkhātaṃ iddhiṃ pajjanti pāpuṇanti , tasmā ‘‘ pādo ’’ ti vuccati . Ijjhatīti iddhi , samijjhati nippajjatīti attho . Iddhi eva pādo iddhipādo , iddhikoṭṭhāsoti attho . Evaṃ tāva ‘‘ cattāro iddhipādā ’’ ti ettha attho veditabbo .
Iddhipahonakatāyāti iddhiyā nipphādane samatthabhāvāya .
Iddhivisavitāyāti iddhiyā nipphādane yogyabhāvāya . Anekatthattā hi dhātūnaṃ yogyattho vi -pubboP2.266 su -saddo , visavanaṃ vā pajjanaṃ visavitā , tattha kāmakāritā visavitā . Tenāha ‘‘ punappunan ’’ tiādi .
Iddhivikubbanatāyāti vikubbaniddhiyā vividharūpakaraṇāya . Tenāha ‘‘ nānappakārato katvā dassanatthāyā ’’ ti .
‘‘ Chandañca bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhiṃ , labhati cittassekaggataṃ , ayaṃ vuccati chandasamādhī ’’ ti ( vibha .432) imāya pāḷiyā chandādhipati samādhi chandasamādhīti adhipatisaddalopaṃ katvā samāso vuttoti viññāyati , adhipatisaddatthadassanavasena pana ‘‘ chandahetuko , chandādhiko vā samādhi chandasasamādhī ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti veditabbaṃ .
‘‘ Padhānabhūtāti vīriyabhūtā ’’ ti keci vadanti . Saṅkhatasaṅkhārādinivattanatthañhi padhānaggahaṇanti . Atha vā taṃ taṃ visesaṃ saṅkharotīti saṅkhāro , sabbampi vīriyaṃ . Tattha catukiccasādhakato aññassa nivattanatthaṃ padhānaggahaṇanti padhānabhūtā seṭṭhabhūtāti attho . Catubbidhassa pana vīriyassa adhippetattā bahuvacananiddeso kato .
Visuṃ samāsayojanavasena yo pubbe iddhipādattho pādassa upāyatthataṃ , koṭṭhāsatthatañca gahetvā yathāyogavasena idhaM2.209 vutto , so vakkhamānānaṃ paṭilābhapubbabhāgānaṃ kattukaraṇiddhibhāvaṃ , uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi chandādīhi iddhipādehi sādhetabbāya iddhiyā kattiddhibhāvaṃ , chandādīnañca karaṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti veditabbo , tasmā ‘‘ ijjhanaṭṭhena iddhī ’’ ti ettha kattuattho , karaṇattho ca ekajjhaṃ gahetvāV2.192 vuttoti kattuatthaṃ tāva dassetuṃ ‘‘ nipphattipariyāyena ijjhanaṭṭhena vā ’’ ti vatvā itaraṃ dassento ‘‘ ijjhantiP2.267 etāyā ’’ tiādimāha .
Vuttan ti kattha vuttaṃ ?
Iddhipādavibhaṅgapāṭhe .( Vibha .434) tathābhūtassāti tenākārena bhūtassa , te chandādidhamme paṭilabhitvā ṭhitassāti attho . ‘‘ Vedanākkhandho ’’ tiādīhi chandādayo antokatvā cattāropi khandhā kathitā .
Sesesūti sesiddhipādesu . Vīriyiddhipādaniddese ‘‘ vīriyasamādhipadhānasaṅkhārasamannāgatan ’’ ti dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgataṃ . Tattha purimaṃ samādhivisesanaṃ ‘‘ vīriyādhipati samādhi vīriyasamādhī ’’ ti , dutiyaṃ samannāgamaṅgadassanaṃ . Dveyeva hi sabbattha samannāgamaṅgāni , samādhi , padhānasaṅkhāro ca . Chandādayo hi samādhivisesanāni , padhānasaṅkhāro pana padhānavacaneneva visesito , na chandādīhīti na idha vīriyādhipatitā padhānasaṅkhārassa vuttā hoti . Vīriyañca samādhiṃ visesetvā ṭhitameva , samannāgamaṅgavasena pana padhānasaṅkhāravacanena vuttanti nāpi dvīhi vīriyehi samannāgamo vutto hoti . Yasmā pana chandādīhi visiṭṭho samādhi , tathāvisiṭṭheneva ca tena sampayutto padhānasaṅkhāro , sesadhammā ca , tasmā samādhivisesanānaṃ vasena cattāro iddhipādā vuttā , visesanabhāvo ca chandādīnaṃ taṃtaṃavassayadassanavasena hotīti ‘‘ chandasamādhi … pe … iddhipādan ’’ ti ettha nissayatthepi pāda-sadde upāyatthena chandādīnaṃ iddhipādatā vuttā hoti . Teneva hi abhidhamme uttaracūḷabhājanīye ( vibha .456)‘‘ cattāro iddhipādā chandiddhipādo ’’ tiādinā chandādīnameva iddhipādatā vuttā . Pañhapucchake ( vibha .457 ādayo )‘‘ cattāro iddhipādā idha bhikkhu chandasamādhī ’’ tiādināP2.268 ca uddesaṃ katvāpi puna chandādīnaṃyeva kusalādibhāvo vibhatto . Upāyiddhipādadassanatthameva hi nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ , aññathā catubbidhatā na siyāti . Ayamettha pāḷivasena atthavinicchayo veditabbo .
Idāni paṭilābhapubbabhāgānaṃ vasena iddhipāde vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādiM2.210 vuttaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Idha iddhipādakathā saṅkhepeneva vuttāti āha ‘‘ vitthārena pana … pe … vuttā ’’ ti .
Kecīti abhayagirivāsino . Tesu hi ekacce ‘‘ iddhi nāma anipphannā ’’ ti vadanti , ekacce ‘‘ iddhipādo pana anipphanno ’’ ti vadanti , anipphannoti ca paramatthato asiddho , natthīti attho .
Ābhatoti abhidhammapāṭhato ( vibha .458) dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.287) ānīto purimanayato aññenākārena desanāya pavattattā .
Chando eva iddhipādo chandiddhipādo . Eseva nayo sesesupi .
Ime panāti imasmiṃ sutte āgatā iddhipādāV2.193 .
Raṭṭhapālatthero ( ma . ni .2.293; a . ni . aṭṭha .1.1.210; apa . aṭṭha .2. raṭṭhapālattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro )‘‘ chande sati kathaṃ nānujānissantī ’’ ti sattāhaṃ bhattāni abhuñjitvā mātāpitaro anujānāpetvā pabbajitvā chandameva avassāya lokuttaraṃ dhammaṃ nibbattesīti āha ‘‘ raṭṭhapālatthero … pe … nibbattesī ’’ ti .
Soṇatthero ( mahāva .243; a . ni .6.55; theragā . aṭṭha . terasanipāta ; apa . aṭṭha .2. soṇakoṭivīsattheraapadānavaṇṇanāya vitthāro ) bhāvanamanuyutto āraddhavīriyo paramasukhumālo pādesu phoṭesu jātesupi vīriyaṃ nappaṭipassambhesīti āha ‘‘ soṇatthero vīriyaṃ dhuraṃ katvā ’’ ti . Sambhūtatthero ( theragā . aṭṭha .2. sammūtattheragāthāvaṇṇanāya vitthāro )‘‘ cittavato kiṃ nāma na sijjhatī ’’ ti cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā bhāvanaṃ ārādhesīti āha ‘‘ sambhūtatthero cittaṃ dhuraṃ katvā ’’ ti . Moghatthero vīmaṃsaṃ avassayi , tasmā tassa bhagavā ‘‘ suññato lokaṃ avekkhassū ’’ ti ( su . ni .1125; bu . vaṃ .54.353; mahā . ni .186; cūḷani . mogharājamāṇavapucchā 144; mogharājamāṇavapucchāniddese 88; netti .5; peṭako .22,31) suññatākathaṃ kathesi , paññānissitamānaniggahatthaṃ , paññāya pariggahatthañca dvikkhattuṃ pucchito samāno pañhaṃP2.269 kathesi . Tenāha ‘‘ āyasmā mogharājā vīmaṃsaṃ dhuraṃ katvā ’’ ti .
Punappunaṃ chanduppādanaṃ pesanaṃ viya hotīti chandassa upaṭṭhānasadisatā vuttā .
Parakkamenāti parakkamasīsena sūrabhāvaṃ vadati . Thāmabhāvato ca vīriyassa sūrabhāvasadisatā daṭṭhabbā .
Cintanappadhānattā cittassa mantasaṃvidhānasadisatā vuttā .
JātisampattiM2.211 nāma visiṭṭhajātitā . ‘‘ Sabbadhammesu ca paññā seṭṭhā ’’ ti vīmaṃsāya jātisampattisadisatā vuttā . Sammohavinodaniyaṃ ( vibha . aṭṭha .433) pana cittiddhipādassa jātisampattisadisatā , vīmaṃsiddhipādassa mantabalasadisatā ca yojitā .
Anekaṃ vihitaṃ vidhaṃ etassāti anekavihitan ti āha ‘‘ anekavidhan ’’ ti .
Vidha -saddo koṭṭhāsapariyāyo ‘‘ ekavidhena ñāṇavatthū ’’ tiādīsu ( vibha .751) viyāti āha ‘‘ iddhividhanti iddhikoṭṭhāsan ’’ ti .
288.‘‘ Sukhassā ’’ tiV2.194 idaṃ tiṇṇampi sukhānaṃ sādhāraṇavacananti āha ‘‘ jhānasukhassa maggasukhassa phalasukhassā ’’ ti . Nānappanāpattatāya pana appadhānattā upacārajjhānasukhassa , vipassanāsukhassa cettha aggahaṇaṃ . Purimesu tāva dvīsu okāsādhigamesu tīṇipi sukhāni labbhanti , tatiye pana kathanti ? Tattha kāmaṃ tīṇi na labbhanti , dve pana labbhantiyeva . Yathālābhavasena hetaṃ vuttaṃ . ‘‘ Sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.249; ma . ni .1.433;2.259; a . ni .1.45,46) viya .
Saṃsaṭṭhoti saṃsaggaṃ upagato samaṅgībhūto , so pana tehi samannāgatacittopi hotīti vuttaṃ ‘‘ sampayuttacitto ’’ ti .
Ariyadhamman ti ariyabhāvakaraṃ dhammaṃ .
Upāyatoti vidhito . Pathatoti maggato . Kāraṇatoti hetuto . Yena hi vidhinā dhammānudhammapaṭipatti hoti , soP2.270 upeti etenāti upāyo , so tadadhigamassa maggabhāvato patho , tassa karaṇato kāraṇan ti ca vuccati .
‘‘ Aniccantiādivasena manasi karotī ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ yoniso manasikāro nāmā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha upāyamanasikāroti kusaladhammappavattiyā kāraṇabhūto manasikāro . Pathamanasikāroti tassa eva maggabhūto manasikāro . Anicceti ādiantavantatāya , anaccantikatāya ca anicce tebhūmake saṅkhāre ‘‘ aniccan ’’ ti manasikāroti yojanā . Eseva nayo sesesupi . Ayaṃ pana viseso tasmiṃyeva udayabbayapaṭipīḷanatāya dukkhanato , dukkhamato ca dukkhe , avasavattanatthena , anattasabhāvatāya ca anattani , asucisabhāvatāyaM2.212 asubhe . Sabbampi hi tebhūmakaṃ saṅkhataṃ kilesāsucipaggharaṇato ‘‘ asubhan ’’ tveva vattuṃ arahati . Saccānulomikena vāti saccābhisamayassa anulomanavasena . ‘‘ Cittassa āvaṭṭanā ’’ tiādinā āvajjanāya paccayabhūtā tato purimuppannā manodvārikā kusalajavanappavatti phalavohāreneva tathā vuttā . Tassā hi vasena sā kusaluppattiyā upanissayo hotīti . Āvajjanā hi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa āvaṭṭanā , anu anu āvaṭṭetīti anvāvaṭṭanā . Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ābhujatīti ābhogo . Samannāharatīti samannāhāro . Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā anubandhitvā uppajjamāne manasi karoti ṭhapetīti manasikāro . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ upāyamanasikāralakkhaṇo yonisomanasikāro nāma vuccati , yassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni āvajjituṃ sakkoti .
AsaṃsaṭṭhotiV2.195 na saṃsaṭṭho kāmādīhi vivitto vinābhūto .
Kāmādivisaṃsaggahetu uppajjanakasukhaṃ nāma vivekajaṃ pītisukhantiP2.271 āha ‘‘ paṭhamajjhānasukhan ’’ ti . Kāmaṃ paṭhamajjhānasukhampi somanassameva , suttesu pana taṃ kāyikasukhassāpi paccayabhāvato visesato ‘‘ sukhan ’’ tveva vuccatīti idhāpi jhānabhūtaṃ somanassaṃ sukhanti , itaraṃ somanassaṃ . Tena vuttaṃ ‘‘ sukhā ’’ ti .
Hetumhi nissakkavacananti āha ‘‘ jhānasukhapaccayā ’’ ti . Aparāparaṃ somanassan ti jhānādhigamahetu paccavekkhaṇādivasena punappunaṃ uppajjanakasomanassaṃ .
Pamodanaṃ pamudo , taruṇapīti , tato pamudā .
‘‘ Pāmojjaṃ pītatthāyā ’’ tiādīsu taruṇapīti ‘‘ pāmojjan ’’ ti vuccati , idha pana pakaṭṭho mudo pamudo pāmojjanti adhippetaṃ , tañca somanassarahitaṃ natthīti avinābhāvitāya ‘‘ balavataraṃ pītisomanassan ’’ ti vuttaṃ .
Jhānassa ujuvipaccanīkataṃ sandhāya ‘‘ pañca nīvaraṇāni vikkhambhetvā ’’ ti vuttaṃ . Jhānaṃ pana tadekaṭṭhe sabbepi kilese , sabbepi akusale dhamme vikkhambhetiyeva , attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati paṭipakkhadhammehi anabhibhavanīyato . Tasmāti okāsaggahaṇato , laddhokāsatāyāti attho . Maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato vā okāso , assa adhigamo okāsādhigamo . Purimapakkhe pana okāsaṃ avasaraṃ adhigacchati etenāti okāsādhigamo .
RūpasabhāvatāyaM2.213 , ekantarūpādhīnavuttitāya , savipphārikatāya ca ānāpānavitakkavicārānaṃ thūlabhāvaṃ anujānanto ‘‘ kāyavacīsaṅkhārā tāva oḷārikā hontū ’’ ti āha . Tabbidhuratāya pana ekaccānaṃ vedanāsaññānaṃ thūlataṃ ananujānanto ‘‘ cittasaṅkhārā kathaṃ oḷārikā ’’ ti āha .
Itaro ‘‘ appahīnattā ’’ ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘ kāyasaṅkhārā hī ’’ tiādinā tamatthaṃ vivarati .
Teti cittasaṅkhārā .
Appahīnā saṅkhārā labbhamānasaṅkhāranimittatāya ‘‘ oḷārikā ’’ ti vattuṃ arahanti , pahīnā pana tadabhāvato ‘‘ sukhumā ’’ ti āha ‘‘ pahīne upādāyaP2.272 appahīnattā oḷārikā nāma jātā ’’ ti .
Pāḷiyaṃ ‘‘ kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā ’’ ti vuttattā ‘‘ sukhanti catutthajjhānikaphalasamāpattisukhan ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā ’’ ti pana vuttattā ‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassā ’’ ti vuttaṃ . Vacīsaṅkhārapaṭippassaddhi kāyasaṅkhārapaṭippassaddhiyāva siddhāti veditabbā .
Tenevāha ‘‘ dutiya … pe … visuṃ na vuttānī ’’ ti . Pāḷiyaṃ pana atthato siddhāpi supākaṭabhāvena vibhāvetuṃ sarūpato gaṇhāti . Na hi ariyavinaye atthāpattivibhāvanā abhidhammadesanāya pakatīti . Yathā nīvaraṇavikkhambhanañca paṭhamassa jhānassa adhigamāya upāyo , evaṃ sukhadukkhavikkhambhanaṃ catutthassaV2.196 jhānassa adhigamāya upāyoti ‘‘ catutthajjhānaṃ sukhaṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā ’’ ti vuttaṃ . Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Avijjārāgādīhi saha vajjehīti sāvajjaṃ , akusalaṃ , tadabhāvato anavajjaṃ kusalaṃ . Attano hitasukhaṃ ākaṅkhantena sevanīyato sevitabbaṃ , kusalaṃ , tabbipariyāyato na sevitabbaṃ , akusalaṃ . Lāmakabhāvena hīnaṃ , akusalaṃ , seṭṭhabhāvena paṇītaṃ , kusalanti sāvajjadukādayo tayopi dukā yathārahaṃ etesaṃ kusalākusalakammapathānaṃ vaseneva veditabbā .
Sabban ti yathāvuttaṃ sabbaṃ catūhi dukehi saṅgahitaṃ dhammajātaṃ . Yathārahaṃ kaṇhañca sukkañca paṭidvandibhāvato , sappaṭibhāgañca appaṭibhāgañca advayabhāvato .
Vaṭṭapaṭicchādikā avijjā pahīyati catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva paṭivijjhanato .
Tato eva arahattamaggavijjā uppajjati .
Sukhan ti evaṃ kammapathamukhena tebhūmakadhamme sammasitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahatte patiṭṭhahantassa yaṃ arahattamaggasukhañceva arahattaphalasukhañca , taṃ idha ‘‘ sukhan ’’ ti adhippetaṃ .
Antogadhā eva nānantariyabhāvato .
AṭṭhatiṃsārammaṇavasenātiM2.214P2.273 pāḷiyaṃ āgatānaṃ aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānānaṃ vasena . Vitthāretvā kathetabbā paṭhamajjhānādivasena āgatattāti adhippāyo .
‘‘ Kathan ’’ tiādinā tameva vitthāretvā kathanaṃ nayato dasseti .
‘‘ Catuvīsatiyā ṭhānesū ’’ tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.219) vuttameva .
‘‘ Nirodhasamāpattiṃ pāpetvā ’’ ti iminā arūpajjhānānipi gahitāni honti tehi vinā nirodhasamāpattisamāpajjanassa asambhavato , catutthajjhānasabhāvattā ca tesaṃ .
Dasa upacārajjhānānīti ṭhapetvā kāyagatāsatiṃ ānāpānañca aṭṭha anussatiyo , saññāvavatthānañcāti dasa upacārajjhānāni .
Adhisīlaṃ nāma samādhisaṃvattaniyanti tassa heṭṭhimantena paṭhamajjhānaṃ pariyosānanti vuttaṃ ‘‘ adhisīlasikkhā paṭhamaṃ okāsādhigamaṃ bhajatī ’’ ti . Adhicittaṃ nāma catutthajjhānaniṭṭhaṃ tadantogadhattā arūpajjhānānaṃ , tappariyosānattā phalajjhānānanti vuttaṃ ‘‘ adhicittasikkhā dutiyan ’’ ti . Matthakappattā adhipaññāsikkhā nāma aggamaggavijjāti āha ‘‘ adhipaññāsikkhā tatiyan ’’ ti .
Sikkhattayavasena tayo okāsādhigame nīharantena yathārahaṃ taṃtaṃsuttavasenapi nīharitabbanti dassento ‘‘ sāmaññaphalepī ’’ tiādimāha .
Yadaggena ca tisso sikkhā yathākkamaṃ tayo okāsādhigame bhajanti , tadaggena tappadhānattā yathākkamaṃ tīṇi piṭakāni te bhajantīti dassetuṃ ‘‘ tīsu panā ’’ tiādi vuttaṃ .
TīṇiV2.197 piṭakāni vibhajitvāti tiṇṇaṃ okāsādhigamānaṃ vasena yathānupubbaṃ tīṇi piṭakāni vitthāretvā kathetuṃ labhissāmāti .
Samodhānetvāti samāyojetvā tattha vuttamatthaṃ imassa suttassa atthabhāvena samānetvā .
Dukkathitan ti asambandhakathanena , atipapañcakathanena vā duṭṭhu kathitanti na sakkā vattuṃ tathākathanasseva sukathanabhāvatoti āha ‘‘ tepiṭakaṃ … pe … sukathitaṃ hotī ’’ ti .

Catusatipaṭṭhānavaṇṇanā

289. Na kevalaṃ abhidhammapariyāyeneva kusalaṭṭho gahetabbo , atha kho bāhitikapariyāyena pīti āha ‘‘ phalakusalassa cā ’’ ti . Khemaṭṭhenāti catūhipi yogehi anupaddavabhāvenaP2.274 .
Sammā samāhitoti samathavasenaM2.215 ceva vipassanāvasena ca suṭṭhu samāhito . Ekaggacittoti vikkhepassa dūrasamussāritattā ekaggataṃ avikkhepaṃ pattacitto .
Attano kāyatoti ajjhattaṃ kāye kāyānupassanāvasena sammā samāhitacitto samāno ‘‘ samāhito yathābhūtaṃ pajānāti passatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.5;5.1071,1072; netti .40; mi . pa .1.14) vacanato . Tattha ñāṇadassanaṃ nibbattento tato bahiddhā parassa kāyepi ñāṇadassanaṃ nibbatteti . Tenāha ‘‘ parassa kāyābhimukhaṃ ñāṇaṃ pesetī ’’ ti .
Sammā vippasīdatīti sammā samādhānapaccayena abhippasādena ñāṇūpasañhitena ajjhattaṃ kāyaṃ okappeti . Sabbatthāti sabbaṭṭhānesu . Sati kathitāti yojanā .
Lokiyalokuttaramissakā kathitā anupassanāñāṇadassanānaṃ tadubhayasādhāraṇabhāvato .

Sattasamādhiparikkhāravaṇṇanā

290. Etthāti imissā kathāya .
Jhānakkhassa vīriyacakkassa ariyamaggarathassa sīlaṃ vibhūsanabhāvena vuttanti āha ‘‘ alaṅkāro parikkhāro nāmā ’’ ti .
Sattahi nagaraparikkhārehīti nagaraṃ parivāretvā rakkhaṇakehi kataparikkhepo , parikhā , uddāpo , pākāro , esikā , palighā , pākārapakkhaṇḍilanti imehi sattahi nagaraparikkhārehi .
Sambharīyati phalaṃ etenāti sambhāro , kāraṇaṃ . Bhesajjañhi byādhivūpasamanena jīvitassa kāraṇaṃ .
Parivāraparikkhāravasenāti parivārasaṅkhātaparikkhāravasena . Parikkhāro hi sammādiṭṭhiyādayo maggadhammā sammāsamādhissa sahajātādipaccayabhāvena parikaraṇato abhisaṅkharaṇato .
Upecca nissīyatīti upanisā , saha upanisāyāti saupanisotiP2.275 āha ‘‘ saupanissayo ’’ ti , sahakārīkāraṇabhūto dhammasamūho idha ‘‘ upanissayo ’’ tiV2.198 adhippeto .
Sammā pasatthā sundarā diṭṭhi etassāti sammādiṭṭhi , puggalo , tassa sammādiṭṭhissa . So pana yasmā patiṭṭhitasammādiṭṭhiko , tasmā vuttaṃ ‘‘ sammādiṭṭhiyaṃ ṭhitassā ’’ ti .
Sammāsaṅkappo pahotīti maggasammādiṭṭhiyā dukkhādīsu parijānanādikiccaṃ sādhentiyā kāmavitakkādike samugghāṭento sammāsaṅkappo yathā attano kiccasādhane pahoti , tathā pavattiṃ panassa dassento āha ‘‘ sammāsaṅkappo pavattatī ’’ ti .
Esa nayo sabbapadesūti ‘‘ sammāsaṅkappassa sammāvācā pahotī ’’ tiādīsu sesapadesu yathāvuttamatthaṃ atidisati .
EtthaM2.216 ca yasmā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahūpakārā sammādiṭṭhi . Tathā hi sā ‘‘ paññāpajjoto , paññāsatthan ’’ ti ca vuttā . Tāya hi so avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena nibbānaṃ pāpuṇāti , tasmā ariyamaggakathāyaṃ sammādiṭṭhi ādito gayhati , idha pana puggalādhiṭṭhānadesanāya ‘‘ sammādiṭṭhissā ’’ ti vuttaṃ . Yasmā pana sammādiṭṭhipuggalo nekkhammasaṅkappādivasena sammadeva saṅkappeti , na micchākāmasaṅkappādivasena , tasmā sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahoti . Yasmā ca sammāsaṅkappo sammāvācāya upakārako . Yathāha ‘‘ pubbe kho gahapati vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī ’’ ti ,( saṃ . ni .2.348) tasmā sammāsaṅkappassa sammāvācā pahoti . Yasmā pana ‘‘ idañcidañca karissāmā ’’ ti hi paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā yebhuyyena te te kammantā sammā payojīyanti , tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācassa sammākammanto pahoti . Yasmā pana catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ , tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva ājīvaṭṭhamakasīlaṃ pūrati , na itarassaP2.276 , tasmā sammāvācassa sammākammantassa ca sammāājīvo pahoti . Visuddhidiṭṭhisamudāgatasammāājīvassa yoniso padhānassa sambhavato sammāājīvassa sammāvāyāmo pahoti . Yoniso padahantassa kāyādīsu catūsu vatthūsu sati sūpaṭṭhitā hotīti sammāvāyāmassa sammāsati pahoti . Yasmā evaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissa upakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ , tasmā sammāsatissa sammāsamādhi pahotīti . Ayañca nayo pubbabhāge nānākkhaṇikānaṃ sammādiṭṭhiādīnaṃ vasena vutto , maggakkhaṇe pana sammādiṭṭhiādīnaṃ tassa tassa sahajātādivasena vutto ‘‘ sammādiṭṭhissa sammāsaṅkappo pahotī ’’ tiādīnaṃ padānamattho yutto , ayameva ca idhādhippeto .
Tenāha ‘‘ ayaṃ panattho ’’ tiādi .
Maggañāṇeti maggapariyāpannañāṇe ṭhitassa taṃsamaṅgino . Maggapaññā hi catunnaṃ saccānaṃ sammādassanaṭṭhena ‘‘ maggasammādiṭṭhī ’’ ti vuttā , sā eva nesaṃ yāthāvato jānanato paṭivijjhanato idhaV2.199 ‘‘ maggañāṇan ’’ tipi vuttā . Maggavimuttīti maggena kilesānaṃ vimuccanaṃ samucchedappahānameva .
Phalasammādiṭṭhi evaM2.217 ‘‘ phalasammāñāṇan ’’ ti pariyāyena vuttaṃ , pariyāyavacanañca vuttanayānusārena veditabbaṃ . Phalavimutti pana paṭippassaddhippahānaṃ daṭṭhabbaṃ .
Amatassa dvārāti ariyamaggamāha . So pana vinā ca ācariyamuṭṭhinā anantaraṃ abāhiraṃ karitvā yāvadeva manussehi suppakāsitattā vivaṭo .
Dhammavinītāti ariyadhamme vinītā . So panettha kilesānaṃ samucchedavinayavasena veditabboti āha ‘‘ sammāniyyānena niyyātā ’’ ti .
Atthīti puthutthavisayaṃ nipātapadaṃ ‘‘ atthiP2.277 imasmiṃ kāye kesā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.377; ma . ni .1.110;3.154; saṃ . ni .4.127; a . ni .6.29;10.60; vibha .356; khu . pā .2.1. dvattiṃsaākāra ; netti .47) viyāti āha ‘‘ anāgāmino ca atthī ’’ ti . Tenevāha ‘‘ atthi cevettha sakadāgāmino ’’ ti .
Bahiddhā saṃyojanapaccayo nibbattihetubhūto puññabhāgo etissā atthīti puññabhāgā , atisayavisiṭṭho cettha atthiattho veditabbo .
Ottappamānoti uttasanto bhāyanto .
Na pana natthi , atthi evāti dīpeti .
291. Assāti vessavaṇassa . Laddhi pana na atthi paṭividdhasaccattā .
‘‘ Abhisamaye viseso natthī ’’ ti etena sabbepi sabbaññuguṇā sabbabuddhānaṃ sadisā evāti dasseti .
292. Kāraṇassa ekarūpattā imāni pana padānīti na kevalaṃ ‘‘ tayidaṃ brahmacariyan ’’ tiādīni padāni , atha kho ‘‘ imamatthaṃ janavasabho yakkho ’’ tiādīni padāni pīti .
Janavasabhasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .