121. Diṭṭhivasena samanupassitvā , na ñāṇavasena . Sā ca samanupassanā atthato diṭṭhidassanavasena .

‘‘ VedanaṃM2.110 attato samanupassatī ’’ ti evaṃP2.143 āgatā vedanākkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi .

Iṭṭhādibhedaṃ ārammaṇaṃ na paṭisaṃvedetīti appaṭisaṃvedanoti vedakabhāvapaṭikkhepamukhena sañjānanādibhāvopi paṭikkhitto hoti tadavinābhāvatoti āha ‘‘ iminā rūpakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitā ’’ ti .

‘‘ Attā me vediyatī ’’ ti iminā appaṭisaṃvedanattaṃ paṭikkhipati . Tenāha ‘‘ nopi appaṭisaṃvedano ’’ ti . ‘‘ Vedanādhammo ’’ ti pana iminā ‘‘ vedanā me attā ’’ ti imaṃ vādaṃ paṭikkhipati . Vedanāsaṅkhāto dhammo etassa atthīti hi vedanādhammoti vedanāya samannāgatabhāvaṃ tassa paṭijānāti . Tenāha ‘‘ etassa ca vedanādhammo avippayuttasabhāvo ’’ ti . Saññāsaṅkhāraviññāṇakkhandhavatthukā sakkāyadiṭṭhi kathitāti ānetvā sambandho .

‘‘ Vedanāsampayuttattā vediyatī ’’ ti taṃsampayogato taṃkiccakatamāha yathā cetanāyogato cetano purisoti . Sabbesampi taṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇānubhavanaṃ labbhateva , tañca kho ekadesato phuṭṭhatāmattatoV2.98 , vedanāya pana vissavitāya sāmibhāvena ārammaṇarasānubhavananti . Tassā vasena saññādayopi taṃsampayuttattā ‘‘ vediyatī ’’ ti vuccanti . Tathā hi vuttaṃ aṭṭhasāliniyaṃ ‘‘ ārammaṇarasānubhavanaṭṭhānaṃ patvā sesasampayuttadhammā ekadesamattakameva anubhavantī ’’ ti ,( dha . sa . aṭṭha .1 dhammuddesakathā ) rājasūdanidassanena vāyamattho tattha vibhāvito eva .

Etassāti saññādikkhandhattayassa . ‘‘ Avippayuttasabhāvo ’’ ti iminā avisaṃyogajanitaṃ kañci visesaṃ ṭhānaṃ dīpeti .

122. Tatthāti tesu vāresu . Tīsu diṭṭhigatikesūti ‘‘ vedanā me attā ’’ ti ,‘‘ appaṭisaṃvedano me attā ’’ ti ,‘‘ vedanādhammo me attā ’’ ti ca evaṃvādesuP2.144 tīsu diṭṭhigatikesu .

Tissannaṃ vedanānaṃ bhinnasabhāvattā sukhaṃ vedanaṃ ‘‘ attā ’’ ti samanupassato dukkhaṃ , adukkhamasukhaṃ vā vedanaṃ ‘‘ attā ’’ ti samanupassanā na yuttā .

Evaṃ sesadvaye pīti āha ‘‘ yo yo yaṃ yaṃ vedanaṃ attāti samanupassatī ’’ ti .

123.‘‘ Hutvā abhāvato ’’ ti iminā udayabbayavantatāya aniccāti dasseti ,‘‘ tehi tehī ’’ tiādinā anekakāraṇasaṅkhatattā saṅkhatāti .

Taṃ taṃ paccayan ti ‘‘ indriyaṃ , ārammaṇaṃ , viññāṇaṃ , sukha , vedanīyo phasso ’’ tiM2.111 evaṃ ādikaṃ taṃ taṃ attano kāraṇaṃ paṭicca nissāya sammā sassatādibhāvassa , ucchedādibhāvassa ca abhāvena ñāyena samakāraṇena sadisakāraṇena anurūpakāraṇena uppannā .

Khayasabhāvāti khayadhammā , vayasabhāvāti vayadhammā virajjanasabhāvāti virāgadhammā , nirujjhanasabhāvāti nirodhadhammā , catūhipi padehi vedanāya bhaṅgabhāvameva dasseti . Tenāha ‘‘ khayoti … pe … khayadhammātiādi vuttan ’’ ti .

Vigatoti sabhāvavigamena vigato .

Ekassevāti ekasseva diṭṭhigatikassa . Tīsupi kālesūti tissannaṃ vedanānaṃ pavattikālesu .

Eso me attāti ‘‘ eso sukhavedanāsabhāvo , dukkhaadukkhamasukhavedanāsabhāvo me attā ’’ ti kiṃ pana hotī , ekasseva bhinnasabhāvataṃ anummattako kathaṃ paccetīti adhippāyena pucchati . Itaro evampi tassa na hoti yevāti dassento ‘‘ kiṃ pana na bhavissatī ’’ tiādimāha .

Visesenāti sukhādivibhāgena . Sukhañca dukkhañcāti ettha ca -saddena adukkhamasukhaṃ saṅgaṇhāti , sukhasaṅgahameva vā tena kataṃ santasukhumabhāvato . Avisesenāti avibhāgena vedanāsāmaññena . Vokiṇṇan ti sukhādibhedena vomissakaṃ . Taṃ tividhampi vedanaṃ esaP2.145 diṭṭhigatiko ekajjhaṃ gahetvā attāti samanupassati .

Ekakkhaṇe ca bahūnaṃ vedanānaṃ uppādo āpajjati avisesena vedanāsabhāvattā .

Attano hi tasmiṃV2.99 sati sadā sabbavedanāpavattippasaṅgato diṭṭhigatiko agatiyā ekakkhaṇepi bahūnampi vedanānaṃ uppattiṃ paṭijāneyyāti tassa avasaraṃ adento ‘‘ na ekakkhaṇe bahūnaṃ vedanānaṃ uppatti atthī ’’ ti āha , paccakkhaviruddhametanti adhippāyo .

Etena petaṃ nakkhamatīti etena viruddhattasādhanenapi sabbena sabbaṃ attano abhāvenapi paṇḍitānaṃ na ruccati , etaṃ dassanaṃ dhīrā nakkhamantīti attho .

124. Indriyabaddhepi rūpappabandhe vāyodhātuvipphāravasena kāci kiriyā nāma labbhatīti suddharūpakkhandhepi yattha kadāci vāyodhātuvipphāro labbhati , tameva nidassanabhāvena gaṇhanto ‘‘ tālavaṇṭe vā vātapāne vā ’’ ti āha .

Vedanādhammesūti vedanādhammavantesu . ‘‘ Ahamasmī ’’ ti iminā tayopi khandhe ekajjhaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vuttoti . ‘‘ Ayamahamasmī ’’ ti pana iminā tattha ekaṃ ekaṃ gahetvā ahaṃkārassa uppajjanākāro vutto . Tenāha ‘‘ ekadhammopī ’’ tiādiM2.112 . Tan ti ‘‘ ahamasmī ’’ ti ahaṃkāruppattiṃ . Sā hi catukkhandhanirodhena anupalabbhamānasannissayā sasavisāṇatikhiṇatā viya na bhaveyyāvāti .

Ettāvatāti ‘‘ kittāvatā ca ānandā ’’ tiādinā ‘‘ tantākulakajātā ’’ ti padassa anusandhidassanavasena pavattena ettakena desanādhammena . Kāmaṃ heṭṭhāpi vaṭṭakathāva kathitā , idha pana diṭṭhigatikassa vaṭṭato sīsukkhipanāsamatthatāvibhāvanavasena micchādiṭṭhiyā mahāsāvajjabhāvadīpaniyakathā pakāsitāti taṃ dassento ‘‘ vaṭṭakathā kathitā ’’ ti āha . Nanu vaṭṭamūlaṃ avijjā taṇhā , tā anāmasitvā tato aññathā kasmā idha vaṭṭakathā kathitāti āha ‘‘ bhagavāP2.146 hī ’’ tiādi . Avijjāsīsenāti avijjaṃ uttamaṅgaṃ katvā , avijjāmukhenāti attho . Koṭi na paññāyatīti ‘‘ asukassa nāma sammāsambuddhassa , cakkavattino vā kāle avijjā uppannā , na tato pubbe atthī ’’ ti avijjāya ādi mariyādā appaṭihatassa mama sabbaññutaññāṇassāpi na paññāyati avijjamānattā evāti attho . Ayaṃ paccayo idappaccayo , tasmā idappaccayā , imasmā āsavādikāraṇāti attho .

Bhavataṇhāyāti bhavasaṃyojanabhūtāya taṇhāya .

Bhavadiṭṭhiyāti sassatadiṭṭhiyā .

‘‘ Tattha tattha upapajjanto ’’ ti iminā ‘‘ ito ettha etto idhā ’’ ti evaṃ apariyantaṃ aparāparuppattiṃ dasseti . Tenāha ‘‘ mahāsamudde ’’ tiādi .

126. Paccayākāramūḷhassāti bhūtakathanametaṃ , na visesanaṃ . Sabbopi hi diṭṭhigatiko paccayākāramūḷho evāti . Vivaṭṭaṃ kathentoti vaṭṭato vinimuttattā vivaṭṭaṃ , vimokkho , taṃ kathentoV2.100 .

Kārakassāti satthuovādakārakassa , sammāpaṭipajjantassāti attho . Tenāha ‘‘ satipaṭṭhānavihārino ’’ ti . So hi vedanānupassanāya , dhammānupassanāya ca sammāpaṭipattiyā ‘‘ neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī ’’ tiādinā vattabbataṃ arahati . Tenāha ‘‘ evarūpo hī ’’ tiādi .

Sabbadhammesūti sabbesu tebhūmakadhammesu . Te hi sammasanīyā . Na aññan ti vedanāya aññaṃ saññādidhammaṃ attānaṃ na samanupassatīti . ‘‘ Khandhalokādayo ’’ ti rūpādidhammā eva vuccanti , tesaṃ samūhoti dassetuṃ ‘‘ rūpādīsu dhammesū ’’ ti vuttaṃ . Na upādiyati diṭṭhitaṇhāgāhavasena . ‘‘ Seyyohamasmī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .4.108; mahāni .21,178; dha . sa .1121; vibha .832,866) pavattamānamaññanāpiM2.113 taṇhādiṭṭhimaññanā viya paritassanarūpā evāti āha ‘‘ taṇhādiṭṭhimānaparitassanāyapī ’’ ti .

Sā evaṃ diṭṭhīti sā arahato evaṃpakārā diṭṭhīti yo vadeyyaP2.147 , tadakallaṃ , taṃ na yuttanti attho . Evamassa diṭṭhīti etthāpi evaṃpakārā assa arahato diṭṭhītiādinā yojetabbaṃ . Evañhi satīti yo vadeyya ‘‘ hoti tathāgato paraṃ maraṇā itissa diṭṭhī ’’ ti , tassa ce vacanaṃ tathevāti attho . ‘‘ Arahā na kiñci jānātī ’’ ti vuttaṃ bhaveyya jānato tathā diṭṭhiyā abhāvato . Tenevāti tathā vattumayuttattā eva . Catunnampi nayānan ti ‘‘ hoti tathāgato ’’ tiādinā āgatānaṃ catunnaṃ vārānaṃ . Ādito tīsu vāresu saṅkhipitvā pariyosānavāre vitthāritattā ‘‘ avasāne ‘ taṃ kissa hetū ’ tiādimāhā ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Ādito tīsu vāresu tatheva desanā pavattā , yathā pariyosānavāre , pāḷi pana saṅkhittā ’’ ti keci .

Vohāroti ‘‘ satto itthī puriso ’’ tiādinā ,‘‘ khandhāāyatanānī ’’ tiādinā ,‘‘ phasso vedanā ’’ tiādinā ca vohāritabbavohāro . Tassa pana vohārassa pavattiṭṭhānaṃ nāma saṅkhepato ime evāti āha ‘‘ khandhā āyatanāni dhātuyo ’’ ti .

Yasmā nibbānaṃ pubbabhāge saṅkhārānaṃ nirodhabhāveneva paññāpiyati ca , tasmā tassāpi khandhamukhena avacaritabbatā labbhatīti ‘‘ paññāya avacaritabbaṃ khandhapañcakan ’’ ti vuttaṃ . Tenāha bhagavā ‘‘ imasmiṃyeva byāmamatte kaḷevare sasaññimhi samanake lokañca paññapemi lokasamudayañca lokanirodhañca lokanirodhagāminiñca paṭipadan ’’ ti .( Saṃ . ni .1.107; a . ni .4.45) paññāvacaran ti vā tebhūmakadhammānametaṃ gahaṇanti ‘‘ khandhapañcakan ’’ tveva vuttaṃ , tasmā ‘‘ yāvatā paññā ’’ ti etthāpi lokiyapaññāya eva gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ .

Vaṭṭakathā hesāti . Tathā hi ‘‘ yāvatā vaṭṭaṃ vaṭṭati ’’ icceva vuttaṃ . Tenevāha ‘‘ tantākulakapadasseva anusandhi dassito ’’ ti . Yasmā bhagavā diṭṭhisīsenettha vaṭṭakathaṃ kathetvā yathānusandhināpi vaṭṭakathaṃ kathesi , tasmā ‘‘ tantākulakapadassevaV2.101P2.148 anusandhi dassito ’’ ti sāvadhāraṇaṃ katvā vuttaṃ . Paṭiccasamuppādakathā panettha yāvadeva tassa gambhīrabhāvavibhāvanatthāya vitthāritā , vivaṭṭakathāpi samānā idha paccāmaṭṭhāti daṭṭhabbaṃ .

Sattaviññāṇaṭṭhitivaṇṇanā