Dukkhasaccaniddesavaṇṇanā
388. Evaṃ vuttāti evaṃ uddesavasena vuttā .
Sabbasattānaṃ pariyādānavacanaṃ byāpanicchāvasena āmeḍitaniddesabhāvato .
Sattanikāyeti sattānaṃ nikāye , sattaghaṭe sattasamūheti attho .
Devamanussādibhedāsu hi gatīsu bhummadevādikhattiyādihatthiādikhuppipāsikāditaṃtaṃjātivisiṭṭho sattasamūho sattanikāyo .
Nippariyāyato khandhānaṃ paṭhamābhinibbatti jātīti katvā ‘‘ jananaṃ jātī ’’ ti vatvā svāyaṃ uppādavikāro aparinipphanno
V2.311 yesu khandhesu icchitabbo , te teneva saddhiṃ dassetuṃ ‘‘ savikārānan ’’ tiādi vuttaṃ .
Savikārānan ti uppādasaṅkhātena vikārena savikārānaṃ .
Jātiādīni hi tīṇi lakkhaṇāni dhammānaṃ vikāravisesāti .
‘‘ Upasaggamaṇḍitavevacanan ’’ ti iminā kevalaṃ upasaggena padavaḍḍhanaṃ katanti dasseti .
Anupaviṭṭhākārenāti aṇḍakosaṃ , vatthikosañca ogāhanākārena .
Nibbattisaṅkhātenāti āyatanānaṃ pāripūrisaṃsiddhisaṅkhātena .
Atha vā jananaṃ jātīti aparipuṇṇāyatanaṃ jātimāha .
Sañjātīti sampuṇṇāyatanaṃ .
Sampuṇṇā hi jāti sañjāti .
Okkamanaṭṭhena okkantīti aṇḍajajalābujavasenaM2.337 jāti .
Te hi aṇḍakosaṃ , vatthikosañca okkamantā pavisantā viya paṭisandhiṃ gaṇhanti .
Abhinibbattanaṭṭhena abhinibbattīti saṃsedajaopapātikavasena .
Te hi pākaṭā eva hutvā nibbattanti .
Abhibyattā nibbatti abhinibbatti .
‘‘ Jananaṃ jātī ’’ tiādi āyatanavasena , yonivasena ca dvīhi dvīhi padehi sabbasatte pariyādiyitvā jātiṃ dassetuṃ vuttaṃ .
‘‘ Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ … pe … abhinibbattī ’’ ti sattavasena vuttattā sammutikathā .Pātubhāvoti ettha iti -saddo ādiattho , pakārattho vā , tena ‘‘ āyatanānaṃ
P2.426 paṭilābho ’’ ti imassa padassa saṅgaho daṭṭhabbo .
Ayampi hi paramatthakathāti .Ekavokārabhavādīsūti ekacatupañcavokārabhavesu .
Tasmiṃ khandhānaṃ pātubhāve sati .
Āyatanānaṃ paṭilābhoti ekacatuvokārabhavesu dvinnaṃ dvinnaṃ āyatanānaṃ vasena , sesesu rūpadhātuyaṃ paṭisandhikkhaṇe uppajjamānānaṃ pañcannaṃ , kāmadhātuyaṃ vikalāvikalindriyānaṃ vasena sattannaṃ , navannaṃ , dasannaṃ , punadasannaṃ , ekādasannañca āyatanānaṃ vasena saṅgaho daṭṭhabbo .
Pātubhavantāneva , na kutoci āgatāni .
Paṭiladdhāni nāma honti sattasantānassa tassa saṃvijjamānattā .
Āyatanānaṃ paṭilābhoti vā āyatanānaṃ attalābho veditabbo .
389. Sabhāvaniddesoti sarūpaniddeso .
Sarūpañhetaṃ jiṇṇatāya , yadidaṃ ‘‘ jarā ’’ ti ,‘‘ vayohānīti vā .
Jīraṇameva jīraṇatā , jīrantassa vā ākāro tā -saddena vuttoti āha ‘‘ ākārabhāvaniddeso ’’ ti .
Khaṇḍitadantā khaṇḍitā nāma uttarapadalopena .
Yassa vikārassa vasena satto ‘‘ khaṇḍito ’’ ti vuccati , taṃ khaṇḍiccaṃ .
Tathā palitāni assa santīti ‘‘ palito ’’ ti vuccati , taṃ pāliccaṃ .
Valittacatāya vā vali taco assāti valittaco .
Phalūpacārenāti phalavohārena .
390. Cavanameva
V2.312 cavanatā , cavantassa vā ākāro tā -saddena vutto .Khandhā bhijjantīti ekabhavapariyāpannassa khandhasantānassa pariyosānabhūtā khandhā bhijjanti , teneva bhedena nirodhanaṃ adassanaṃ gacchanti , tasmā bhedo antaradhānaṃ maraṇaṃ .
Maccumaraṇan ti maccusaṅkhātaṃ ekabhavapariyāpannajīvitindriyupacchedabhūtaṃ maraṇaṃ .
Tenāha ‘‘ na khaṇikamaraṇan ’’ ti .
‘‘ Maccu
M2.338 maraṇan ’’ ti samāsaṃ akatvā yo ‘‘ maccū ’’ ti vuccati bhedo , yañca maraṇaṃ pāṇacāgo , idaṃ vuccati maraṇanti visuṃ sambandho na na yujjati .Kālakiriyāti maraṇakālo , anatikkamanīyattā visesena ‘‘ kālo ’’ ti vuttoti tassa kiriyā , atthato
P2.427 cutikhandhānaṃ bhedappattiyeva , kālassa vā antakassa kiriyāti yā loke vuccati , sā cuti , maraṇanti attho .Ayaṃ sabbāpi sammutikathāva ‘‘ yaṃ tesaṃ tesaṃ sattānan ’’ tiādinā sattavasena vuttattā .
Ayaṃ paramatthakathā paramatthato labbhamānānaṃ ruppanādisabhāvānaṃ dhammānaṃ vinassanajotanābhāvato .
Attāti bhavati ettha cittanti attabhāvo , khandhasamūho , tassa nikkhepo nikkhipanaṃ , pātanaṃ vināsoti attho .
Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ maraṇaṃ pattassā ’’ tiādinā nikkhepahetutāya patanaṃ ‘‘ nikkhepo ’’ ti phalūpacārena vuttanti dasseti .
‘‘ Khandhānaṃ bhedo ’’ ti pabandhavasena pavattamānassa dhammasamūhassa vināsajotanāti ekadesato paramatthakathā ,‘‘ jīvitindriyassa upacchedo ’’ ti panettha na koci vohāraleso pīti āha ‘‘ jīvitindriyassa upacchedo pana sabbākārato paramatthato maraṇan ’’ ti .
Evaṃ santepi yassa khandhabhedassa pavattattā ‘‘ tisso mato , phusso mato ’’ ti vohāro hoti , so bhedo khandhappabandhassa anupacchinnatāya ‘‘ sammutimaraṇan ’’ ti vattabbataṃ arahatīti āha ‘‘ etadeva sammutimaraṇantipi vuccatī ’’ ti .
Tenāha ‘‘ jīvitindriyupacchedameva hī ’’ tiādi .
Sabbaso pabandhasamucchedo hi samucchedamaraṇanti .
391. Byasanenāti anatthena .
‘‘ Dhammapaṭisambhidā ’’ tiādīsu ( vibha .721) viya dhamma -saddo hetupariyāyoti āha ‘‘ dukkhakāraṇenā ’’ ti .
Socananti lakkhitabbatāya socanalakkhaṇo .
Socitassa socanakassa puggalassa , cittassa vā bhāvo socitabhāvo .
Abbhantareti attabhāvassa anto .
Attano lūkhasabhāvatāya sosento .
Thāmagamanena samantato sosanavasena parisosento .
392.‘‘ Ādissa ādissa devanti paridevanti etenāti ādevo ’’ ti ādevana-saddaṃ katvā assumocanādivikāraṃ āpajjantānaṃ tabbikārāpattiyā
M2.339 so saddo kāraṇabhāvenaP2.428 vutto .Taṃ
V2.313 taṃ vaṇṇan ti taṃ taṃ guṇaṃ .
Tassevāti ādevaparidevasseva .
Bhāvaniddesāti ‘‘ ādevitattaṃ paridevitattan ’’ ti bhāvaniddesā . 393. Nissayabhūto kāyo etassa atthīti kāyikaṃ .
Tenāha ‘‘ kāyapasādavatthukan ’’ ti .
Dukkaraṃ khamanaṃ etassāti dukkhamanaṃ , so eva attho sabhāvoti dukkhamanaṭṭho , tena .
Sātavidhuratāya asātaṃ .
394. Cetasi bhavanti cetasikaṃ , taṃ pana yasmā cittena samaṃ pakārehi yuttaṃ , tasmā āha ‘‘ cittasampayuttan ’’ ti .
395. Sabbavisayapaṭipattinivāraṇavasena samantato sīdanaṃ saṃsīdanaṃ .
Uṭṭhātumpi asakkuṇeyyatākaraṇavasena atibalavaṃ , virūpaṃ vā sīdanaṃ visīdanaṃ .
Cittakilamathoti visīdanākārena cittassa parikhedo .
Upāyāso , sayaṃ na dukkho dosattā , saṅkhārakkhandhapariyāpannadhammantarattā vā .
Ye pana domanassameva ‘‘ upāyāso ’’ ti vadeyyuṃ , te ‘‘ upāyāso tīhi khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā sampayutto , ekena khandhena ekenāyatanena ekāya dhātuyā kehici sampayutto ’’ ti ( dhātu .249).
Imāya pāḷiyā paṭikkhipitabbā .
Upa -saddo bhusatthoti āha ‘‘ balavataraṃ āyāso upāyāso ’’ ti .
Dhammamattatādīpano bhāvaniddeso dhammato aññassa kattuabhāvajotano , asati ca kattari tena kattabbassa , pariggahetabbassa ca abhāvo evāti āha ‘‘ attattaniyābhāvadīpakābhāvaniddesā ’’ ti .
398. Jātidhammānan ti ettha dhamma -saddo pakatipariyāyoti āha ‘‘ jātisabhāvānan ’’ ti , jāyanapakatikānanti vuttaṃ hoti .
Maggabhāvanāya maggabhāvanicchāhetukatā icchitabbāti tādisaṃ icchaṃ nivattento ‘‘ vinā maggabhāvanan ’’ ti āha .
Aparo nayo na kho panetan ti yametaṃ ‘‘ aho vata mayaṃ na jātidhammā assāma , na ca vata no jāti āgaccheyyā ’’ ti evaṃ pahīnasamudayesu
P2.429 ariyesu vijjamānaṃ ajātidhammattaṃ , parinibbutesu ca vijjamānaṃ jātiyā anāgamanaṃ icchitaṃ , taṃ icchantassāpi maggabhāvanāya vinā appattabbatoM2.340 , anicchantassāpi bhāvanāya pattabbato na icchāya pattabbaṃ nāma hotīti evamettha attho daṭṭhabbo .Vakkhamānatthasampiṇḍanattho pi -saddoti āha ‘‘ upari sesāni upādāya pi-kāro ’’ ti .
Yan ti hetuatthe karaṇe paccattavacananti āha ‘‘ yenapi dhammenā ’’ ti .
Hetuattho hi ayaṃ dhamma -saddo
V2.314 , alabbhaneyyabhāvo ettha hetu veditabbo .
Tan ti vā icchitassa vatthuno alabbhanaṃ , evamettha ‘‘ yampīti yenapī ’’ ti vibhattivipallāsena attho vutto .
Yadā pana yaṃ -saddo ‘‘ icchan ’’ ti etaṃ apekkhati , tadā alābhavisiṭṭhā icchā vuttā hoti .
Yadā pana ‘‘ na labhatī ’’ ti etaṃ apekkhati , tadā icchāvisiṭṭho alābho vutto hoti , so pana atthato añño dhammo natthi , tathāpi alabbhaneyyavatthugatā icchāva vuttā hoti .Sabbatthāti ‘‘ jarādhammānan ’’ tiādinā āgatesu sabbavāresu .
Samudayasaccaniddesavaṇṇanā