Issues
Select Version
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā

385. Bujjhanakasattassāti kilesaniddāya paṭibujjhanakasattassa , ariyasaccānaṃ vā paṭivijjhanakasattassa . Aṅgesūti kāraṇesu , avayavesu vāM2.324 . Udayavayañāṇuppattito paṭṭhāya sambodhipaṭipadāyaṃ ṭhito nāma hotīti āha ‘‘ āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaroti sambodhī ’’ ti . Suttantadesanā nāma pariyāyakathā , ayañca satipaṭṭhānadesanā lokiyamaggavasena pavattāti vuttaṃ ‘‘ yogāvacaroti sambodhī ’’ ti , aññathā ‘‘ ariyasāvako ’’ ti vadeyya .
‘‘ Satisambojjhaṅgaṭṭhānīyā ’’ ti padassa attho ‘‘ vicikicchāṭṭhānīyā ’’ ti ettha vuttanayena veditabbo . Tan ti yonisomanasikāraṃ . Tatthāti satiyaṃ , nipphādetabbe cetaṃ bhummaṃ .
Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ . Atha vā satippadhānaṃ abhikkantādisātthakabhāvapariggaṇhanañāṇaṃ satisampajaññaṃ . Taṃ sabbattha satokārībhāvāvahattā satisambojjhaṅgassa uppādāya hoti . Yathā paccanīkadhammappahānaṃ , anurūpadhammasevanā ca anuppannānaṃ kusalānaṃ dhammānaṃ uppādāya hoti , evaṃ satirahitapuggalavivajjanā , satokārīpuggalasevanā , tattha ca yuttappayuttatā satisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ satisampajaññan ’’ tiādinā .
Tissadattatthero nāma , yo bodhimaṇḍeP2.410 suvaṇṇasalākaṃ gahetvāV2.300 ‘‘ aṭṭhārasasu bhāsāsu katarabhāsāya dhammaṃ kathemī ’’ ti parisaṃ pavāresi . Abhayattheroti dattābhayattheramāha .
Dhammānaṃ , dhammesu vā vicayo dhammavicayo , so eva sambojjhaṅgo , tassa dhammavicayasambojjhaṅgassa .
‘‘ Kusalākusalā dhammā ’’ tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayameva . Tattha yonisomanasikārabahulīkāroti kusalādīnaṃ taṃtaṃsabhāvasarasalakkhaṇaādikassa yāthāvato avabujjhanavasena uppanno ñāṇasampayuttacittuppādo . So hi aviparītamanasikāratāya ‘‘ yonisomanasikāro ’’ ti vutto , tadābhogatāya āvajjanāpi taggatikā eva , tassa abhiṇhaṃ pavattanaṃ bahulīkāro . Bhiyyobhāvāyāti punappunaṃ bhāvāya . Vepullāyāti vipulabhāvāya . Pāripūriyāti paribrūhanāya .
Paripucchakatāti pariyogāhetvā pucchakabhāvo . Ācariye payirupāsitvā pañcapi nikāye saha aṭṭhakathāya pariyogāhetvā yaṃ yaṃ tattha gaṇṭhiṭṭhānabhūtaṃ , taṃ taṃ ‘‘ idaṃ bhante kathaṃ , imassa ko attho ’’ ti khandhāyatanādiatthaṃM2.325 pucchantassa dhammavicayasambojjhaṅgo uppajjati . Tenāha ‘‘ khandhadhātu … pe … bahulatā ’’ ti .
Vatthūnaṃ visadabhāvakaraṇan ti ettha cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato sarīraṃ , tappaṭibaddhāni cīvarāni ca ‘‘ vatthūnī ’’ ti adhippetāni , tāni yathā cittassa sukhāvahāni honti , tathā karaṇaṃ tesaṃ visadabhāvakaraṇaṃ . Tena vuttaṃ ‘‘ ajjhattikabāhirānan ’’ tiādi . Ussannadosan ti vātādiussannadosaṃ . Sedamalamakkhitan ti sedena ceva jallikāsaṅkhātena sarīramalena ca makkhitaṃ . Ca -saddena aññampi sarīrassa , cittassa ca pīḷāvahaṃP2.411 saṅgaṇhāti . Senāsanaṃ vāti vā -saddena pattādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo . Avisade sati , visayabhūte vā . Kathaṃ bhāvanamanuyuttassa tāni visayo ? Antarantarā pavattanakacittuppādavasenevaṃ vuttaṃ . Te hi cittuppādā cittekaggatāya aparisuddhabhāvāya saṃvattanti . Cittacetasikesu nissayādipaccayabhūtesu . Ñāṇampīti pi -saddo sampiṇḍanattho , tena na kevalaṃ taṃ vatthuyeva , atha kho tasmiṃ aparisuddhe ñāṇampi aparisuddhaṃ hotīti nissayāparisuddhiyā taṃnissitāparisuddhi viya visayassa aparisuddhatāya visayino aparisuddhiṃ dasseti .
Samabhāvakaraṇan ti kiccato anūnādhikabhāvakaraṇaṃ . Saddheyyavatthusmiṃ paccayavasena adhimokkhakiccassa paṭutarabhāvena , paññāya avisadatāya , vīriyādīnañca sithilatādinā saddhindriyaṃ balavaṃ hoti . Tenāha ‘‘ itarāni mandānī ’’ ti . Tatoti tasmā saddhindriyassa balavabhāvatoV2.301 , itaresañca mandattā . Kosajjapakkhe patituṃ adatvā sampayuttadhammānaṃ paggaṇhanaṃ anubalappadānaṃ paggaho , paggahova kiccaṃ paggahakiccaṃ ,‘‘ kātuṃ na sakkotī ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ . Ārammaṇaṃ upagantvā ṭhānaṃ , anissajjanaṃ vā upaṭṭhānaṃ . Vikkhepapaṭikkhepo , yena vā sampayuttā avikkhittā honti , so avikkhepo . Rūpagataṃ viya cakkhunā yena yāthāvato visayasabhāvaṃ passati , taṃ dassanakiccaṃ . Kātuṃ na sakkoti balavatā saddhindriyena abhibhūtattā . Sahajātadhammesu hi indaṭṭhaṃ kārentānaṃ sahapavattamānānaṃ dhammānaṃ ekarasatāvaseneva atthasiddhi , na aññathā . Tasmāti vuttamevatthaṃ kāraṇabhāvena paccāmasati . Tan ti saddhindriyaṃP2.412 . Dhammasabhāvapaccavekkhaṇenāti yassa saddheyyassa vatthuno uḷāratādiguṇe adhimuccanassa sātisayappavattiyā saddhindriyaṃM2.326 balavaṃ jātaṃ , tassa paccayapaccayuppannatādivibhāgato yāthāvato vīmaṃsanena . Evañhi evaṃdhammatānayena sabhāvasarasato pariggayhamāne savipphāro adhimokkho na hoti ‘‘ ayaṃ imesaṃ dhammānaṃ sabhāvo ’’ ti parijānanavasena paññābyāpārassa sātisayattā . Dhuriyadhammesu hi yathā saddhāya balavabhāve paññāya mandabhāvo hoti , evaṃ paññāya balavabhāve saddhāya mandabhāvo hotīti . Tena vuttaṃ ‘‘ taṃ dhammasabhāvapaccavekkhaṇena vā , yathā vā manasikaroto balavaṃ jātaṃ , tathā amanasikārena hāpetabban ’’ ti . Tathā amanasikārenāti yenākārena bhāvanaṃ anuyuñjantassa saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ , tenākārena bhāvanāya ananuyuñjanatoti vuttaṃ hoti . Idha duvidhena saddhindriyassa balavabhāvo attano vā paccayavisesena kiccuttariyato , vīriyādīnaṃ vā mandakiccatāya . Tattha paṭhamavikappe hāpanavidhi dassito . Dutiyakappe pana yathā manasi karoto vīriyādīnaṃ mandakiccatāya saddhindriyaṃ balavaṃ jātaṃ , tathā amanasikārena , vīriyādīnaṃ paṭukiccabhāvāvahena manasikārena saddhindriyaṃ tehi samarasaṃ karontena hāpetabbaṃ . Iminā nayena sesindriyesupi hāpanavidhi veditabbo .
Vakkalittheravatthūti . So hi āyasmā saddhādhimuttatāya katādhikāro satthu rūpakāyadassanappasuto eva hutvā viharanto satthārā ‘‘ kiṃ te vakkali iminā pūtikāyena diṭṭhena , yo kho vakkali dhammaṃ passati , so maṃ passatī ’’ tiādinā ( saṃ . ni .3.87; dī . ni . aṭṭha .1. paṭhamamahāsaṅgītikathā ; a . ni . aṭṭha .1.1.208; dha . pa . aṭṭha .2.380; paṭi . ma . aṭṭha .2.2.130; dha . sa . aṭṭha .1007; theragā . aṭṭha .2. vakkalittheragāthāvaṇṇanā ) ovaditvā kammaṭṭhāne niyojitopi taṃ ananuyuñjantoP2.413 paṇāmito attānaṃ vinipātetuṃ papātaṭṭhānaṃ abhiruhi , atha naṃ satthā yathānisinnova obhāsaṃ vissajjanena attānaṃ dassetvā – ‘‘ PāmojjabahuloV2.302 bhikkhu , pasanno buddhasāsane ; Adhigacche padaṃ santaṃ , saṅkhārūpasamaṃ sukhan ’’ ti .( dha . pa .381)– Gāthaṃ vatvā ‘‘ ehi vakkalī ’’ ti āha . So tena amateneva abhisitto haṭṭhatuṭṭho hutvā vipassanaṃ paṭṭhapesi . Saddhāya balavabhāvato vipassanāvīthiṃ na otarati , taṃ ñatvā bhagavā tassa indriyasamattapaṭipādanāya kammaṭṭhānaṃ sodhetvā adāsi . So satthārā dinnanayeM2.327 ṭhatvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggappaṭipāṭiyā arahattaṃ pāpuṇi . Tenetaṃ vuttaṃ ‘‘ vakkalittheravatthu cettha nidassanan ’’ ti . Etthāti saddhindriyassa adhimattabhāve sesindriyānaṃ sakiccākaraṇe . Itarakiccabhedan ti upaṭṭhānādikiccavisesaṃ . Passaddhādīti ādi -saddena samādhiupekkhāsambojjhaṅgānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo . Hāpetabban ti yathā saddhindriyassa balavabhāvo dhammasabhāvapaccavekkhaṇena hāyati , evaṃ vīriyindriyassa adhimattatā passaddhiādibhāvanāya hāyati samādhipakkhiyattā tassā . Tathā hi samādhindriyassa adhimattataṃ kosajjapātato rakkhantī vīriyādibhāvanā viya vīriyindriyassa adhimattataṃ uddhaccapātato rakkhantī ekaṃsato hāpeti . Tena vuttaṃ ‘‘ passaddhaādibhāvanāya hāpetabban ’’ ti . Soṇattherassa vatthūti sukumārasoṇattherassa vatthu .( Mahāva .242; a . ni . aṭṭha .1.1.205) so hi āyasmā satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā sītavane viharanto ‘‘ mama sarīraṃ sukhumālaṃ , na ca sakkā sukheneva sukhaṃ adhigantuṃ , kilametvāpi samaṇadhammo kātabbo ’’ ti taṃ ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāya padhānaṃ anuyuñjanto pādatalesu phoṭesu uṭṭhitesupi vedanaṃ ajjhupekkhitvā daḷhaṃ vīriyaṃ karonto accāraddhavīriyatāya visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi . Satthā tattha gantvā vīṇūpamovādenaP2.414 ovaditvā vīriyasamatāyojanavīthiṃ dassento kammaṭṭhānaṃ sodhetvā gijjhakūṭaṃ gato . Theropi satthārā dinnanayena vīriyasamataṃ yojetvā bhāvento vipassanaṃ ussukkāpetvā arahatte patiṭṭhāsi . Tena vuttaṃ ‘‘ soṇattherassa vatthu dassetabban ’’ ti . Sesesupīti satisamādhipaññindriyesupi . Samatan ti saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ anūnānadhikabhāvaṃ , tathā samādhivīriyānaṃ . Yathā hi saddhāpaññānaṃ visuṃ visuṃ dhuriyadhammabhūtānaṃ kiccato aññamaññaṃ nātivattanaṃ visesato icchitabbaṃ , yato nesaṃ samadhuratāya appanā sampajjati , evaṃ samādhivīriyānaṃ kosajjuddhaccapakkhikānaṃ samarasatāya sati aññamaññūpatthambhanato sampayuttadhammānaṃ antadvayapātābhāvena sammadeva appanā ijjhati . ‘‘ Balavasaddho ’’ tiādi byatirekamukhena vuttassevaV2.303 atthassa samatthanaṃ . Tassattho yo balavatiyā saddhāya samannāgato avisadañāṇo , so mudhappasanno hoti , na aveccappasanno . Tathā hi avatthusmiṃ pasīdati seyyathāpi titthiyasāvakā . Kerāṭikapakkhan tiM2.328 sāṭheyyapakkhaṃ bhajati . Saddhāhīnāya paññāya atidhāvanto ‘‘ deyyavatthupariccāgena vinā cittuppādamattenapi dānamayaṃ puññaṃ hotī ’’ tiādīni parikappeti hetupatirūpakehi vañcito , evaṃbhūto ca sukkhatakkaviluttacitto paṇḍitānaṃ vacanaṃ nādiyati saññattiṃ na gacchati . Tenāha ‘‘ bhesajjasamuṭṭhito viya rogo atekiccho hotī ’’ ti . Yathā cettha saddhāpaññānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho , anatthāvahova , evaṃ , samādhivīriyānaṃ aññamaññaṃ visamabhāvo na atthāvaho , anatthāvahova , tathā na avikkhepāvaho , vikkhepāvahovāti . Kosajjaṃ abhibhavati , tena appanaṃ na pāpuṇātīti adhippāyo . Uddhaccaṃ abhibhavatīti etthāpi eseva nayo . Tadubhayan ti saddhāpaññādvayaṃ , samādhivīriyadvayañca . Samaṃ kātabban ti samarasaṃ kātabbaṃP2.415 . Samādhikammikassāti samathakammaṭṭhānikassa . Evan ti evaṃ sante , saddhāya thokaṃ balavabhāve satīti attho . Saddahantoti ‘‘ pathavī pathavīti manasikaraṇamattena kathaṃ jhānuppattī ’’ ti acintetvā ‘‘ addhā sammāsambuddhena vuttavidhi ijjhissatī ’’ ti saddahanto saddhaṃ janento . Okappentoti ārammaṇaṃ anupavisitvā viya adhimuccanavasena avakappento pakkhandanto . Ekaggatā balavatī vaṭṭati samādhippadhānattā jhānassa . Ubhinnan ti samādhipaññānaṃ . Samādhikammikassa samādhino adhimattatāya paññāya adhimattatāpi icchitabbāti āha ‘‘ samatāyapī ’’ ti , samabhāvenāpīti attho . Appanāti lokiyappanā . Tathā hi ‘‘ hotiyevā ’’ ti sāsaṅkaṃ vadati . Lokuttarappanā pana tesaṃ samabhāveneva icchitā . Yathāha ‘‘ samathavipassanaṃ yuganandhaṃ bhāvetī ’’ ti ( a . ni .4.170; paṭi . ma .2.5). Yadi visesato saddhāpaññānaṃ , samādhivīriyānañca samatāva icchitā , kathaṃ satīti āha ‘‘ sati pana sabbattha balavatī vaṭṭatī ’’ ti . Sabbatthāti līnuddhaccapakkhikesu pañcasu indriyesu . Uddhaccapakkhikekadese gaṇhanto ‘‘ saddhāvīriyapaññānan ’’ ti āha . Aññathā pīti ca gahetabbā siyā . Tathā hi ‘‘ kosajjapakkhikena samādhinā ’’ icceva vuttaṃ , na ‘‘ passaddhisamādhiupekkhāhī ’’ ti . Sāti sati . Sabbesu rājakammesu niyutto sabbakammiko . Tenāti tena sabbattha icchitabbaṭṭhena kāraṇena . Āha aṭṭhakathāyaṃ . Sabbattha niyuttā sabbatthikā sabbattha līne , uddhate ca citte icchitabbattā , sabbeM2.329 vā līne , uddhate ca citte bhāvetabbā bojjhaṅgāV2.304 atthikā etāyāti sabbatthikā . Cittan ti kusalaṃ cittaṃ . Tassa hi sati paṭisaraṇaṃP2.416 parāyaṇaṃ appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya . Tenāha ‘‘ ārakkhapaccupaṭṭhānā ’’ tiādi . Khandhādibhede anogāḷhapaññānan ti pariyattibāhusaccavasenapi khandhāyatanādīsu appatiṭṭhitabuddhīnaṃ . Bahussutasevanā hi sutamayañāṇāvahā . Taruṇavipassanāsamaṅgīpi bhāvanāmayañāṇe ṭhitattā ekaṃsato paññavā eva nāma hotīti āha ‘‘ samapaññāsa lakkhaṇapariggāhikāya udayabbayapaññāya samannāgatapuggalasevanā ’’ ti . Ñeyyadhammassa gambhīrabhāvavasena tapparicchedakañāṇassa gambhīrabhāvaggahaṇanti āha ‘‘ gambhīresu khandhādīsu pavattāya gambhīrapaññāyā ’’ ti . Tañhi ñeyyaṃ tādisāya paññāya caritabbato gambhīrañāṇacariyaṃ , tassā vā paññāya tattha pabhedato pavatti gambhīrañāṇacariyā , tassā paccavekkhaṇāti āha ‘‘ gambhīrapaññāya pabhedapaccavekkhaṇā ’’ ti . Yathā sativepullappatto nāma arahā eva , evaṃ paññāvepullappattotipi so evāti āha ‘‘ arahattamaggena bhāvanāpāripūrī hotī ’’ ti . Vīriyādīsupi eseva nayo .
‘‘ Tattaṃ ayokhilaṃ hatthe gamentī ’’ tiādinā ( ma . ni .3.250,267; a . ni .3.36) vuttapañcavidhabandhanakammakāraṇā niraye nibbattasattassa yebhuyyena sabbapaṭhamaṃ karontīti , devadūtasuttādīsu tassa ādito vuttattā ca āha ‘‘ pañcavidhabandhanakammakāraṇato paṭṭhāyā ’’ ti . Sakaṭavahanādikāleti ādi -saddena tadaññamanussehi , tiracchānehi ca vibādhiyamānakālaṃ saṅgaṇhāti . ‘‘ Ekaṃ buddhantaran ’’ ti idaṃ aparāparaṃ petesu eva uppajjanakasattavasena vuttaṃ , ekaccānaṃ vā petānaṃ ekaccatiracchānānaṃP2.417 viya tathā dīghāyukatāpi siyāti tathā vuttaṃ . Tathā hi ‘‘ kālo nāgarājā catunnaṃ buddhānaṃ sammukhībhāvaṃ labhitvā ṭhito metteyyassapi bhagavato sammukhībhāvaṃ labhissatī ’’ ti vadanti , yaṃ tassa kappāyukatā vuttā . Ānisaṃsadassāvinoti ‘‘ vīriyāyatto eva sabbo lokuttaro , lokiyo ca visesādhigamo ’’ ti evaṃ vīriye ānisaṃsadassanasīlassa . Gamanavīthin ti sapubbabhāgaṃ nibbānagāminiṃ paṭipadaṃ , saha vipassanāya ariyamaggapaṭipāṭiM2.330 , sattavisuddhiparamparā vā . Sā hi bhikkhuno vaṭṭaniyyānāya gantabbā paṭipadāti katvā gamanavīthi nāma . Kāyadaḷhībahuloti yathā tathā kāyassa daḷhīkammappasuto . Piṇḍan ti raṭṭhapiṇḍaṃ . Paccayadāyakānaṃ attani kārassa attanoV2.305 sammāpaṭipattiyā mahapphalabhāvassa karaṇena piṇḍassa bhikkhāya paṭipūjanā piṇḍāpacāyanaṃ . Nīharantoti pattathavikato nīharanto . Taṃ saddaṃ sutvāti taṃ upāsikāya vacanaṃ attano vasanapaṇṇasāladvāre ṭhitova pañcābhiññatāya dibbasotena sutvā . Manussasampatti , dibbasampatti , nibbānasampattīti imā tisso sampattiyo . Dātuṃ sakkhissasīti ‘‘ tayi katena dānamayena , veyyāvaccamayena ca puññakammena khettavisesabhāvūpagamanena aparāparaṃ devamanussasampattiyo , ante nibbānasampattiñca dātuṃ sakkhissasī ’’ ti thero attānaṃ pucchati . Sitaṃ karonto vāti ‘‘ akiccheneva mayā vaṭṭadukkhaṃ samatikkantan ’’ ti paccavekkhaṇāvasāne sañjātapāmojjavasena sitaṃ karonto eva . Vippaṭipannan ti jātidhammakuladhammādilaṅghanena asammāpaṭipannaṃ . Evaṃ yathā asammāpaṭipanno putto tāya eva asammāpaṭipattiyā kulasantānato bāhiro hutvā pitu santikā dāyajjassa na bhāgī , evaṃ . Kusīto pi tena kusītabhāvena asammāpaṭipannoP2.418 satthu santikā laddhabbaariyadhanadāyajjassa na bhāgī . Āraddhavīriyova labhati sammāpaṭipajjanato . Uppajjati vīriyasambojjhaṅgoti yojanā , evaṃ sabbattha . Mahāti sīlādīhi guṇehi mahanto vipulo anaññasādhāraṇo . Taṃ panassa guṇamahattaṃ dasasahassilokadhātukampanena loke pākaṭanti dassento ‘‘ satthuno hī ’’ tiādimāha . Yasmā satthusāsane pabbajitassa pabbajjūpagamena sakyaputtassabhāvo sampajāyati , tasmā buddhaputtabhāvaṃ dassento ‘‘ asambhinnāyā ’’ tiādimāha . Alasānaṃ bhāvanāya nāmamattampi ajānantānaṃ kāyadaḷhībahulānaṃ yāvadatthaṃ bhuñjitvā seyyasukhādianuyuñjanakānaṃ tiracchānakathikānaṃ puggalānaṃ dūrato vajjanā kusītapuggalaparivajjanā . ‘‘ Divasaṃ caṅkamena nisajjāyā ’’ tiādināM2.331 ( ma . ni .1.423;3.65; saṃ . ni .4.120; mahāni .161) bhāvanāraddhavasena āraddhavīriyānaṃ daḷhaparakkamānaṃ kālena kālaṃ upasaṅkamanā āraddhavīriyapuggalasevanā . Tenāha ‘‘ kucchiṃ pūretvā ’’ tiādi . Visuddhimagge ( visuddhi .1.64) pana jātimahattapaccavekkhaṇā , sabrahmacārīmahattapaccavekkhaṇāti idaṃ dvayaṃ na gahitaṃ , thinamiddhavinodanatā , sammappadhānapaccavekkhaṇatātiV2.306 idaṃ dvayaṃ gahitaṃ . Tattha ānisaṃsadassāvitāya eva sammappadhānapaccavekkhaṇā gahitā hoti lokiyalokuttaravisesādhigamassa vīriyāyattatādassanabhāvato . Thinamiddhavinodanaṃ tadadhimuttatāya eva gahitaṃ hoti , vīriyuppādane yuttappayuttassa thinamiddhavinodanaṃ atthasiddhameva . Tattha thinamiddhavinodanakusītapuggalaparivajjanaāraddhavīriyapuggalasevana- tadadhimuttatāpaṭipakkhavidhamanapaccayūpasaṃhāravasena , apāyabhayapaccavekkhaṇādayo samuttejanavasena vīriyasambojjhaṅgassa uppādakā daṭṭhabbā .
PurimuppannāP2.419 pīti parato uppajjanakapītiyā visesakāraṇasabhāgahetubhāvato ‘‘ pītiyeva pītisambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammā ’’ ti vuttā , tassā pana bahuso pavattiyā puthuttaṃ upādāya bahuvacananiddeso . Yathā sā uppajjati , evaṃ paṭipatti tassā uppādakamanasikāro . ‘‘ Buddhānussatī ’’ tiādīsu vattabbaṃ visuddhimagge ( visuddhi .1.123) vuttanayeneva veditabbaṃ . Buddhānussatiyā upacārasamādhiniṭṭhattā vuttaṃ ‘‘ yāva upacārā ’’ ti . Sakalasarīraṃ pharamānoti pītisamuṭṭhānehi paṇītarūpehi sakalasarīraṃ pharamāno . Dhammaguṇe anussarantassāpi yāva upacārā sakalasarīraṃ pharamāno pītisambojjhaṅgo uppajjatīti yojanā , evaṃ sesaanussatīsu . Pasādanīyasuttantapaccavekkhaṇāyañca yojetabbaṃ tassāpi vimuttāyatanabhāvena taggatikattā . Saṅkhārānaṃ sappadesavūpasamepi nippadesavūpasame viya tathā paññāya pavattito bhāvanāmanasikāro kilesavikkhambhanasamattho hutvā upacārasamādhiṃ āvahanto tathārūpapītisomanassasamannāgato pītisambojjhaṅgassa uppādāya hotīti āha ‘‘ samāpattiyā … pe … paccavekkhantassāpī ’’ ti . Tattha ‘‘ vikkhambhitā kilesā ’’ ti pāṭho . Te hi na samudācarantīti . Iti -saddo kāraṇattho , yasmā na samudācaranti , tasmā taṃ nesaṃ asamudācāraṃ paccavekkhantassāti yojanāM2.332 . Na hi kilese paccavekkhantassa bojjhaṅguppatti yuttā . Pasādanīyesu ṭhānesu pasādasinehābhāvena thūsasamahadayatā lūkhatā , sā tattha ādaragāravākaraṇena viññāyatīti āha ‘‘ asakkaccakiriyāya saṃsūcitalūkhabhāve ’’ ti .
Kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā passaddhi eva yathāvuttabodhiaṅgabhūto passaddhisambojjhaṅgo , tassa passaddhisambojjhaṅgassa evaṃ uppādo hotīti yojanā . PaṇītabhojanasevanatātiV2.307 paṇītasappāyabhojanaseva natāP2.420 . Utuiriyāpathasukha ggahaṇena sappāyautuiriyāpathaggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ . Tañhi tividhampi sappāyaṃ seviyamānaṃ kāyassa kallatāpādanavasena cittassa kallataṃ āvahantaṃ duvidhāyapi passaddhiyā kāraṇaṃ hoti . Ahetukaṃ sattesu labbhamānaṃ sukhadukkhanti ayameko anto , issarādivisamahetukanti pana ayaṃ dutiyo . Ete ubho ante anupagamma yathāsakaṃ kammunā hotīti ayaṃ majjhimā paṭipatti . Majjhatto payogo yassa so majjhattapayogo , tassa bhāvo majjhattapayogatā . Ayañhi pahāya sāraddhakāyataṃ passaddhakāyatāya kāraṇaṃ hontī passaddhidvayaṃ āvahati , eteneva sāraddhakāyapuggalaparivajjanapassaddhakāyapuggalasevanānaṃ tadāvahanatā saṃvaṇṇitāti daṭṭhabbaṃ .
Yathāsamāhitākārasallakkhaṇavasena gayhamāno purimuppanno samatho eva samathanimittaṃ . Nānārammaṇe paribbhamanena vividhaṃ aggaṃ etassāti byaggo , vikkhepo . Tathā hi so anavaṭṭhānaraso , bhantatāpaccupaṭṭhāno ca vutto , ekaggatābhāvato byaggapaṭipakkhoti abyaggo , samādhi . So eva nimittanti pubbe viya vattabbaṃ . Tenāha ‘‘ avikkhepaṭṭhena ca abyagganimittan ’’ ti . Vatthuvisadakiriyā , indriyasamattapaṭipādanā ca paññāvahā vuttā , samādhānāvahāpi tā honti samādhānāvahabhāveneva paññāvahabhāvatoti vuttaṃ ‘‘ vatthuvisada … pe … veditabbā ’’ ti . Karaṇabhāvanākosallānaṃ avinābhāvato , rakkhanakosallassa ca taṃmūlakattā ‘‘ nimittakusalatā nāma kasiṇanimittassa uggahaṇakusalatā ’’M2.333 icceva vuttaṃ . Kasiṇanimittassāti ca nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ . Asubhanimittassāpi hi yassa kassaci jhānuppattinimittassa uggahaṇakosallaṃ nimittakusalatā evāti .
Atisithilavīriyatādīhīti ādi -saddena paññāpayogamandataṃP2.421 , pamodavekallañca saṅgaṇhāti . Tassa paggaṇhanan ti tassa līnassa cittassa dhammavicayasambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena layāpattito samuddharaṇaṃ . Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘ Yasmiñca kho , bhikkhave , samaye līnaṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye dhammavicayasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo vīriyasambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo pītisambojjhaṅgassa bhāvanāya . Taṃ kissa hetu ? Līnaṃ , bhikkhave , cittaṃ taṃ etehi dhammehi susamuṭṭhāpayaṃ hoti . Seyyathāpi , bhikkhave , puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitukāmo assa , so tattha sukkhāni ceva tiṇāni pakkhipeyya , sukkhāni gomayāniV2.308 pakkhipeyya , sukkhāni kaṭṭhāni pakkhipeyya , mukhavātañca dadeyya , na ca paṃsukena okireyya , bhabbo nu kho so puriso parittaṃ aggiṃ ujjālitunti . Evaṃ bhante ’’ ti ( saṃ . ni .5.234). Ettha ca yathāsakaṃ āhāravasena dhammavicayasambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā , sā anantaraṃ vibhāvitā eva .
Āraddhavīriyatādīhīti ādi -saddena paññāpayogabalavataṃ , pamodubbilāvanañca saṅgaṇhāti . Tassa niggaṇhanan ti tassa uddhatassa cittassa samādhisambojjhaṅgādisamuṭṭhāpanena uddhatāpattito nisedhanaṃ . Vuttampi cetaṃ bhagavatā – ‘‘ Yasmiñca kho , bhikkhave , samaye uddhataṃ cittaṃ hoti , kālo tasmiṃ samaye passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo samādhisambojjhaṅgassa bhāvanāya , kālo upekkhāsambojjhaṅgassa bhāvanāya . Taṃ kissa hetu ? Uddhataṃ , bhikkhave , cittaṃ taṃ etehi dhammehi suvūpasamayaṃ hoti . Seyyathāpi , bhikkhave , puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetukāmo assa , so tattha allāniP2.422 ceva tiṇāni … pe … paṃsukena ca okireyya , bhabbo nu kho so puriso mahantaṃ aggikkhandhaṃ nibbāpetunti . Evaṃ bhante ’’ ti ( saṃ . ni .5.234). EtthāpiM2.334 yathāsakaṃ āhāravasena passaddhisambojjhaṅgādīnaṃ bhāvanāsamuṭṭhāpanāti veditabbā , tattha passaddhisambojjhaṅgassa bhāvanā vuttā eva . Samādhisambojjhaṅgassa anantaraṃ vakkhati .
Paññāpayogamandatāyāti paññābyāpārassa appabhāvena . Yathā hi dānaṃ alobhapadhānaṃ , sīlaṃ adosapadhānaṃ , evaṃ bhāvanā amohapadhānā . Tattha yadā paññā na balavatī hoti , tadā bhāvanā pubbenāparaṃ visesāvahā na hoti , anabhisaṅkhato viya āhāro purisassa yogino cittassa abhiruciṃ na janeti , tena taṃ nirassādaṃ hoti , tathā bhāvanāya sammadeva avīthipaṭipattiyā upasamasukhaṃ na vindati , tenāpi cittaṃ nirassādaṃ hoti . Tena vuttaṃ ‘‘ paññāpayoga … pe … nirassādaṃ hotī ’’ ti . Tassa saṃveguppādanaṃ , pasāduppādanañca tikicchananti taṃ dassento ‘‘ aṭṭha saṃvegavatthūnī ’’ tiādimāha . Tattha jātijarābyādhimaraṇāni yathārahaṃ sugatiyaṃ , duggatiyañca hontīti tadaññameva pañcavidhabandhanādikhuppipāsādi aññamaññaṃ vibādhanādihetukaṃ apāyadukkhaṃ daṭṭhabbaṃ , tayidaṃ sabbaṃ tesaṃ tesaṃ sattānaṃ paccuppannabhavanissitaṃ gahitanti atīte anāgate ca kāle vaṭṭamūlakadukkhāni visuṃ gahitāni . Ye pana sattā āhārūpajīvino , tattha ca uṭṭhānaphalūpajīvino , tesaṃ aññehi asādhāraṇaṃV2.309 jīvikādukkhaṃ aṭṭhamaṃ saṃvegavatthu gahitanti daṭṭhabbaṃ . Ayaṃ vuccati samaye sampahaṃsanāti ayaṃ bhāvanācittassa sampahaṃsitabbasamaye vuttanayena saṃvegajananavasena ceva pasāduppādanavasena ca sammadeva pahaṃsanā , saṃvegajananapubbakapasāduppādanena tosanātiP2.423 attho .
Sammāpaṭipattiṃ āgammāti līnuddhaccavirahena , samathavīthipaṭipattiyā ca sammā avisamaṃ sammadeva bhāvanāpaṭipattiṃ āgamma . ‘‘ Alīnan ’’ tiādīsu kosajjapakkhikānaṃ dhammānaṃ anadhimattatāya alīnaṃ , uddhaccapakkhikānaṃ anadhimattatāya anuddhataṃ , paññāpayogasampattiyā , upasamasukhādhigamena ca anirassādaṃ , tato eva ārammaṇe samappavattaṃ samathavīthipaṭipannaṃ . Tattha alīnatāya paggahe , anuddhatatāya niggahe , anirassādatāya sampahaṃsane na byāpāraṃ āpajjati . Alīnānuddhatatā hi ārammaṇe samappavattaṃ , anirassādatāya samathavīthipaṭipannaṃ , samappavattiyā vā alīnaṃ anuddhataṃ . Samathavīthipaṭipattiyā anirassādan ti daṭṭhabbaṃ . Ayaṃ vuccati samaye ajjhupekkhanatāti ayaṃ ajjhupekkhitabbasamaye bhāvanācittassa paggahaniggahasampahaṃsanesu abyāvaṭatāsaṅkhātaṃM2.335 paṭipakkhaṃ abhibhuyya pekkhanā vuccati . Paṭipakkhavikkhambhanato , vipassanāya adhiṭṭhānabhāvūpagamanato ca upacārajjhānampi samādhāna kiccanipphattiyā puggalassa samāhitabhāvasādhanaṃ evāti tattha samadhurabhāvenāha ‘‘ upacāraṃ vā appanaṃ vā ’’ ti .
Upekkhāsambojjhaṅgaṭṭhānīyā dhammāti ettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttanayānusārena veditabbaṃ . Anurodhavirodhavippahānavasena majjhattabhāvo upekkhāsambojjhaṅgassa kāraṇaṃ tasmiṃ sati sijjhanato , asati ca asijjhanato . So ca majjhattabhāvo visayavasena duvidhoti āha ‘‘ sattamajjhattatā saṅkhāramajjhattatā ’’ ti . Tadubhaye ca virujjhanaṃ passaddhisambojjhaṅgabhāvanāya eva dūrīkatanti anurujjhanasseva pahānavidhiṃ dassetuṃ ‘‘ sattamajjhattatā ’’ tiādi vuttaṃ . Tenāha ‘‘ sattasaṅkhārakelāyanapuggalaparivajjanatā ’’ ti . Upekkhāya hi visesato rāgo paṭipakkho . Tathā cāha ‘‘ upekkhā rāgabahulassaP2.424 visuddhimaggo ’’ ti ( visuddhi .1.267). Dvīhākārehīti kammassakatāpaccavekkhaṇaṃ , attasuññatāpaccavekkhaṇanti imehi dvīhi kāraṇehi . Dvīhevāti avadhāraṇaṃ saṅkhyāsamānatādassanatthaṃ . Saṅkhyā evettha samānā , na saṅkhyeyyaṃ sabbathā samānanti . Assāmikabhāvo anattaniyatā . Sati hi attani tassa kiñcanabhāvena cīvaraṃ , aññaṃ vā kiñci attaniyaṃ nāma siyā , so pana koci natthevāti adhippāyo . Anaddhaniyan ti na addhānakkhamaṃ na ciraṭṭhāyi , ittaraṃ aniccanti attho . Tāvakālikan ti tasseva vevacanaṃ . Mamāyatīti mamattaṃ karoti ‘‘ mamā ’’ ti taṇhāya pariggayha tiṭṭhati . MamāyantātiV2.310 mānaṃ dabbaṃ karontā .
Ayaṃ satipaṭṭhānadesanā pubbabhāgamaggavasena desitāti pubbabhāgiyabojjhaṅge sandhāyāha ‘‘ bojjhaṅgapariggāhikā sati dukkhasaccan ’’ ti . Sesaṃ vuttanayattā suviññeyyameva . Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā . Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā . Catusaccapabbavaṇṇanā