Apasādanāvaṇṇanā
Oḷārikan ti
M2.88 vatthuvītikkamasamatthatāvasena thūlaṃ .
Kāmaṃ kāmarāgapaṭighāyeva atthato kāmarāgapaṭighasaṃyojanāni , kāmarāgapaṭighānusayā ca , tathāpi aññoyeva saṃyojanaṭṭho bandhanabhāvato , añño anusayanaṭṭho appahīnabhāvena santāne thāmagamananti katvā , iti kiccavisesavisiṭṭhabhede gahetvā ‘‘ cattāro kilese ’’ ti ca vuttaṃ .
Eseva nayo itaresupi .
Aṇusahagateti aṇusabhāvaṃ upagate .
Tabbhāvattho hi ayaṃ sahagata-saddo ‘‘ nandirāgasahagatā ’’ tiādīsu ( dī . ni .2.400; ma . ni .1.91,133,460;3.374; saṃ . ni .5.1081; mahāva .14; vibha .203; paṭi . ma .1.34;2.30) viya .Yathā uparimaggādhigamanavasena saccasampaṭivedho
P2.115 paccayākārapaṭivedhavasena , evaṃ sāvakabodhipaccekabodhisammāsambodhiadhigamanavasenapi saccasampaṭivedho paccayākārapaṭivedhavasenevāti dassetuṃ ‘‘ kasmā cā ’’ tiādi vuttaṃ .Sabbathāvāti sabbappakāreneva kiñcipi pakāraṃ asesetvāti attho .
Ye katābhinīhārānaṃ mahābodhisattānaṃ vīriyassa ukkaṭṭhamajjhimamudutāvasena bodhisambhārasambharaṇe kālabhedā icchitā , te dassento ‘‘ cattāri , aṭṭha , soḷasa vā asaṅkhyeyyānī ’’ ti āha , svāyamattho cariyāpiṭakavaṇṇanāya gahetabbo .
Sāvako padesañāṇe
V2.79 ṭhitoti sāvako hutvā sekkhabhāvato tatthāpi padesañāṇe ṭhito .Buddhānaṃ kathāya ‘‘ taṃ tathāgato abhisametī ’’ tiādikāya paccanīkaṃ hoti .
Anaññasādhāraṇassa hi vasena buddhānaṃ sīhanādo , na aññasādhāraṇassa .
‘‘ Vāyamantassevā ’’ ti iminā visesato ñāṇasambhārasambharaṇaṃ paññāpāramitāpūraṇaṃ vadati .
Tassa ca sabbampi puññaṃ upanissayo .
‘‘ Esa devamanussānaṃ , sabbakāmadado nidhi ;
Yaṃ yadevābhipatthenti , sabbametena labbhatī ’’ ti .( khu . pā .8.10)–
Hi vuttaṃ .
Tasmā mahābodhisattānaṃ sabbesampi puññasambhāro yāvadeva ñāṇasambhārattho sammāsambodhisamadhigamasamatthattāti āha ‘‘ paccayākāraṃ
M2.89 … pe … natthī ’’ ti .Idāni paccayākārapaṭivedhasseva vā mahānubhāvatādassanamukhena paṭiccasamuppādasseva paramagambhīrataṃ dassetuṃ ‘‘ avijjā ’’ tiādi vuttaṃ .
Navahi ākārehīti uppādādīhi navahi ākārehi .
Avijjā hi saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti , pavattaṃ hutvā nimittaṃ , āyūhanaṃ , saṃyogo , palibodho , samudayo , hetu , paccayo hutvā paccayo hoti .
Evaṃ saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ .
Vuttañhetaṃ paṭisambhidāmagge ‘‘ kathaṃ
P2.116 paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ ?
Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca nimittaṭṭhiti ca āyūhanaṭṭhiti ca saññogaṭṭhiti ca palibodhaṭṭhiti ca samudayaṭṭhiti ca hetuṭṭhiti ca paccayaṭṭhiti ca imehi navahākārehi avijjāpaccayā saṅkhārā paccayasamuppannā ’’ tiādi ( paṭi . ma .1.45).
Tattha navahākārehīti navahi paccayabhāvūpagamanākārehi .
Uppajjati etasmā phalanti uppādo , phaluppattiyā kāraṇabhāvo .
Sati ca avijjāya saṅkhārā uppajjanti , nāsati , tasmā avijjā saṅkhārānaṃ uppādo hutvā paccayo hoti .
Tathā avijjāya sati saṅkhārā pavattanti , nīyanti ca .
Yathā ca bhavādīsu khipanti , evaṃ tesaṃ avijjā paccayo hoti .
Tathā āyūhanti phaluppattiyā ghaṭenti , saṃyujjanti attano phalena .
Yasmiṃ santāne sayaṃ uppannā , taṃ palibundhanti .
Paccayantarasamavāye udayanti uppajjanti .
Hinoti ca saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvaṃ gacchati .
Paṭicca avijjaṃ saṅkhārā ayanti pavattantīti evaṃ avijjāya saṅkhārānaṃ kāraṇabhāvūpagamanavisesā uppādādayo veditabbā .
Tattha tathā saṅkhārādīnaṃ viññāṇādīsu uppādaṭṭhitiādīsupi .
Tiṭṭhati etenāti ṭhiti , kāraṇaṃ .
Uppādo eva ṭhiti uppādaṭṭhitiV2.80 .
Eseva nayo sesesupi .
‘‘ Paccayo hotī ’’ ti idaṃ idha lokanāthena tadā paccayapariggahassa āraddhabhāvadassanaṃ .
So ca ārambho ñāyāruḷho ‘‘ yathā ca purimehi mahābodhisattehi bodhimūle pavattito , tatheva ca pavattito ’’ ti .
Acchariyavegābhihatā dasasahassilokadhātu saṅkampi sampakampīti dassento ‘‘ diṭṭhamattevā ’’ tiādimāha .Etassa dhammassāti etassa paṭiccasamuppādasaññitassa
P2.117 dhammassa .
So pana yasmā atthato hetupabhavānaṃ hetu .
Tenāha ‘‘ etassa paccayadhammassā ’’ ti , jātiādīnaṃ jarāmaraṇādipaccayatāyāti attho .Nāmarūpaparicchedo , tassa ca paccayapariggaho na paṭhamābhinivesamattena hoti
M2.90 , atha kho tattha aparāparaṃ ñāṇuppattisaññitena anu anu bujjhanena , tadubhayābhāvaṃ pana dassento ‘‘ ñātapariññāvasena ananubujjhanā ’’ ti āha .Niccasaññādīnaṃ pajahanavasena vattamānā vipassanā dhamme ca paṭivijjhantī eva nāma hoti paṭipakkhavikkhambhanena tikkhavisadabhāvāpattito , tadadhiṭṭhānabhūtā ca tīraṇapariññā , ariyamaggo ca pariññāpahānābhisamayavasena pavattiyā tīraṇapahānapariññāsaṅgaho cāti tadubhayapaṭivedhābhāvaṃ dassento ‘‘ tīraṇa … pe … appaṭivijjhanā ’’ ti āha .
Tantaṃ vuccati vatthavīnanatthaṃ tantavāyehi daṇḍake āsañjitvā pasāritasuttapaṭṭī tanīyatīti katvā .
Taṃ pana suttasantānākulatāya nidassanabhāvena ākulameva gahitanti āha ‘‘ tantaṃ viya ākulakajātā ’’ ti .
Saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādi vuttaṃ .
Samānetun ti pubbena paraṃ samaṃ katvā ānetuṃ , avisamaṃ ujuṃ kātunti attho .
Tantameva vā ākulaṃ tantākulaṃ , tantākulaṃ viya jātā bhūtāti tantākulajātā .
Majjhimaṃ paṭipadaṃ anupagantvā antadvayapatanena paccayākāre khalitā ākulā byākulā honti .
Teneva antadvayapatanena taṃtaṃdiṭṭhigāhavasena paribbhamantā ujukaṃ dhammaṭṭhiti kathaṃ paṭipajjituṃ na jānanti .
Tenāha ‘‘ na sakkonti taṃ paccayākāraṃ ujuṃ kātun ’’ ti .
Dve bodhisatteti paccekabodhisattamahābodhisatte .
Attano dhammatāyāti attano sabhāvena , paropadesena vināti attho .
Tattha tattha guḷakajātan ti tasmiṃ tasmiṃ ṭhāne jātaguḷakampi gaṇṭhīti
P2.118 suttagaṇṭhi .
Tato eva gaṇṭhibaddhaṃ baddhagaṇṭhikaṃ .
Paccayesu pakkhalitvāti aniccadukkhānattādisabhāvesu paccayadhammesu niccādiggāhavasena pakkhalitvā .
Paccaye ujuṃ kātuṃ asakkontāti tasseva niccādiggāhassa avissajjanato paccayadhammanimittaṃ attano dassanaṃ ujuṃ kātuṃ asakkontā idaṃsaccābhinivesakāyaganthavasena gaṇṭhikajātā hontīti āha ‘‘ dvāsaṭṭhi … pe … gaṇṭhibaddhā ’’ ti .Ye hi keci samaṇā vā brāhmaṇā vā sassatadiṭṭhiādidiṭṭhiyo nissitā allīnā .
Vinanato
V2.81 ‘‘ kulā ’’ ti itthiliṅgavasena laddhanāmassa tantavāyassa gaṇṭhikaṃ nāma ākulabhāvena aggato vā mūlato vā duviññeyyāyeva khalitatantasuttanti āha ‘‘ kulāgaṇṭhikaṃ vuccati pesakārakañjiyasuttan ’’ ti .
Sakuṇikāti kulāvakasakuṇikā .
Sā hi rukkhasākhāsu olambanakulāvakāM2.91 hoti .
Tañhi sā kulāvakaṃ tato tato tiṇahīrādike ānetvā tathā vinandhati , yathā tesaṃ pesakārakañjiyasuttaṃ viya aggena vā aggaṃ mūlena vā mūlaṃ samānetuṃ vivecetuṃ vā na sakkā .
Tenāha ‘‘ yathā hī ’’ tiādi .
Tadubhayampīti ‘‘ kulāgaṇṭhikan ’’ ti vuttaṃ kañjiyasuttaṃ , kulāvakañca .
Purimanayenevāti ‘‘ evameva sattā ’’ tiādinā pubbe vuttanayeneva .Kāmaṃ muñjapabbajatiṇāni yathājātānipi dīghabhāvena patitvā araññaṭṭhāne aññamaññaṃ vinandhitvā ākulabyākulāni hutvā tiṭṭhanti , tāni pana na tathā
P2.119 dubbiveciyāni , yathā rajjubhūtānīti dassetuṃ ‘‘ yathā tānī ’’ tiādi vuttaṃ .Apāyāti avaḍḍhitā , sukhena , sukhahetunā vā virahitāti attho .
Dukkhassa gatibhāvatoti āpāyikassa dukkhassa pavattiṭṭhānabhāvato .
Sukhasamussayatoti abbhudayato .
Vinipatitattāti virūpaṃ nipatitattā yathā tenattabhāvena sukhasamussayo na hoti , evaṃ nipatitattā .
Itaroti saṃsāro .
Nanu ‘‘ apāyan ’’ tiādinā vuttopi saṃsāro evāti ?
Saccametaṃ , nirayādīnaṃ pana adhimattadukkhabhāvadassanatthaṃ apāyādiggahaṇaṃ .
Gobalībaddañāyenāyamattho veditabbo .
Taṃ sabbampīti taṃ ‘‘ apāyan ’’ tiādinā vuttaṃ sabbaṃ apāyadukkhañceva vaṭṭadukkhañca .
‘‘ Mahāsamudde vātukkhittanāvā viyā ’’ ti idaṃ paribbhamaṭṭhānassa mahantadassanatthañceva paribbhamanassa anavaṭṭhitatādassanatthañca ‘‘ upamāya .
Yantesu yuttagoṇo viyā ’’ ti idaṃ pana avasabhāvadassanatthañceva duppamokkhabhāvadassanatthañcāti veditabbaṃ .