Issues
Select Version
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā

Iriyāpathapabbavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Iriyāpathapabbavaṇṇanā

375. Iriyāpathavasenāti iriyanaṃ iriyā , kiriyā , idha pana kāyikapayogoP2.384 veditabbo . Iriyānaṃ patho pavattimaggoti iriyāpatho , gamanādivasena pavattā sarīrāvatthā . Gacchanto vā hi satto kāyena kātabbakiriyaṃ karoti ṭhito vā nisinno vā nipanno vāti , tesaṃ iriyāpathānaṃ vasena , iriyāpathavibhāgenāti attho . Puna caparan ti puna ca aparaṃ , yathāvuttaānāpānakammaṭṭhānato bhiyyopi aññaṃ kāyānupassanākammaṭṭhānaṃ kathemi , suṇāthāti vā adhippāyoV2.281 .
‘‘ Gacchanto vā ’’ tiādi gamanādimattajānanassa , gamanādigatavisesajānanassa ca sādhāraṇavacanaṃ , tattha gamanādimattajānanaṃ na idha nādhippetaṃ , gamanādigatavisesajānanaṃ pana adhippetanti taṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ tattha kāman ’’ tiādi vuttaṃ . Sattūpaladdhin ti ‘‘ satto atthī ’’ ti upaladdhiṃ sattaggāhaṃ . Na pajahati na pariccajati ‘‘ ahaṃ gacchāmi , mama gamanan ’’ ti gāhasabbhāvato . Tato eva attasaññaṃ ‘‘ atthi attā kārako vedako ’’ ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃM2.304 na ugghāṭeti nāpaneti appaṭipakkhabhāvato , ananubrūhanato vā . Evaṃ bhūtassa cassa kuto kammaṭṭhānādibhāvoti āha ‘‘ kammaṭṭhānaṃ vā satipaṭṭhānabhāvanā vā na hotī ’’ ti .
‘‘ Imassa panā ’’ tiādi sukkapakkho , tassa vuttavipariyāyena attho veditabbo .
Tameva hi atthaṃ vivarituṃ ‘‘ idañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha ko gacchatīti sādhanaṃ , kiriyañca avinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya kattupucchā , sā kattubhāvavisiṭṭhaattapaṭikkhepatthā dhammamattasseva gamanasiddhidassanato . Kassa gamanan ti tamevatthaṃ pariyāyantarena vadati sādhanaṃ , kiriyañca vinibbhuttaṃ katvā gamanakiriyāya akattusambandhībhāvavibhāvanato . Paṭikkhepatthañhi antonītaṃ katvā ubhayatthaṃ kiṃ-saddo pavatto . Kiṃ kāraṇāti pana paṭikkhittakattukāyaP2.385 gamanakiriyāya aviparītakāraṇapucchā . Idañhi gamanaṃ nāma attā manasā saṃyujjati , mano indriyehi , indriyāni attehīti evamādi micchākāraṇavinimuttaanurūpapaccayahetuko dhammānaṃ pavattiākāraviseso . Tenāha ‘‘ tatthā ’’ tiādi .
Na koci satto vā puggalo vā gacchati dhammamattasseva gamanasiddhito , tabbinimuttassa ca kassaci abhāvato .
Idāni dhammamattasseva gamanasiddhiṃ dassetuṃ ‘‘ cittakiriyāvāyodhātuvipphārenā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha cittakiriyā ca sā , vāyodhātuyā vipphāro vipphandanañcāti cittakiriyāvāyodhātuvipphāro , tena . Ettha ca cittakiriyaggahaṇena anindriyabaddhavāyodhātuvipphāraṃ nivatteti , vāyodhātuvipphāraggahaṇena cetanāvacīviññattibhedaṃ cittakiriyaṃ nivatteti , ubhayena pana kāyaviññattiṃ vibhāveti .
‘‘ Gacchatī ’’ ti vatvā yathā pavattamāne kāye ‘‘ gacchatī ’’ ti vohāro hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ tasmā ’’ tiādi vuttaṃ . Tan ti gantukāmatāvasena pavattacittaṃ . Vāyaṃ janetīti vāyodhātuadhikaṃ rūpakalāpaṃ uppādeti , adhikatā cettha sāmatthiyato , na pamāṇato . Gamanacittasamuṭṭhitaṃ sahajātarūpakāyassa thambhanasandhāraṇacalanānaṃ paccayabhūtena ākāravisesena pavattamānaṃ vāyodhātuṃ sandhāyāha ‘‘ vāyo viññattiṃ janetī ’’ ti . Adhippāyasahabhāvī hi vikāro viññatti . Yathāvuttaadhikabhāveneva ca vāyogahaṇaṃV2.282 , na vāyodhātuyā eva janakabhāvato , aññathā viññattiyāM2.305 upādāyarūpabhāvo durupapādo siyā . Purato abhinīhāro puratobhāgena kāyassa pavattanaṃ , yo ‘‘ abhikkamo ’’ ti vuccati .
‘‘ Eseva nayo ’’ ti atidesena saṅkhepato vatvā tamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ tatrāpi hī ’’ tiādi vuttaṃ . Koṭito paṭṭhāyāti heṭṭhimakoṭitoP2.386 paṭṭhāya pādatalato paṭṭhāya . Ussitabhāvoti ubbiddhabhāvo .
Evaṃ pajānatoti evaṃ cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva gamanādi hotīti pajānato .
Tassa evaṃ pajānanāya nicchayagamanatthaṃ ‘‘ evaṃ hotī ’’ ti vicāraṇā vuccati loke yathābhūtaṃ ajānantehi micchābhinivesavasena , lokavohāravasena vā . Atthi panāti attano evaṃ vīmaṃsanavasena pucchāvacanaṃ . Natthīti nicchayavasena sattassa paṭikkhepavacanaṃ .
‘‘ Yathā panā ’’ tiādi tasseva atthassa upamāya vibhāvanaṃ , taṃ suviññeyyameva .
Nāvā mālutavegenāti yathā acetanā nāvā vātavegena desantaraṃ yāti , yathā ca acetano tejanaṃ kaṇḍo jiyāvegena desantaraṃ yāti , tathā acetano kāyo vātāhato yathāvuttavāyunā nīto desantaraṃ yātīti evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ . Sace pana koci vadeyya ‘‘ yathā nāvātejanānaṃ pellakassa purisassa vasena desantaragamanaṃ , evaṃ kāyassāpī ’’ ti , hotu , evaṃ icchito vāyamattho yathā hi nāvātejanānaṃ saṃhatalakkhaṇasseva purisassa vasena gamanaṃ , na asaṃhatalakkhaṇassa , evaṃ kāyassāpīti . Kā no hāni , bhiyyopi dhammamattatāva patiṭṭhaṃ labhati , na purisavādo . Tenāha ‘‘ yantasuttavasenā ’’ tiādi . Tattha payuttan ti heṭṭhā vuttanayena gamanādikiriyāvasena paccayehi payojitaṃ . Ṭhātīti tiṭṭhati . Etthāti imasmiṃ loke . Vinā hetupaccayeti gantukāmatācittataṃsamuṭṭhānavāyodhātuādihetupaccayehi vinā . Tiṭṭheti tiṭṭheyya . Vajeti vajeyya gaccheyya ko nāmāti sambandho . Paṭikkhepattho cettha kiṃ -saddoti hetupaccayavirahena ṭhānagamanapaṭikkhepamukhenaM2.306 sabbāyapi dhammappavattiyā paccayādhīnavuttitāvibhāvanena attasuññatā viya aniccadukkhatāpi vibhāvitāti daṭṭhabbā .
Paṇihitoti yathā yathā paccayehi pakārehi nihitoP2.387 ṭhapito .
Sabbasaṅgāhikavacanan ti sabbesampiV2.283 catunnaṃ iriyāpathānaṃ ekajjhaṃ saṅgaṇhanavacanaṃ , pubbe visuṃ visuṃ iriyāpathānaṃ vuttattā idaṃ nesaṃ ekajjhaṃ gahetvā vacananti attho . Purimanayo vā iriyāpathappadhāno vuttoti tattha kāyo appadhāno anunipphādīti idha kāyaṃ padhānaṃ , apadhānañca iriyāpathaṃ anunipphādiṃ katvā dassetuṃ dutiyanayo vuttoti evampettha dvinnaṃ nayānaṃ viseso veditabbo . Ṭhitoti pavatto .
Iriyāpathapariggaṇhanampi iriyāpathavato kāyasseva pariggaṇhanaṃ tassa avatthāvisesabhāvatoti vuttaṃ ‘‘ iriyāpathapariggaṇhanena kāye kāyānupassī viharatī ’’ ti . Tenevettha rūpakkhandhavaseneva samudayādayo uddhaṭā . Esa nayo sesavāresupi . Ādināti ettha ādi -saddena yathā ‘‘ taṇhāsamudayā kammasamudayā āhārasamudayā ’’ ti nibbattilakkhaṇaṃ passantopi rūpakkhandhassa udayaṃ passatīti ime cattāro ākārā saṅgayhanti , evaṃ ‘‘ avijjānirodhā ’’ ti ādayopi pañca ākārā saṅgahitāti daṭṭhabbā . Sesaṃ vuttanayameva .
Iriyāpathapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .