296. Yathā anantameva ānañcaṃ , bhisakkameva bhesajjaṃP2.281 , evaṃ yathābhūtā eva yathābhuccāti pāḷiyaṃ vuttanti āha ‘‘ yathābhucceti yathābhūte ’’ ti .

Vaṇṇetabbato kittetabbato vaṇṇā , guṇā .

Kathaṃ paṭipannoti hetuavatthāyaṃ , phalaavatthāyaṃ , sattānaṃ upakārā vatthāyanti tīsupi avatthāsu lokanāthassa bahujanahitāya paṭipattiyā kathetukamyatāpucchā .

Tathā hi naṃ ādito paṭṭhāya yāva pariyosānā saṅkhepeneva dassento ‘‘ dīpaṅkarapādamūle ’’ tiādimāha .

Tattha abhinīharamānoti abhinīhāraṃ karonto . Yaṃ panettha mahābhinīhāre , pāramīsu ca vattabbaṃ , taṃ brahmajālaṭīkāyaṃ ( dī . ni . ṭī .1.7) vuttaṃ evāti tattha vuttanayeneva veditabbaṃ .

‘‘ Khantivāditāpasakāle ’’ tiādi ( jā .1. khantīvādījātaka ) hetuavatthāyameva anaññasādhāraṇāya sudukkarāya bahujanahitāya paṭipattiyā vibhāvanaṃ .

Yathādhippetaṃ hitasukhaṃ yāya kiriyāya vinā na ijjhati , sāpi tadatthā evāti dassetuṃ ‘‘ tusitapure yāvatāyukaṃ tiṭṭhantopī ’’ tiādi vuttaṃ .

Dhammacakkappavattanādi ( saṃ . ni .5.1081; mahāva .13; paṭi . ma .3.30) pana nibbattitā bahujanahitāya paṭipatti .

Āyusaṅkhārossajjanampi ‘‘ ettakaṃ kālaṃ tiṭṭhāmī ’’ ti pavattiyā bahujanahitāya paṭipatti .

Anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbānavasena bahujanahitāyaV2.203 paṭipatti .

Tenāha ‘‘ yāvassā ’’ tiādi .

Sesapadānīti ‘‘ bahujanasukhāyā ’’ tiādīni padāni .

Pacchiman ti ‘‘ atthāya hitāya sukhāyā ’’ tiM2.221 padattayaṃ . Purimassāti tato purimassa padattayassa . Atthoti atthaniddeso .

Yadipi atītenaṅgena samannāgatā satthāro ahesuṃ , tepi pana buddhā evāti atthato amhākaṃ satthā anaññoti āha ‘‘ atītepi buddhato aññaṃ na samanupassāmā ’’ ti . Yathā ca atīte , evaṃ anāgate cāti ayamattho nayato labbhatīti katvā vuttaṃ ‘‘ anāgatepi na samanupassāmā ’’ ti . Sakko pana devarājā tamatthaṃ atthāpannameva katvā ‘‘ na panetarahi ’’ iccevāha .

Kiṃ sakko kathetīti vicāretvāti ‘‘ neva atītaṃse samanupassamā ’ tiP2.282 vadanto sakko kiṃ kathetī ’’ ti vicāraṇaṃ samuṭṭhapetvā . Yasmā atīte buddhā ahesuṃ , anāgate bhavissantīti nāyamattho sakkena devarājena pariññāto , te pana buddhasāmaññena amhākaṃ bhagavatā saddhiṃ gahetvā etarahi aññassa sabbena sabbaṃ abhāvato tathā vuttanti dassetuṃ ‘‘ etarahī ’’ tiādi vuttaṃ .

Svākkhātādīnīti svākkhātapadādīni .

Kusalādīnīti ‘‘ idaṃ kusalan ’’ tiādīni padāni .

Gaṅgāyamunānaṃ asamāgamaṭṭhāne udakaṃ bhinnavaṇṇaṃ hontampi samāgamaṭṭhāne abhinnavaṇṇaṃ evāti āha ‘‘ vaṇṇenapi saṃsandati sametī ’’ ti .

Tattha kira gaṅgodakasadisameva yamunodakaṃ .

Yathā nibbānaṃ kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhaṃ , evaṃ nibbānagāminipaṭipadāpi kenaci kilesena anupakkiliṭṭhatāya parisuddhāva icchitabbā .

Tenāha ‘‘ na hī ’’ tiādi . Yena parisuddhatthena nibbānassa , nibbānagāminiyā paṭipadāya ca ākāsūpamatā , so kenaci anupalepo , anupakkileso cāti āha ‘‘ ākāsampi alaggaṃ parisuddhan ’’ ti . Idāni tamatthaṃ nidassanena vibhūtaṃ katvā dassetuṃ ‘‘ candimasūriyānan ’’ tiādi vuttaṃ .

Saṃsandati yujjati paṭipajjitabbatāpaṭipajjanehi aññamaññānucchavikatāya .

Paṭipadāya ṭhitānan ti paṭipadaṃ maggapaṭipattiṃ paṭipajjamānānaṃ .

Vusitavatan ti brahmacariyavāsaṃ vusitavantānaṃ etesaṃ .

Laddhasahāyoti etāsaṃ paṭipadānaṃ vasena laddhasahāyo .

Tattha tattha sāvakehi satthu kātabbakicce .

Idaṃ pana ‘‘ adutiyo ’’ tiādi suttantare āgatavacanaṃ aññehi asadisaṭṭhena vuttaṃ , na yathāvuttasahāyābhāvato .

Apanujjāti apanīya vivajjetvā . ‘‘ Apanujjā ’’ ti ca antogadhāvadhāraṇaṃP2.283 idaṃ vacanaṃ ekantikattā tassa apanodassāti vuttaṃ ‘‘ apanujjevā ’’ ti .

LabbhatītiV2.204M2.222 lābho , so pana ukkaṃsagativijānanena sātisayo , vipulo eva ca idhādhippetoti āha ‘‘ mahālābho uppanno ’’ ti .

Ussannapuññanissandasamuppannoti yathāvuttakālaṃ sambhatasuvipulauḷāratarapuññābhisandato nibbatto .

‘‘ Ime nibbattā , ito paraṃ mayhaṃ okāso natthī ’’ ti ussāhajāto viya uparūpari vaḍḍhamāno udapādi .

Sabbadisāsu hi yamakamahāmegho uṭṭhahitvā mahāmeghaṃ viya sabbapāramiyo ‘‘ ekasmiṃ attabhāve vipākaṃ dassāmā ’’ ti sampiṇḍitā viya bhagavato idaṃ lābhasakkārasilokaṃ nibbattayiṃsu , tato annapānavatthayānamālāgandhavilepanādihatthā khattiyabrāhmaṇādayo upagantvā ‘‘ kahaṃ buddho , kahaṃ bhagavā , kahaṃ devadevo , kahaṃ narāsabho , kahaṃ purisasīho ’’ ti bhagavantaṃ pariyesanti , sakaṭasatehipi paccaye āharitvā okāsaṃ alabhamānā samantā gāvutappamāṇampi sakaṭadhurena sakaṭadhuraṃ āhacca tiṭṭhanti ceva anubandhanti ca andhakavindabrāhmaṇādayo viya .

Sabbaṃ khandhake , tesu tesu ca suttesu āgatanayena veditabbaṃ .

Tenāha ‘‘ lābhasakkāro mahogho viyā ’’ tiādi .

Paṭipāṭibhattan ti bahūsu ‘‘ dānaṃ dassāmā ’’ ti āhaṭapaṭipāṭikāya uṭṭhitesu anupaṭipāṭiyā dātabba bhattaṃ .

Matthakaṃ patto anaññasādhāraṇattā tassa dānassa .

Upāyaṃ ācikkhi nāgarānaṃ asakkuṇeyyarūpena dānaṃ dāpetuṃ .

Sālakalyāṇirukkhā rājapariggahā aññehi asādhāraṇā , tasmā tesaṃ padarehi maṇḍapo kārito , hatthino ca rājabhaṇḍabhūtā nāgarehi na sakkā laddhunti tehi chattaṃ dhārāpitaṃ , tathā khattiyadhītāhi veyyāvaccaṃ kāritaṃ .

‘‘ Pañca āsanasatānī ’’ ti idaṃ sālakalyāṇimaṇḍape paññatte sandhāya vuttaṃ , tato bahi pana bahūni paññattāni ahesuṃP2.284 .

Catujjātiyagandhaṃ pisati buddhappamukhassa saṅghassa pūjanatthañceva pattassa ubbaṭanatthañca .

Udakan ti pattadhovanaudakaṃ .

Anagghāni ahesuṃ anaggharatanābhisaṅkhatattā .

Sattadhā muddhā phalissati anādarakāraṇādinā .

Kāḷaṃ olokessāmīti kāḷaṃ evaṃ anupekkhissāmi , tassa uppajjanakaṃ anatthaṃ pariharissāmīti attho .

KadariyātiM2.223 thaddhamaccharino puññakammavimukhā .

Devalokaṃ na vajanti puññassa akatattā , maccharibhāvena ca pāpassa pasutattā .

Bālāti duccintitacintanādinā bālalakkhaṇayuttā .

Nappasaṃsanti dānaṃ pasaṃsitumpi na visahanti .

Dhīroti dhītisampanno uḷārapañño parehi kataṃ dānaṃV2.205 anumodamāno pi , teneva dānānumodaneneva .

Sukhī paratthāti paraloke kāyikacetasikasukhasamaṅgī hoti .

Vararojo nāma tasmiṃ kāle eko khattiyo , tassa vararojassa .

Anavajja … pe … phaleyya abhūtavādibhāvatoti adhippāyo .

Atirekapadasahassena tiṃsādhikena aḍḍhateyyagāthāsatena vaṇṇameva kathesi rūpappasannatāya ca .

Yāva maññe khattiyāti ettha yāvāti avadhiparicchedavacanaṃ , aññeti nipātamattaṃ , yāva khattiyā khattiye avadhiṃ katvā sabbe devamanussāti adhippāyo .

Tenāha ‘‘ khattiyā brāhmaṇā ’’ tiādi .

Madapamattoti lābhasakkārasilokamadena pamatto ceva tadanvayena pamādena pamatto ca hutvā .

Tadanvayamevāti tadanugatameva .

Vācā … pe … sametīti vacīkammakāyakammāni aññamaññaṃ aviruddhāni , aññadatthu saṃsandanti .

Ajā eva migāti ajāmigā , te ajāmige .

Tiṇṇavicikiccho sabbaso atikkantavicikicchākantāroP2.285 .

Nanu ca sabbepi sotāpannā tiṇṇavicikicchā , vigatakathaṃkathā ca ?

Saccametaṃ , idaṃ pana na tādisaṃ tiṇṇavicikicchataṃ sandhāya vuttaṃ , atha kho sabbasmiṃ ñeyyadhamme sabbākārāvabodhasaṅkhātasanniṭṭhānavasena sabbaso nirākataṃ sandhāyāti dassento ‘‘ yathā hī ’’ ti ādimāha .

Ussannussannattāti paroparabhāvato , ayañca attho bhagavato anekadhātunānādhātuñāṇabalenapi ijjhati .

Sabbattha vigatakathaṃkatho sabbadassāvibhāvato .

Sabbesaṃ paramatthadhammānaṃ saccābhisamayavasena paṭividdhattā vuttaṃ ‘‘ vohāravasenā ’’ ti vā nāmagottādivasenāti attho .

Pariyositasaṅkappoti sabbaso niṭṭhitamanoratho .

Nanu ca ariyamaggena pariyositasaṅkappatā nāma soḷasakiccasiddhiyā katakaraṇīyabhāvena , na sabbañeyyadhammāvabodhenāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ pubbeM2.224 ananussutesū ’’ tiādi .

Sāvakānaṃ sāvakapāramiñāṇaṃ viya , hi paccekabuddhānaṃ paccekabodhiñāṇaṃ viya ca sammāsambuddhānaṃ sabbaññutaññāṇaṃ catusaccābhisambodhapubbakamevāti .

Ananussutesūti na anussutesu .

Sāman ti sayameva .

Padadvayenāpi parato ghosena vināti dasseti .

Tatthāti nimittatthe bhummaṃ , saccābhisambodhanimittanti attho .

Saccābhisambodho ca aggamaggavasenātiV2.206 daṭṭhabbaṃ .

Balesu ca vasībhāvan ti dasannaṃ balañāṇānaṃ yathāruci pavatti .

Jātattā jātāti sammāsambuddhe vadati .

297. Tattha tattha rājadhāniādike nibaddhavāsaṃ vasanto . Tīsu maṇḍalesu yathākālaṃ cārikaṃ caranto .

298. Assāti phalassa . Tan ti kāraṇaṃ . Dvinnampi ekato uppattiyā kāraṇaṃ natthi , pageva tiṇṇaṃ , catunnaṃ vāti .

‘‘ Ettha cā ’’ tiādi ‘‘ ekissā lokadhātuyā ’’ ti vuttalokadhātuyāP2.286 pamāṇaparicchedadassanatthaṃ āraddhaṃ .

Yāvatāti yattakena ṭhānena . Pariharantīti sineruṃ parikkhipantā parivattanti . Disāti disāsu , bhummatthe etaṃ paccattavacanaṃ . Bhanti dibbanti . Virocanāti obhāsantā , virocanā vā sobhamānā candimasūriyā bhanti , tato eva disā ca bhanti .

Tāva sahassadhāti tattako sahassaloko .

Ettakan ti imaṃ cakkavāḷaṃ majjhe katvā imināva saddhiṃ cakkavāḷaṃ dasasahassaṃ .

Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ mahāpadānavaṇṇanāyaṃ vuttameva . Na paññāyatīti tīsu piṭakesu anāgatattā .