406. BhagavatāP2.443V2.323M2.350 evaṃ gahitanāmattāti yojanā .

Yasmā rājaputtā loke ‘‘ kumāro ’’ ti voharīyanti . Ayañca rañño kittimaputto , tasmā āha ‘‘ rañño … pe … sañjāniṃsū ’’ ti .

Assāti therassa .

Puññāni karonto kappasatasahassaṃ devesu ceva manussesu ca uppajjitvā visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi indriyānaṃ aparipakkattā .

Tatiyadivaseti pabbataṃ āruḷhadivasato tatiye divase .

Tesaṃ sāvakabodhiyā niyatatāya , puññasambhārassa ca sātisayattā vinipātaṃ agantvā ekaṃ buddhantaraṃ … pe … anubhavantānaṃ .

Devatāyāti pubbe sahadhammacāriniyā suddhāvāsadevatāya .

‘‘ Kuladārikāya kucchimhi uppanno ’’ ti vatvā taṃ evassa uppannabhāvaṃ mūlato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘ sā cā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha sāti kuladārikā . Ca -saddo byatirekattho , tena vuccamānaṃ visesaṃ joteti . Kulagharan ti patikulagehaṃ . Gabbhanimittan ti gabbhassa saṇṭhitabhāvanimittaṃ . Satipi visākhāya ca sāvatthivāsikulapariyāpannatte tassā tattha padhānabhāvadassanatthaṃ ‘‘ visākhañcā ’’ ti vuttaṃ yathā ‘‘ brāhmaṇā āgatā vāsiṭṭhopi āgato ’’ ti .

Devatāti idhapi sā eva suddhāvāsadevatā .

Pañheti ‘‘ bhikkhu bhikkhu ayaṃ vammiko ’’ tiādinā ( ma . ni .1.249) āgate pannarasapañhe .

Setabyāti itthiliṅgavasena tassa nagarassa nāmaṃ .

UttarenātiP2.444 ena-saddayogena ‘‘ setabyan ’’ ti upayogavacanaṃ pāḷiyaṃ vuttaṃ . Atthavacanena pana uttarasaddaṃ apekkhitvā setabyatoti nissakkappayogo kato .

Anabhisittakarājāti khattiyajātiko abhisekaṃ appatto .

411. Yathā candimasūriyā uḷāravipulobhāsatāya aññena obhāsena anabhibhavanīyā , evamayampi paññāobhāsenāti dassento ‘‘ candima … pe … aññenā ’’ tiādimāha . Ādīhīti ādi -saddena ‘‘ kittake ṭhāne ete pavattenti , kittakañca ṭhānaṃ nesaṃ ābhā pharatī ’’ ti evamādimpi codanaṃ saṅgaṇhāti . Paliveṭhessatīti ābandhissati , anuyuñjissatīti attho . Nibbeṭhetuṃ taṃ vissajjetuṃ . Tasmāti yasmāP2.445 yathāvuttaṃ codanaṃ nibbeṭhetuṃ na sakkoti , tasmā . Attano anicchitaṃ saṅghātanaṃ pakkhaṃ paṭijānanto ‘‘ parasmiṃ loke , na imasmin ’’ tiādimāha .

Kathaṃ panāyaṃ natthikadiṭṭhi ‘‘ devo ’’ ti paṭijānātīti tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ bhagavā panā ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Devāpi devattabhāveneva ucchijjanti , manussāpi manussattabhāveneva ucchijjantī ’’ ti evaṃ vā assa diṭṭhi , evañca katvā ‘‘ devā te , na manussā ’’ ti vacanañca na virujjhati . Evaṃ candeti candavimāne , na ca cande vā kathiyante .

412. Ābādho etesaṃ atthīti ābādhikā .

Dukkhaṃ sañjātaṃ etesanti dukkhitā .

Saddhāya ayitabbā saddhāyikā , saddhāya pavattiṭṭhānabhūtā . Tenāha ‘‘ ahaṃ tumhe ’’ tiādi .

Paccayo pattiyāyanaṃ etesu atthīti paccayikā .

Coraupamāvaṇṇanā

413. UddisitvātiV2.325M2.352 upecca dassetvā .

Kammakāraṇikasattesūti nerayikānaṃ saṅghātanakasattesu .

Kammamevāti tehi tehi nerayikehi katakammameva . Kammakāraṇaṃ karotīti āyūhanānurūpaṃ taṃ taṃ kāraṇaṃ karoti , tathā dukkhaṃ uppādetīti attho . Nirayapālāti ettha iti -saddo ādiattho , tena tattha sabbaṃ nirayakaṇḍapāḷiṃ ( ma . ni .3.259) saṅgaṇhāti .

Evaṃ suttato ( ma . ni .3.259) nirayapālānaṃ atthibhāvaṃ dassetvā idāni yuttitopi dassetuṃ ‘‘ manussaloke ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha nerayike niraye pālenti tato niggantuṃ appadānavasena rakkhantīti nirayapālā . Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ papañcasūdanīṭīkāyaṃ gahetabbaṃ .

Gūthakūpapurisaupamāvaṇṇanā

415. NimmajjathātiP2.446 niravasesato majjatha sodhetha . Taṃ pana tassa tassa gūthassa tathā sodhanaṃ apanayanaṃ hotīti āha ‘‘ apanethā ’’ ti .

Asucīti asuddho , so pana yasmā manavaḍḍhanako manoharo na hoti , tasmā āha ‘‘ amanāpo ’’ ti .

Asucisaṅkhātaṃ asucibhāgataṃ attano sabhāvataṃ gato pattoti asucisaṅkhātoti āha ‘‘ asucikoṭṭhāsabhūto ’’ ti .

Duggandhoti duṭṭhagandho aniṭṭhagandho , so pana na yo koci , atha kho pūtigandhoti āha ‘‘ kuṇapagandho ’’ ti .

Jigucchitabbayuttoti hīḷitabbayutto .

Paṭikūlo ghānindriyassa paṭikūlarūpo .

Ubbādhatīti uparūpari bādhati . Manussānaṃ gandho … pe … bādhati ativiya asucisabhāvattā , asucimhiyeva jātasaṃvaddhanabhāvato , devānañca ghānapasādassa tikkhavisadabhāvato .

416. Dūre nibbattā paranimmitavasavattiādayo .

419. Sundaradhammeti sobhanaguṇe .

Sugatisukhan ti sugati ceva tappariyāpannaṃ sukhañca . Gabbhinīupamāvaṇṇanā

420. PuññakammatoM2.353 eti uppajjatīti ayo , sukhaṃ . Tappaṭipakkhato anayo , dukkhaṃV2.326 .

Apakkan ti na siddhaṃ na niṭṭhānappattaṃ . Na paripācenti na niṭṭhānaṃ pāpenti . Na upacchindanti attavinipātassa sāvajjabhāvato .

Āgamentīti udikkhanti .

Nibbisan ti yassa pana taṃ kammaphalaṃ nibbisanto niyuñjanto , nibbisan ti vā nibbesaṃ vetanaṃ paṭikaṅkhanto bhatapuriso yathā .

421. Ubbhinditvāti upasaggena padavaḍḍhanamattanti āha ‘‘ bhinditvā ’’ ti . Supinakaupamāvaṇṇanā

422.‘‘ Nikkhamantaṃ vā pavisantaṃ vā jīvan ’’ ti idaṃ tassa ajjhāsayavasena vuttaṃ . So hi ‘‘ sattānaṃ supinadassanakāleP2.447 attabhāvato jīvo bahi nikkhamitvā taṃtaṃārāmarāmaṇeyyakadassanādivasena ito cito ca paribbhamitvā punadeva attabhāvaṃ anupavisatī ’’ ti evaṃ pavattamicchāgāhavipallattacitto . Athassa thero khuddakāya āṇiyā vipulaṃ āṇiṃ nīharanto viya jīvasamaññāmukhena ucchedadiṭṭhiṃ nīharitukāmo ‘‘ api nu tā tuyhaṃ jīvaṃ passanti pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā ’’ ti āha .

Yattha pana tathārūpā jīvasamaññā , taṃ dassento ‘‘ cittācāraṃ jīvanti gahetvā āhā ’’ ti vuttaṃ .

423. Veṭhetvāti vekhadānasaṅkhepena veṭhetvā .

Cavanakāleti cavanassa cutiyā pattakāle , na cavamānakāle . Rūpakkhandhamattamevāti katipayarūpadhammasaṅghātamattameva . Utusamuṭṭhānarūpadhammasamūhamattameva hi tadā labbhati , matta-saddo vā visesanivattiattho , tena kammajāditisantatirūpavisesaṃ nivatteti . Appavattā hontīti appavattikā honti , na upalabbhatīti attho . Viññāṇe pana jīvasaññī , tasmā ‘‘ viññāṇakkhandho gacchatī ’’ ti āha , tattha anupalabbhanatoti adhippāyo .

Santattaayoguḷaupamāvaṇṇanā

424. Vūpasantatejan ti vigatusmaṃ .

425. Āmatoti ettha ā -saddo āmisa-saddo viya upaḍḍhapariyāyoti āha ‘‘ addhamato ’’ ti , āmatoti vā īsaṃ darathenaM2.354 usmanā yuttamaraṇo marantoti attho . Mīyamāno hiV2.327 avigatusmo hoti , na mato viya vigatusmo . Tenāha ‘‘ marituṃ āraddho hotī ’’ ti .

TathāP2.448 rūpassa odhunanaṃ nāmassa orato parivattanamevāti āha ‘‘ orato karothā ’’ ti .

Orato kātukāmassa pana saṃparivattanaṃ sandhunanaṃ , taṃ pana parato karaṇanti āha ‘‘ parato karothā ’’ ti .

Paramukhaṃ katassa ito cito parivattanaṃ niddhunanan ti āha ‘‘ aparāparaṃ karothā ’’ ti .

Indriyāni aparibhinnānīti adhippāyena ‘‘ tañcāyatanaṃ na paṭisaṃvedetī ’’ ti vuttaṃ .

Saṅkhadhamaupamāvaṇṇanā

426. Saṅkhaṃ dhamati , dhamāpetīti vā saṅkhadhamo .

Upalāpetvāti uparūpari saddayogavasena sallāpetvā , saddayuttaṃ katvāti attho . Taṃ pana atthato dhamanamevāti āha ‘‘ dhamitvā ’’ ti .

428. Āhito aggi etassa atthīti aggiko , svāssa aggikabhāvo yasmā aggihutamālāvedisampādanehi ceva indhanadhūmabarihisasappitelūpaharaṇehi balipupphadhūmagandhādiupahārehi ca tassa payirupāsanāya icchito , tasmā vuttaṃ ‘‘ aggiparicārako ’’ ti .

Āyuṃ pāpuṇāpeyyan ti yathā cirajīvī hoti , evaṃ āyuṃ pacchimavayaṃ pāpeyyaṃ .

Vaḍḍhiṃ gameyyan ti sarīrāvayave , guṇāvayave ca phātiṃ pāpeyyaṃ .

Araṇī yugaḷan ti uttarāraṇī , adharāraṇīti araṇīdvayaṃ .

429. Evan ti ‘‘ bālo pāyāsirājañño ’’ tiādippakārena .

Tayāti theraṃ sandhāya vadati .

Vuttayuttakāraṇamakkhalakkhaṇenāti vuttayuttakāraṇassa makkhanasabhāvena .

Yugaggāhalakkhaṇenāti samadhuraggahaṇalakkhaṇena . Palāsenāti palāsetīti palāso , parassa guṇe uttaritare ḍaṃsitvā viya chaḍḍento attano guṇehi same karotītiP2.449 attho . Samakaraṇaraso hi palāso , tena palāsena .

Dvesatthavāhaupamāvaṇṇanā

430. Haritakapattan tiM2.355 haritabbapattaṃ , appapattanti attho . Tenāha ‘‘ antamaso ’’ tiādi .

Sannaddhadhanukalāpan ti ettha kalāpan ti tūṇīramāha , tañca sannayhato dhanunā vinā na sannayhatīti āhaV2.328 ‘‘ sannaddhadhanukalāpan ’’ ti .

Āsittodakāni vaṭumānīti gamanamaggā ceva taṃtaṃudakamaggā ca sammadeva devena phuṭṭhattā tahaṃ tahaṃ paggharitaudaka sandamānaudakā . Tenāha ‘‘ paripuṇṇasalilā maggā ca kandarā cā ’’ ti .

Yathābhatenāti sakaṭesu yathāṭhapitena , yathā ‘‘ amma ito karohī ’’ ti vutte ṭhapesīti attho karaṇakiriyāya kiriyāsāmaññavācībhāvato . Tasmā yathāropitena , yathāgahitenāti attho vutto .

Akkhadhuttakaupamāvaṇṇanā

434. Parājayaguḷan ti yena guḷena , yāya salākāya ṭhitāya ca parājayo hoti , taṃ adassanaṃ gamento gilati .

Pajjohanan ti pakārehi juhanakammaṃ . Taṃ pana balidānavasena karīyatīti āha ‘‘ balikamman ’’ ti .

436. Gāmapattan ti gāmo eva hutvā āpajjitabbaṃ , suññabhāvena anāvasitabbaṃ . Tenāha ‘‘ vuṭṭhitagāmapadeso ’’ ti .

Gāmapadan ti yathā purisassa pādanikkhittaṭṭhānaṃ adhigataparicchedaṃ ‘‘ padan ’’ ti vuccati , evaṃ gāmavāsīhi āvasitaṭṭhānaṃ adhigatanivutthāgāraṃ ‘‘ gāmapadan ’’ ti vuttaṃ . Tenāha ‘‘ ayamevattho ’’ ti .

SusannaddhotiP2.450 sukhena gahetvā gamanayogyatāvasena suṭṭhu sajjito . Taṃ pana susajjanaṃ suṭṭhu bandhanavasenevāti āha ‘‘ subaddho ’’ ti .

Ayādīnampi lohabhāve satipi loha-saddo sāsane tambalohe niruḷhoti āha ‘‘ lohanti tambalohan ’’ ti .

437. AbhiraddhotiM2.356 ārādhitacitto , sāsanassa ārādhitacittatā pasīdanavasenāti āha ‘‘ abhippasanno ’’ ti .

Pañhupaṭṭhānānīti pañhesu upaṭṭhānāni mayā pucchitatthesu tumhākaṃ vissajjanavasena ñāṇupaṭṭhānāni .

Yaññakathāvaṇṇanā

438. Saṅghātan tiV2.329 saṃ -saddo padavaḍḍhanamattanti āha ‘‘ ghātan ’’ ti .

Vipākaphalenāti sadisaphalena . Mahapphalo na hoti gavādipāṇaghātena upakkiliṭṭhabhāvato .

Guṇānisaṃsenāti uddayaphalena .

Ānubhāvajutiyāti paṭipakkhavigamanajanitena sabhāvasaṅkhātena tejena . Na mahājutiko hoti aparisuddhabhāvato .

Vipākavipphāratāyāti vipākaphalassa vipulatāya , pāripūriyāti attho .

Duṭṭhukhetteti usabhādidosehi dūsitakhette , taṃ pana vappābhāvato asāraṃ hotīti āha ‘‘ nissārakhette ’’ ti .

Dubbhūmeti kucchitabhūmibhāge , svāssa kucchitabhāvo asāratāya vā siyā ninnatādidosavasena vā . Tattha paṭhamo pakkho paṭhamapadena dassitoti itaraṃ dassento ‘‘ visamabhūmibhāge ’’ ti āha .

Daṇḍābhighātādinā chinnabhinnāni .

Pūtīnīti gomayalepadānādisukhena asukkhāpitattā pūtibhāvaṃ gatāni . Tāni pana yasmā sāravantāni na honti , tasmā vuttaṃ ‘‘ nissārānī ’’ ti .

Vātātapahatānīti vātena ca ātapena ca vinaṭṭhabījasāmatthiyāni . Tenāha ‘‘ pariyādinnatejānī ’’ ti .

YaṃP2.451 yathājātavīhiādigatena taṇḍulena aṅkuruppādanayogyabījasāmatthiyaṃ , taṃ taṇḍulasāro , tassa ādānaṃ gahaṇaṃ tathāuppajjanameva .

Etāni pana bījāni na tādisāni khaṇḍādidosavantatāya .

Dhārāya khette anuppavesanaṃ nāma vassanameva , taṃ paṭikkhepavasena dassento āha ‘‘ na sammā vasseyyā ’’ ti .

Aṅkuramūlapattādīhīti cettha aṅkurakandādīhi uddhaṃ vuddhiṃ , mūlajaṭādīhi heṭṭhā viruḷhiṃ , pattapupphādīhi samantato ca vepullan ti yojanā .

Aparūpaghātenāti paresaṃ vibādhanena . Uppannapaccayatoti nibbattitaghāsacchādanādideyyadhammato . Gavādighātenapi hi tattha paṭiggāhakānaṃ ghāso saṅkīyati .

‘‘ Aparūpaghātitāyā ’’ ti idaṃ sīlavantatāya kāraṇavacanaṃM2.357 .

Guṇātirekan ti guṇātirittaṃ , sīlādilokuttaraguṇehi visiṭṭhanti attho . Vipulāti saddhāsampadādivasena uḷārā .

439. Atha kho tehi sakuṇḍakehi taṇḍulehi siddhaṃbhattaṃ uttaṇḍulameva hotīti āha ‘‘ uttaṇḍulabhattan ’’ ti .

Bilaṅgaṃ vuccati āranālaṃ bilaṅgato nibbattanato , tadeva kañjiyato jātanti kañjiyaṃ , taṃ dutiyaṃ etassāti bilaṅgadutiyaṃ , taṃ ‘‘ kañjikadutiyan ’’ ti ca vuttaṃ .

Dhorakānīti dhoviyāni . Yasmā thūlatarānipi ‘‘ thūlānī ’’ ti vattabbataṃ arahanti , tasmā ‘‘ thūlāniV2.330 cā ’’ ti vuttaṃ .

Guḷadasānīti suttānaṃ thūlatāya , kañjikassa bahalatāya ca piṇḍitadasāni . Tenāha ‘‘ puñjapuñja … pe … dasānī ’’ ti .

Anuddisatīti anu anu katheti .

440. Asakkaccan ti na sakkaccaṃ anādarakāraṃ , taṃ panaP2.452 kammaphalasaddhāya abhāvena hotīti āha ‘‘ saddhāvirahitan ’’ ti .

Acittīkatan ti cittīkārapaccupaṭṭhāpanavasena na cittīkataṃ . Tenāha ‘‘ cittīkāravirahitan ’’ tiādi . Cittīkārarahitaṃ vā acittīkataṃ , yathā kataṃ paresaṃ vimhayāvahaṃ hoti , tathā akataṃ . Cittassa uḷārapaṇītabhāvo pana asakkaccadāneneva bādhito .

Apaviddhan ti chaḍḍanīyadhammaṃ viya apaviddhaṃ katvā , etena tasmiṃ dāne gāravākaraṇaṃ vadati .

Serīsakaṃ nāmāti ‘‘ serīsakan ’’ ti evaṃ nāmakaṃ . Tucchan ti parijanaparicchedavirahato rittaṃ .

Pāyāsidevaputtavaṇṇanā

441. Tassānubhāvenāti tassa dānassa ānubhāvena .

Sirīsarukkhoti pabhassarakhandhaviṭapasākhāpalāsasampanno manuññadassano dibbo sirīsarukkho . Aṭṭhāsīti phalassa kammasarikkhataṃ dassento vimānadvāre nibbattitvā aṭṭhāsi .

Pubbāciṇṇavasenāti purimajātiyaṃ tattha nivāsaparicayanavasena . Na kevalaṃ pubbāciṇṇavaseneva , atha kho utusukhumavasena pīti dassento ‘‘ tattha kirassa utusukhaṃ hotī ’’ ti āha .

SotiM2.358 uttaro māṇavo .

Yadi asakkaccaṃ dānaṃ datvā pāyāsi tattha nibbatto , pāyāsissa paricārikā sakkaccaṃ dānaṃ datvā kathaṃ tattha nibbattāti āha ‘‘ pāyāsissa panā ’’ ti . Nikantivasenāti pāyāsimhi sāpekkhāvasena , pubbepi vā tattha nivutthapubbatāya .

Disācārikavimānan ti ākāsaṭṭhaṃ hutvā disāsu vicaraṇakavimānaṃ , na rukkhapabbatasikharādisambandhaṃ . Vaṭṭaniaṭaviyan ti vimānavīthiyanti .

Pāyāsirājaññasuttavaṇṇanāya līnatthappakāsanā .

Niṭṭhitā ca mahāvaggaṭṭhakathāya līnatthappakāsanā .

Mahāvaggaṭīkā niṭṭhitā .