Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā
378. Dhātumanasikāravasenāti pathavīdhātuādikā catasso dhātuyo ārabbha pavattabhāvanāmanasikāravasena , catudhātuvavatthānavasenāti attho .
Dhātumanasikāro , dhātukammaṭṭhānaṃ , catudhātuvavatthānanti hi atthato ekaṃ .
Goghātakoti jīvikatthāya gunnaṃ ghātako .
Antevāsikoti kammakaraṇavasena tassa samīpavāsī taṃ nissāya jīvanako
M2.308 .
Vinivijjhitvāti ekasmiṃ ṭhāne aññamaññaṃ vinivijjhitvā .
Mahāpathānaṃ vemajjhaṭṭhānasaṅkhāteti catunnaṃ mahāpathānaṃ tāyaP2.389 eva vinivijjhanaṭṭhānatāya vemajjhasaṅkhāte .
Yasmā te cattāro mahāpathā catūhi disāhi āgantvā tattha samohitā viya honti , tasmā taṃ ṭhānaṃ catumahāpathaṃ , tasmiṃ catumahāpathe .
Ṭhita-saddo ‘‘ ṭhito vā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.263; a . ni .5.28) ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamaṅgitāya , ṭhā-saddassa vā gatinivattiatthatāya aññattha ṭhapetvā gamanaṃ sesairiyāpathasamaṅgitāyaV2.285 bodhako , idha pana yathā tathā rūpakāyassa pavattiākārabodhako adhippetoti āha ‘‘ catunnaṃ iriyāpathānaṃ yena kenaci ākārena ṭhitattā yathā ṭhitan ’’ ti .
Tattha ākārenāti ṭhānādinā rūpakāyassa pavattiākārena .
Ṭhānādayo hi iriyāpathasaṅkhātāya kiriyāya patho pavattimaggoti ‘‘ iriyāpatho ’’ ti vuccantīti vutto vāyamattho .
Yathāṭhitan ti yathāpavattaṃ , yathāvuttaṃ ṭhānamevettha paṇidhānanti adhippetanti āha ‘‘ yathā ṭhitattā ca yathāpaṇihitan ’’ ti .
‘‘ Ṭhitan ’’ ti vā kāyassa ṭhānasaṅkhātairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ ,‘‘ paṇihitan ’’ ti tadaññairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ .
‘‘ Ṭhitan ’’ ti vā kāyasaṅkhātānaṃ rūpadhammānaṃ tasmiṃ tasmiṃ khaṇe sakiccavasena avaṭṭhānaparidīpanaṃ , paṇihitan ti paccayavasena tehi tehi paccayehi pakārato nihitaṃ paṇihitanti evampettha attho veditabbo .
Paccavekkhatīti pati pati avekkhati , ñāṇacakkhunā vinibbhujjitvā visuṃ visuṃ passati .Idāni vuttamevatthaṃ bhāvatthavibhāvanavasena dassetuṃ ‘‘ yathā goghātakassā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha posentassāti maṃsūpacayaparibrūhanāya kuṇḍakabhattakappāsaṭṭhiādīhi saṃvaḍḍhentassa .
Vadhitaṃ matan ti hiṃsitaṃ hutvā mataṃ .
Matan ti ca matamattaṃ .
Tenevāha ‘‘ tāvadevā ’’ ti .
Gāvīti saññā na antaradhāyatīti yāni aṅgapaccaṅgāni
P2.390 yathāsanniviṭṭhāni upādāya gāvīsamaññā matamattāyapi gāviyā tesaṃ taṃsannivesassa avinaṭṭhattā .Vilīyanti bhijjanti vibhujjantīti bīlā , bhāgā va-kārassa ba-kāraṃ , ikārassa ca īkāraṃ katvā .
Bīlasoti bīlaṃ bīlaṃ katvā .
Vibhajitvāti aṭṭhisaṅghātato maṃsaṃ vivecetvā , tato vā vivecitaṃ maṃsaṃ bhāgaso katvā .
Tenevāha ‘‘ maṃsasaññā pavattatī ’’ ti .
Pabbajitassāpi apariggahitakammaṭṭhānassa .
Ghanavinibbhogan ti santatisamūhakiccaghanānaṃ vinibbhujjanaṃ vivecanaṃ .
Dhātuso
M2.309 paccavekkhatoti ghanavinibbhogakaraṇena dhātuṃ dhātuṃ pathavīādidhātuṃ visuṃ visuṃ katvā paccavekkhantassa .
Sattasaññāti attānudiṭṭhivasena pavattā sattasaññāti vadanti , vohāravasena pavattasattasaññāyapi tadā antaradhānaṃ yuttameva yāthāvato ghanavinibbhogassa sampādanato .
Evañhi sati yathāvuttaopammatthena upameyyattho aññadatthu saṃsandati sameti .
Tenevāha ‘‘ dhātuvaseneva cittaṃ santiṭṭhatī ’’ ti .Dakkhoti cheko taṃtaṃsamaññāya kusalo ‘‘ yathājāte sūnasmiṃ naṅguṭṭhakhuravisāṇādivante aṭṭhimaṃsādiavayavasamudāye avibhatte gāvīsamaññā , na vibhatte .
Vibhatte pana aṭṭhimaṃsādiavayavasamaññā ’’ ti jānanato .
Catumahāpatho viya catuiriyāpathoti gāviyā ṭhitacatumahāpatho viya kāyassa pavattimaggabhūto catubbidho iriyāpatho yasmā visuddhimagge ( visuddhi .1.305) vitthāritā , tasmā tattha , taṃsaṃvaṇṇanāyañca ( visuddhi . ṭī .1.306) vuttanayena veditabbo .
Sesaṃ vuttanayameva .
Dhātumanasikārapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .