问题
选择版本
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā

1. Mahāpadānasuttavaṇṇanā

作者: _System_commentary_ @ Administrator

1. YathājātānaṃP2.1V2.1M2.1 karerirukkhānaṃ ghanapattasākhāviṭapehi maṇḍapasaṅkhepehi sañchanno padeso ‘‘ karerimaṇḍapo ’’ ti adhippeto . Dvāreti dvārasamīpe . Dvāre ṭhitarukkhavasena aññatthāpi samaññā atthīti dassetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādi vuttaṃ . Kathaṃ pana bhagavā mahāgandhakuṭiyaṃ avasitvā tadā karerikuṭikāyaṃ vihāsīti ? Sāpi buddhassa bhagavato vasanagandhakuṭi evāti dassento ‘‘ antojetavane ’’ tiādimāha . Salaḷāgāran ti devadārurukkhehi katagehaṃ .
Pakatibhattassa pacchatoti bhikkhūnaṃ pākatikabhattakālato pacchā , ṭhitamajjhanhikato uparīti attho . Piṇḍapātato paṭikkantānan ti piṇḍapātabhojanato apetānaṃ . Tenāha ‘‘ bhattakiccan ’’ tiādi . MaṇḍalasaṇṭhānāV2.2 māḷasaṅkhepena katā nisīdanasālā ‘‘ maṇḍalamāḷan ’’ ti adhippetāti āha ‘‘ nisīdanasālāyā ’’ ti .
Pubbenivāsapaṭisaṃyuttāti ettha pubba-saddo atītavisayo , nivāsa-saddo kammasādhano , khandhavinimutto ca nivasitadhammo natthi , khandhā ca santānavaseneva pavattantīti āha ‘‘ pubbenivutthakkhandhasantānasaṅkhātena pubbenivāsenā ’’ ti . YojetvātiM2.2 visayabhāvena yojetvā . Pavattitāti kathitā . Dhammūpasaṃhitattā dhammato anapetāti dhammī . Tenāha ‘‘ dhammasaṃyuttā ’’ ti . UdapādītiP2.2 paduddhāro , tassa uppannā jātāti iminā sambandho . Taṃ panassā uppannākāraṃ pāḷiyaṃ saṅkhepatova dassitaṃ , vitthārato dassetuṃ ‘‘ aho acchariyan ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha ke anussaranti , ke nānussarantīti padadvaye paṭhamaṃyeva sappapañcanaṃ , na itaranti tadeva puggalabhedato , kālavibhāgato , anussaraṇākārato , opammato niddisantena ‘‘ titthiyā anussarantī ’’ tiādi vuttaṃ . Aggappattakammavādinoti sikhāppattakammavādino ‘‘ atthi kammaṃ atthi kammavipāko ’’ ti ( paṭi . ma .1.234) evaṃ kammassakatāñāṇe ṭhitā tāpasaparibbājakā . Cattālīsaṃyeva kappe anussarantīti brahmajālādīsu ( dī . ni .1.33) bhagavatā tathā paricchijja vuttattā . Tato paraṃ na anussarantīti tathāvacanañca diṭṭhigatopaṭṭhakassa tesaṃ ñāṇassa paridubbalabhāvato . Sāvakāti mahāsāvakā tesañhi kappasatasahassaṃ pubbābhinīhāro . Pakatisāvakā pana tato ūnakameva anussaranti . Yasmā ‘‘ kappānaṃ lakkhādhikaṃ ekaṃ , dve ca asaṅkhyeyyānī ’’ ti kālavasena evaṃ parimāṇo yathākkamaṃ aggasāvakapaccekabuddhānaṃ puññañāṇābhinīhāro , sāvakabodhipaccekabodhipāramitāsambharaṇañca , tasmā vuttaṃ ‘‘ dve aggasāvakā … pe … kappasatasahassañcā ’’ ti . Yadi bodhisambhārasambharaṇakālaparicchinno tesaṃ tesaṃ ariyānaṃ abhiññāñāṇavibhavo , evaṃ sante buddhānampissa saparicchedatā āpannāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ buddhānaṃ pana ettakanti paricchedo natthi , yāvatakaṃ ākaṅkhanti , tāvatakaṃ anussarantī ’’ ti ‘‘ yāvatakaṃ neyyaṃ , tāvatakaṃ ñāṇan ’’ ti ( mahāni .156; cūḷani .85; paṭi . ma .3,5) vacanato . Sabbaññutaññāṇassa viya hi buddhānaṃ abhiññāñāṇānampi savisaye paricchedo nāma natthi , tasmā yaṃP2.3 yaṃ ñātuṃ icchanti , te taṃ taṃ jānanti eva . Atha vā satipi kālaparicchede karuṇūpāyakosallapariggahādinā sātisayattā mahābodhisambhārānaṃ paññāpāramitāya pavattiānubhāvassa paricchedo nāma natthi , kuto tannimittakānaṃ abhiññāñāṇānanti vuttaṃ ‘‘ buddhānaṃ … pe … natthī ’’ ti . KhandhapaṭipāṭiyātiV2.3M2.3 yathāpaccayaṃ anupubbapavattamānānaṃ khandhānaṃ anupubbiyā . Khandhappavattin ti vedanādikkhandhappavattiṃ . Tesañhi anubhavanādiākāraggahaṇamassa sātisayaṃ , taṃ saññābhave tattha tattha anussaraṇavasena gahetvā gacchantā ekavokārabhave alabhantā ‘‘ na passantī ’’ ti vuttā , jāle patitā viya sakuṇā , macchā viya cāti adhippāyo . Kuṇṭhā viyāti dandhā viya . Paṅguḷā viyāti pīṭhasappino viya . Diṭṭhiṃ gaṇhantīti adhiccasamuppannikadiṭṭhiṃ gaṇhanti . Yaṭṭhikoṭihetukaṃ gamanaṃ yaṭṭhikoṭigamanaṃ khandhapaṭipāṭiyā amuñcanato . Evaṃ santepīti kāmaṃ buddhasāvakāpi asaññabhave khandhappavattiṃ na passanti , evaṃ santepi te buddhasāvakā asaññabhavaṃ laṅghitvā parato anussaranti . ‘‘ Vaṭṭe ’’ tiādi tathā tesaṃ anussaraṇākāradassanaṃ . Buddhehi dinnanaye ṭhatvāti ‘‘ yattha pañcakappasatāni rūpappavattiyeva , na arūpappavatti , so asaññabhavo ’’ ti evaṃ sammāsambuddhehi desitāyaṃ dhammanettiyaṃ ṭhatvā . Evañhi antarā cutipaṭisandhiyo apassantā parato anussaranti seyyathāpi āyasmā sobhitoti ( theragā . aṭṭha .1.2.164 sobhitattheragāthāvaṇṇanā ). So kira pubbenivāse ciṇṇavasī hutvā anupaṭipāṭiyā attano nibbattaṭṭhānaṃP2.4 anussaranto yāva asaññabhave attano acittakapaṭisandhi tāva addasa , tato paraṃ pañcakappasataparimāṇe kāle cutipaṭisandhiyo adisvā avasāne cutiṃ disvā ‘‘ kiṃ nāmetan ’’ ti āvajjayamāno nayavasena ‘‘ asaññabhavo bhavissatī ’’ ti niṭṭhaṃ agamāsi . Atha naṃ bhagavā taṃ kāraṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā pubbenivāsaṃ anussarantānaṃ aggaṭṭhāne ṭhapesi . ‘‘ Cutipaṭisandhiṃ oloketvā ’’ ti idaṃ cutipaṭisandhivasena tesaṃ ñāṇassa saṅkamanadassanaṃ , tena sabbaso bhave anāmasitvā gantuṃ na sakkontīti dasseti . Taṃ tadeva passantīti yathā nāma saradasamaye ṭhitamajjhanhikavelāya caturatanike gehe cakkhumato purisassa rūpagataṃ supākaṭameva hotīti lokasiddhametaṃ , siyā pana tassa sukhumataratirohitādibhedassa rūpagatassa agocaratā . Na tveva buddhānaṃ ñātuṃ icchitassa ñeyyassa agocaratā , atha kho taṃ ñāṇālokena obhāsitaṃ hatthatale āmalakaṃ viya supākaṭaṃ suvibhūtameva hotiM2.4 tathā ñeyyāvaraṇassa suppahīnattā . Tenāha ‘‘ buddhā pana attanā vā parehi vā diṭṭhakatasutaṃ , sūriyamaṇḍalobhāsasadisan ’’ ti ca ādi . Tathā sāvakā ca paccekabuddhā cāti . Ettha tathā -saddena ‘‘ attanā diṭṭhakatasutameva anussarantī ’’ tiV2.4 idaṃ upasaṃharati , tena sappadesameva nesaṃ anussaraṇaṃ , na nippadesanti nidasseti . Khajjopanakaobhāsasadisaṃ ñāṇassa ativiya appānubhāvatāya . Sāvakānan ti ettha pakatisāvakānaṃ pākatika padīpobhāsasadisaṃ . Mahāsāvakānaṃ ( theragā . aṭṭha .2.21 vaṅgīsettharagāthāvaṇṇanāya vitthāro ) mahā padīpobhāsasadisaṃ . Tenāha visuddhimagge ( visuddhi .2.402)‘‘ ukkāpabhāsadisan ’’ ti . Osadhitārakobhāsasadisan tiP2.5 ussannā pabhā etāya dhīyati , osadhīnaṃ vā anubalappadāyakattā ‘‘ osadhī ’’ ti evaṃ laddhanāmāya tārakāya pabhāsadisaṃ . Saradasūriyamaṇḍalobhāsasadisaṃ sabbaso andhakāravidhamanato . Apaṭubhāvahetuko visayaggahaṇe cañcalabhāvo khalitaṃ , kuṇṭhibhāvahetuko visayassa anabhisamayo paṭighāto . Āvajjanapaṭibaddhamevāti āvajjanamattādhīnaṃ , āvajjitamatte eva yathicchitassa paṭivijjhanakanti attho . Sesapadadvayepi eseva nayo . Asaṅgaappaṭihataṃ pavattamānaṃ bhagavato ñāṇaṃ lahutarepi visaye , garutare ca ekasadisamevāti dassetuṃ ‘‘ dubbalapattapuṭe ’’ tiādinā upamādvayaṃ vuttaṃ . Dhammakāyattā bhagavato guṇaṃ ārabbha pavattā ‘‘ bhagavantaṃyeva ārabbha uppannā ’’ ti vuttaṃ . Taṃ sabbampīti taṃ yathāvuttaṃ sabbampi pubbenivāsapaṭisaṃyuttaṃ kathaṃ . Titthiyānaṃ , sāvakānañca pubbenivāsānussaraṇaṃ bhagavato pubbenivāsānussaraṇassa hīnudāharaṇadassanavasenettha kathitaṃ . Evañhi bhagavato mahantabhāvo visesato pakāsito hotīti . Saṅkhepatoti samāsato . Yattakopi pubbenivāsānussatiñāṇassa pavattibhedo attano ñāṇassa visayabhūto , taṃ sabbaṃ tadā yathākathitaṃ te bhikkhū saṅkhipitvā ‘‘ itipī ’’ ti āhaṃsu . Tassa ca anekākāratāya āmeḍitavacanaṃ , pi -saddo sampiṇḍanattho ,‘‘ iti kho bhikkhave sappaṭibhayo bālo ’’ tiādīsu ( ma . ni .3.124; a . ni .3.1) viya ākārattho iti -saddoti dassento ‘‘ evampī ’’ ti tadatthamāha .
2-3.
VuttamevātiM2.5 ettha ca idha pāṭhe yaṃ vattabbaṃ tena pāṭhena sādhāraṇaṃ , taṃ vuttamevāti adhippetaṃ , na asādhāraṇaṃ apubbapadavaṇṇanāya adhikatattāti taṃ dassentoP2.6 ‘‘ ayameva hi viseso ’’ tiādimāha . ‘‘ Assosī ’’ ti idaṃ savanakiccanipphattiyā vuttaṃ saddaggahaṇamukhena tadatthāvabodhassa siddhattā . Tattha pana pāḷiyaṃ ‘‘ imaṃ saṃkhiyadhammaṃ viditvā ’’ icceva ( dī . ni .1.2) vuttaṃ .
Ime bhikkhū mama guṇe thomenti , kathaṃ ? Mama pubbenivāsañāṇaṃ ārabbhāti yojanā . Nipphattin ti kiccanipphattiṃ , tena kātabbakiccasiddhanti attho .
Noti pucchāvācīV2.5 nu -iti iminā samānattho nipātoti vuttaṃ ‘‘ iccheyyātha nū ’’ ti . Nan ti bhagavantaṃ . ‘‘ Yaṃ bhagavā ’’ ti ettha yaṃ-saddena kiriyāparāmasanabhūtena ‘‘ dhammiṃ kathaṃ katheyyā ’’ ti evaṃ vuttaṃ . Dhammikathākaraṇaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘‘ etassā ’’ ti padassa atthoti āha ‘‘ etassa dhammikathākaraṇassā ’’ ti , ādaravasena pana taṃ dvikkhattuṃ vuttaṃ .
4. Suṇāthāti ettha iti -saddo ādiattho , pakārattho vā , etena ‘‘ manasi karothā ’’ ti padaṃ saṅgaṇhāti . Sotāvadhānaṃ sotassa odahanaṃ , sussūsāti attho . Chinnaṃ upacchinnaṃ vaṭumaṃ saṃsāravaṭṭaṃ etesanti chinnavaṭumakā , sammāsambuddhā , aññe ca khīṇāsavā , idha pana sammāsambuddhā adhippetā . Tesañhi sabbaso anussaraṇaṃ itaresaṃ avisayo . Tenāha ‘‘ aññesaṃ asādhāraṇan ’’ ti .
Paccattavacane dissati yaṃ-saddo kammatthadīpanato . Upayogavacane dissati yaṃ-saddo pucchanakiriyāya kammatthadīpanato . Tan ti ca upayogavacanameva pucchati-saddassa dvikammakabhāvato . Yan ti yena kāraṇenāti ayamettha atthoti āha ‘‘ karaṇavacane dissatī ’’ ti . Bhummeti daṭṭhabboti yathā yaṃ-saddo na kevalaṃ paccattaupayogesu eva , atha kho karaṇepi dissati , evaṃ idha bhummeti daṭṭhabbo .
Dasasahassilokadhātun ti jātikkhettabhūtaṃ dasasahassacakkavāḷaṃ . Unnādento uppajjiP2.7 anekacchariyapātubhāvapaṭimaṇḍitattā buddhuppādassa .
Kālassa bhaddatā nāma tattha sattānaṃ guṇavibhūtiyā , buddhuppādaparamā ca guṇavibhūtīti tabbahulatā yassa kappassa bhaddatāti āha ‘‘ pañcabuddhuppādapaṭimaṇḍitattā sundarakappe ’’ ti , tathā sārabhūtaguṇavasena ‘‘ sārakappe ’’ tiM2.6 . ‘‘ Imaṃ kappaṃ thomento evamāhā ’’ ti vatvā imassa kappassa tathā thometabbatā anaññasādhāraṇāti dassetuṃ ‘‘ yato paṭṭhāyā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha yato paṭṭhāyāti yato pabhuti abhinīhāro katoti manussattādiaṭṭhaṅgasamannāgato abhinīhāro pavattito . Saṃsārassa anādibhāvato imassa bhagavato abhinīhārato puretaraṃ uppannā sammāsambuddhā anantā aparimeyyāti tehi uppannakappe nivattento ‘‘ etasmiṃ antare ’’ ti āha .
Kāmaṃ dīpaṅkarabuddhuppāde ayaṃ bhagavā abhinīhāramakāsi , tassa pana bhagavato nibbatti imassa abhinīhārato purimatarāti vuttaṃ ‘‘ amhākaṃ … pe … nibbattiṃsū ’’ ti .
Asaṅkhyeyyakappapariyosāneti mahākappānaṃ asaṅkhyeyyapariyosāne . Esa nayo ito paresupi .
Asaṅkhyeyyakappapariyosāneti mahākappānaṃ asaṅkhyeyyapariyosāne . Esa nayo ito paresupi .
Asaṅkhyeyyakappapariyosāneti mahākappānaṃ asaṅkhyeyyapariyosāne . Esa nayo ito paresupi .
Asaṅkhyeyyakappapariyosāneti mahākappānaṃ asaṅkhyeyyapariyosāne . Esa nayo ito paresupi .
Asaṅkhyeyyakappapariyosāneti mahākappānaṃ asaṅkhyeyyapariyosāne . Esa nayo ito paresupi .
Asaṅkhyeyyakappapariyosāneti mahākappānaṃ asaṅkhyeyyapariyosāne . Esa nayo ito paresupi .
Asaṅkhyeyyakappapariyosāneti mahākappānaṃ asaṅkhyeyyapariyosāne . Esa nayo ito paresupi .
‘‘ Ito tiṃsakappasahassānaṃ uparī ’’ ti etena padumuttarassa bhagavato , sumedhassa ca bhagavato antare ekūnasattatikappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti .
‘‘ Ito aṭṭhārasannaṃ kappasahassānaṃ uparī ’’ ti iminā sujātassa bhagavato , atthadassissa ca bhagavato antareV2.6 ekenūnāni dvādasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti .
‘‘ Ito catunavute kappe ’’ ti iminā dhammadassissa bhagavato , siddhatthassa ca bhagavato antare chādhikanavasatuttarāni sattarasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti .
‘‘ Ito catunavute kappe ’’ ti iminā dhammadassissa bhagavato , siddhatthassa ca bhagavato antare chādhikanavasatuttarāni sattarasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti .
‘‘ Ito catunavute kappe ’’ ti iminā dhammadassissa bhagavato , siddhatthassa ca bhagavato antare chādhikanavasatuttarāni sattarasakappasahassāni buddhasuññāni ahesunti dasseti .
‘‘ Ekatiṃse kappe ’’ ti iminā vipassissa bhagavato , sikhissa ca bhagavato antare saṭṭhi kappāni buddhasuññāni ahesunti dasseti .
‘‘ Ekatiṃse kappe ’’ ti iminā vipassissa bhagavato , sikhissa ca bhagavato antare saṭṭhi kappāni buddhasuññāni ahesunti dasseti .
Te sabbepi padumuttarassa bhagavato oraṃ sumedhādīhi uppannakappehi saddhiṃ samodhāniyamānā satasahassā kappā honti , yattha mahāsāvakādayo ( theragā . aṭṭha .2.21 vaṅgīsattheragāthāvaṇṇanā ) vivaṭṭū panissayāniP2.8 kusalāni sambhariṃsu . Buddhasuññepi loke paccekabuddhā uppajjitvā tesaṃ purisavisesānaṃ puññābhisandābhibuddhiyā paccayā honti .
‘‘ Evamayan ’’ tiādi vuttamevatthaṃ nigamanavasena vadati .
‘‘ Kiṃ panetan ’’ tiādi pubbanimittavibhāvanatthāya āraddhaṃ . Tattha etan ti buddhānaṃ uppajjanaṃ .
Kappasaṇṭhānakālasmin ti vivaṭṭakappassa saṇṭhahanakāle . Ekamasaṅkhyeyyan ti saṃvaṭṭaṭṭhāyiṃ sandhāyāha . Ekaṅgaṇaṃ hutvā ṭhiteti pabbatarukkhagacchādīnaṃ , meghādīnañca abhāvena vivaṭaṃaṅgaṇaṃ hutvā ṭhite . LokasannivāsetiM2.7 bhājanalokena sannivisitabbaṭṭhāne .
Vīsati yaṭṭhiyo usabhaṃ . ‘‘ Usabhamattā , dve usabhamattā ’’ tiādinā paccekaṃ mattā-saddo yojetabbo .
Yojanasahassamattā hutvāti patamānāva udakadhārā yojanasahassamattaṃ ākāsaṭṭhānaṃ pharitvā pavattiyā yojanasahassamattā hutvā . Yāva avinaṭṭhabrahmalokāti yāva ābhassarabrahmalokā , yāva subhakiṇhabrahmalokā , yāva vehapphalabrahmalokāti attho .
Vātavasenāti saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassubbedhassa sandhārakavātamaṇḍalassa vasena .
Vātavasenāti saṭṭhisahassādhikanavayojanasatasahassubbedhassa sandhārakavātamaṇḍalassa vasena .
Mahābodhipallaṅkoti mahābodhipallaṅkappadesamāha . Tassa pacchā vināso , paṭhamaṃ saṇṭhahanañca dhammatāvasena veditabbaṃ .
Tatthāti tasmiṃ padese . Pubbanimittaṃ hutvāti buddhappādassa pubbanimittaṃ hutvā . Pubbanimittasannissayo hi gaccho nissitavohārena tathā vutto . Tenāha ‘‘ tassā ’’ tiādi .
Kaṇṇikābaddhāni hutvāti ābaddhakaṇṇikā viya hutvā .
Suddhāvāsabrahmāno attamanā … pe … gacchantīti yojanā .
Vehapphalepi subhakiṇhe saṅgahetvā ‘‘ nava brahmalokā ’’ ti vuttaṃ . Tathā hi teP2.9 catutthiṃyeva viññāṇaṭṭhitiṃ bhajanti .
Nikkhamantesūti mahābhinikkhamanaṃ abhinikkhamantesu . Abhijāti panettha jātibhāvasāmaññena gabbhokkantiyāva saṅgahitā .
Nimīyati anumīyati phalaṃ etenāti nimittaṃ , kāraṇaṃ . Ñāpakampi hi kāraṇaṃ disvā tassa abyabhicārībhāvena phalaṃ siddhameva katvā gaṇhi , yathā taṃ asito isi abhijātiyaṃ mahāpurisassa lakkhaṇāni disvā tesaṃ abyabhicārībhāvena buddhaguṇe siddhe eva katvā gaṇhi , evaṃV2.7 pana gayhamānaṃ tannimittakaṃ phalaṃ tadānubhāvena siddhaṃ viya voharīyati tabbhāve bhāvato . Tenāha ‘‘ tesaṃ nimittānaṃ ānubhāvenā ’’ tiādi .
Tenāha ‘‘ tesaṃ nimittānaṃ ānubhāvenā ’’ tiādi . Tathā cāha bhagavā ‘‘ so tena lakkhaṇena samannāgato … pe … rājā samāno kiṃ labhati , buddho samāno kiṃ labhatī ’’ ti ( dī . ni .3.202,204) ca evamādi .
Imamatthan ti pañca buddhā imasmiṃ kappe uppajjissantīti imamatthaṃ yāthāvato jāniṃsu .