Issues
Select Version
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā

Brahmayācanakathāvaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Brahmayācanakathāvaṇṇanā

64. YannūnātiP2.74V2.51 parivitakkanatthe nipāto , ahan ti bhagavā attānaṃ niddisatīti āha ‘‘ yadi panāhan ’’ ti . ‘‘ Aṭṭhame sattāhe ’’ tiādi yathā amhākaṃ bhagavā abhisambuddho hutvā vimuttisukhapaṭisaṃvedanādivasena sattasu sattāhesu paṭipajji , tato parañca dhammagambhīratāpaccavekkhaṇādivasena , evameva sabbepi sammāsambuddhā abhisambuddhakāle paṭipajjiṃsu , te ca sattāhādayo tatheva vavatthapīyantīti ayaṃ sabbesampi buddhānaṃ dhammatā . Tasmā vipassī bhagavā abhisambuddhakāle tathā paṭipajjīti dassetuṃ āraddhaṃ . Tattha ‘‘ aṭṭhame sattāhe ’’ ti idaṃ sattamasattāhato paraṃ , sattāhato orime ca pavattāya paṭipattiyā vasena vuttaṃ , na pallaṅkasattāhassa viya aṭṭhamassa nāma sattāhassa vavatthitassa labbhamānattā . Anantaroti ‘‘ adhigato kho myāyaṃ dhammo ’’ tiādiko vitakko ( dī . ni .2.67; ma . ni .1.281;2.337; saṃ . ni .1.172; mahāva .7,8).
Paṭividdhoti sayambhuñāṇena ‘‘ idaṃ dukkhan ’’ tiādinā paṭimukhaṃ paṭivijjhanavasena pavatto , yathābhūtaṃ avabuddhoti attho .
Dhammoti catusaccadhammo tabbinimuttassaM2.58 paṭivijjhitabbadhammassa abhāvato .
Gambhīroti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra samupacitaparipakkañāṇasambhārehi aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyappatiṭṭho . Tenāha ‘‘ uttānabhāvapaṭikkhepavacanametan ’’ ti . Alabbhaneyyappatiṭṭho ogāhituṃ asakkuṇeyyatāya sarūpato visesato ca passituṃ na sakkāti āha ‘‘ gambhīrattāva duddaso ’’ ti . Dukkhena daṭṭhabboti kicchena kenaci kadācideva daṭṭhabbo . Yaṃ pana daṭṭhumeva na sakkā , tassa ogāhetvā anu anu bujjhane kathā eva natthīti āha ‘‘ duddasattāva duranubodho ’’ ti . Dukkhena avabujjhitabbo avabodhassa dukkarabhāvato . Imasmiṃ ṭhāne ‘‘ taṃ kiṃ maññatha bhikkhave dukkarataraṃ vā durabhisambhavataraṃ vā ’’ ti ( saṃ . ni .5.1115) suttapadaṃP2.75 vattabbaṃ .
Santārammaṇatāya vā santo . Nibbutasabbapariḷāhatāya nibbuto . Padhānabhāvaṃ nītoti vā paṇīto . Atittikaraṭṭhena atappako sādurasabhojanaṃ viya . Ettha ca nirodhasaccaṃ santaṃ ārammaṇanti santārammaṇaṃ , maggasaccaṃ santaṃ , santārammaṇañcāti santārammaṇaṃ anupasantasabhāvānaṃ kilesānaṃ , saṅkhārānañca abhāvato santo nibbutasabbapariḷāhattā nibbuto , santapaṇītabhāveneva tadatthāya asecanakatāya atappakatā daṭṭhabbā . Tenāha ‘‘ idaṃ dvayaṃ lokuttarameva sandhāya vuttan ’’ ti .
Uttamañāṇassa visayattā na takkena avacaritabbo , tato eva nipuṇañāṇagocaratāya , saṇhasukhumasabhāvattā ca nipuṇo .
Bālānaṃ avisayattā paṇḍitehi eva veditabboti paṇḍitavedanīyo .
Ālīyanti abhiramitabbaṭṭhenaV2.52 sevīyantīti ālayā , pañca kāmaguṇā . Ālayanti abhiramaṇavasena sevantīti ālayā , taṇhāvicaritāni . Ālayaratāti ālayaniratā . Suṭṭhu muditā ativiya muditā anukkaṇṭhanato . Ramatīti ratiṃ vindati kīḷati laḷati . Ime sattā yathā kāmaguṇe , evaṃ rāgampi assādenti abhinandanti yevāti vuttaṃ ‘‘ duvidhampī ’’ tiādi .
Ṭhānaṃ sandhāyāti ṭhāna-saddaṃ sandhāya . Atthato pana ‘‘ ṭhānan ’’ ti ca paṭiccasamuppādo eva adhippeto . Tiṭṭhati ettha phalaṃ tadāyattavuttitāyāti ṭhānaṃ , saṅkhārādīnaṃ paccayabhūtā avijjādayo . Imesaṃ saṅkhārādīnaṃ paccayāti idappaccayā , avijjādayova . Idappaccayā eva idappaccayatā yathā devo eva devatāP2.76 , idappaccayānaṃ vā avijjādīnaṃ attano phalaṃ paṭicca paccayabhāvoM2.59 uppādanasamatthatā idappaccayatā , tena paramatthapaccayalakkhaṇo paṭiccasamuppādo dassito hoti . Paṭicca samuppajjati phalaṃ etasmāti paṭiccasamuppādo . Padadvayenāpi dhammānaṃ paccayaṭṭho eva vibhāvito . Tenāha ‘‘ saṅkhārādipaccayānaṃ avijjādīnametaṃ adhivacanan ’’ ti . Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāsu ( visuddhi .2.570) vuttanayena veditabbo .
Sabbasaṅkhārasamathotiādi sabban ti sabbasaṅkhārasamathādipadābhidheyyaṃ sabbaṃ , atthato nibbānameva . Idāni tassa nibbānabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ yasmā hī ’’ tiādi vuttaṃ . Tan ti nibbānaṃ . Āgammāti paṭicca ariyamaggassa ārammaṇapaccayahetu . Sammantīti appaṭisandhikūpasamavasena sammanti . Tathā santā ca savisesaṃ upasantā nāma hontīti āha ‘‘ vūpasammantī ’’ ti , etena sabbe saṅkhārā sammanti etthāti sabbasaṅkhārasamatho , nibbānanti dasseti . Sabbasaṅkhāravisaṃyutte hi nibbāne sabbasaṅkhāravūpasamapariyāyo ñāyāgato yevāti . Sesepadesupi eseva nayo .
Upadhīyati ettha dukkhanti upadhi , khandhādayo . Paṭinissaṭṭhāti samucchedavasena pariccattā honti . Sabbā taṇhāti aṭṭhasatappabhedā sabbāpi taṇhā . Sabbe kilesarāgāti kāmarāgarūparāgādibhedā sabbepi kilesabhūtā rāgā , sabbepi vā kilesā idha kilesarāgāti veditabbā , na lobhavisesā eva cittassa viparītabhāvāpādanato . Yathāha ‘‘ rattampi cittaṃ vipariṇataṃ , duṭṭhampi cittaṃ vipariṇataṃ , mūḷhampi cittaṃ vipariṇatan ’’ ti ( pārā .271) virajjantītiP2.77 attano sabhāvaṃ vijahanti . Sabbaṃ dukkhan ti jarāmaraṇādibhedaṃ sabbaṃ vaṭṭadukkhaṃ .
Bhavena bhavan ti tena tena bhavena bhavantaraṃ . Bhavanikantibhāvena saṃsibbati , phalena vā saddhiṃ kammaṃ sataṇhasseva āyatiṃ punabbhavabhāvato . Tato vānato nikkhantaṃ tattha tassa sabbaso abhāvato .
Ciranisajjācirabhāsanehi piṭṭhiāgilāyanatālugalasosādivasena kāyakilamatho ceva kāyavihesāV2.53 ca veditabbā . Sā ca kho desanāya atthaṃ ajānantānaṃ , appaṭipajjantānañca vasena , jānantānaṃ , pana paṭipajjantānañca desanāya kāyaparissamopi satthu aparissamova . Tenāha bhagavā ‘‘ na ca maṃ dhammādhikaraṇaṃ vihesesī ’’ ti ( udā .10). Tathā hi vuttaṃ ‘‘ yā ajānantānaṃ desanā nāma , so mama kilamatho assā ’’ ti . Ubhayan ti cittakilamatho , cittavihesāM2.60 cāti ubhayaṃ petaṃ buddhānaṃ natthi , bodhimūleyeva samucchinnattā .
65. Anubrūhanaṃ sampiṇḍanaṃ . Soti ‘‘ apissū ’’ ti nipāto .
Vipassin ti paṭi-saddayogena sāmiatthe upayogavacananti āha ‘‘ vipassissā ’’ ti .
Vuddhippattā acchariyā vā anacchariyā . Vuddhiatthopi hi akāro hoti yathā ‘‘ asekkhā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikāya 11). Kappānaṃ cattāri asaṅkhyeyyāni satasahassañca sadevakassa lokassa dhammasaṃvibhāgakaraṇatthameva pāramiyoP2.78 pūretvā idāni samadhigatadhammarājassa tattha appossukkatāpattidīpanatā , gāthātthassa acchariyatā , tassa vuddhippatti cāti veditabbā . Atthadvārena hi gāthānaṃ anacchariyatā .
Gocarā ahesun ti upaṭṭhahiṃsu . Upaṭṭhānañca vitakketabbatāvāti āha ‘‘ parivitakkayitabbataṃ pāpuṇiṃsū ’’ ti .
Yadi sukhāpaṭipadāva kathaṃ kicchatāti āha ‘‘ pāramīpūraṇakāle ’’ tiādi . Evamādīni duppariccajāni dentassa .
Ha -iti vā byattanti etasmiṃ atthe nipāto ,‘‘ ekaṃsatthe ’’ ti keci . Ha byattaṃ , ekaṃsena vā alaṃ nippayojanaṃ evaṃ kicchena adhigatassa dhammassa desetunti yojanā . Halan ti ‘‘ alan ’’ ti iminā samānatthaṃ padaṃ ‘‘ halanti vadāmī ’’ tiādīsu ( saṃ . ni . ṭī .1.172) viya .
Rāgadosaphuṭṭhehīti phuṭṭhavisena viya sappena rāgena , dosena ca samphuṭṭhehi abhibhūtehi . Rāgadosānugatehīti rāgadosehi anubandhehi .
Niccādīnan ti niccaggāhādīnaṃ . Evaṃ gatan ti evaṃ pavattaṃ aniccādiākārena pavattaṃ . ‘‘ Catusaccadhamman ’’ ti idaṃ aniccādīsu , saccesu ca yathālābhavasena gahetabbaṃ . Evaṃ gatanti vā evaṃ ‘‘ aniccan ’’ tiādinā abhinivisitvā mayā , aññehi ca sammāsambuddhehi gataṃ , ñātaṃ paṭividdhanti attho .
Kāmarāgena , bhavarāgena ca rattā nīvaraṇehi nivutacittatāya , diṭṭhirāgena rattā viparītābhinivesena na dakkhanti yāthāvato imaṃ dhammaṃ nappaṭivijjhissanti .
Evaṃ gāhāpetun ti ‘‘ aniccan ’’ tiādinā sabhāvena yāthāvato dhammeP2.79 jānāpetuṃ .
Rāgadosaparetatāpi nesaṃ sammūḷhabhāvenevāti āha ‘‘ tamokhandhena āvuṭā ’’ ti .
DhammadesanāyaV2.54 appossukkatāpattiyā kāraṇaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ kasmā panā ’’ tiādinā sayameva codanaṃ samuṭṭhāpeti .
Tattha yathāyaṃ idāni dhammadesanāyaM2.61 appossukkatāpatti sabbabuddhānaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammatāvasena , sabbabodhisattānaṃ ādito ‘‘ kiṃ me aññātavesenā ’’ tiādinā ( bu . vaṃ .2.99) mahābhinīhāre attano cittassa samussāhanaṃ āciṇṇasamāciṇṇadhammatā vāti āha ‘‘ kiṃ me ’’ tiādi . Tattha aññātavesenāti sadevakaṃ lokaṃ unnādento buddho ahutvā kevalaṃ buddhānaṃ sāvakabhāvūpagamanavasena aññātarūpena .
Tividhaṃ kāraṇaṃ appossukkatāpattiyā paṭipakkhassa balavabhāvo , dhammassa paramagambhīratā , tattha ca bhagavato sātisayaṃ gāravanti taṃ dassetuṃ ‘‘ tassa hī ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha paṭipakkhā nāma rāgādayo kilesā sammāpaṭipattiyā antarāyakarattā . Tesaṃ balavabhāvato ciraparibhāvanāya sattasantānato dubbisodhiyatāya te satte mattahatthino viya dubbalaṃ purisaṃ ajjhottharitvā anayabyasanaṃ āpādentā anekasatayojanāyāmavitthāraṃ sunicitaṃ ghanasannivesaṃ kaṇṭakaduggampi adhisenti .
Dūrappabheda ducchejjatāhi dubbisodhiyataṃ pana dassetuṃ ‘‘ athassā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha ca anto āmaṭṭhatāya kañjikapuṇṇalābu ciraparivāsikatāya takkabharitacāṭi snehatintadubbalabhāvena vasātelapītapilotikā ; telamissitatāya añjanamakkhitahatthā dubbisodhanīyā vuttā . HīnūpamāP2.80 cetā rūpappabandhabhāvato , acirakālikattā ca malīnatāya , kilesasaṃkileso eva pana dubbisodhanīyataro anādikālikattā , anusayitattā ca . Tenāha ‘‘ atisaṃkiliṭṭhā ’’ ti .
Yathā ca dubbisodhanīyatāya evaṃ gambhīraduddasaduranubodhānampi vuttaupamā hīnūpamāva . Gambhīropi dhammo paṭipakkhavidhamanena supākaṭo bhaveyya , paṭipakkhavidhamanaṃ pana sammāpaṭipattipaṭibaddhaṃ , sā saddhammasavanādhīnā , taṃ satthari , dhamme ca pasādāyattaṃ .
So visesato loke sambhāvanīyassa garukātabbassa abhipatthanāhetukoti panāḷikāya sattānaṃ dhammasampaṭipattiyā brahmayācanādinimittanti taṃ dassento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
66.‘‘ Aññataro ’’ ti appaññāto viya kiñcāpi vuttaṃ , atha kho pākaṭo paññātoti dassetuṃ ‘‘ imasmiṃ cakkavāḷe jeṭṭhakamahābrahmā ’’ ti vuttaṃ . Mahābrahmabhavane jeṭṭhakamahābrahmā . So hi sakko viyaM2.62 kāmadevaloke , brahmaloke ca pākaṭo paññāto .
Upakkilesabhūtaṃ appaṃ rāgādirajaṃ etassāti apparajaṃ , apparajaṃ akkhi paññācakkhu yesaṃ te taṃsabhāvāti katvā apparajakkhajātikāti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ paññāmaye ’’ tiādimāha . Appaṃ rāgādirajaṃ yesaṃ te taṃsabhāvā apparajakkhajātikāti evamettha attho veditabbo .
Assavanatāti ‘‘ sayaṃV2.55 abhiññā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.28,405; ma . ni .1.154,444) viya karaṇe paccattavacananti āha ‘‘ assavanatāyā ’’ ti .
Dasapuññakiriyavatthuvasenāti dānādidasavidhavimuttiparipācanīyapuññakiriyavatthūnaṃ vasena . Tenāha ‘‘ katādhikārā ’’ tiādi . Papañcasūdaniyaṃ pana ‘‘ dvādasapuññakiriyavasenā ’’ tiP2.81 ( ma . ni . aṭṭha .2.282) vuttaṃ , taṃ dānādīsu saraṇagamanaparahitapariṇāmanadvaya pakkhipanavasena vuttaṃ .
69. Garuṭṭhāniyesu gāravavasena garukarapatthanā ajjhesanā , sāpi atthato patthanā evāti vuttaṃ ‘‘ yācanan ’’ ti .
Padesavisayañāṇadassanaṃ hutvā buddhānaṃyeva āveṇikabhāvato idaṃ ñāṇadvayaṃ ‘‘ buddhacakkhū ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ imesañhi dvinnaṃ ñāṇānaṃ buddhacakkhūti nāman ’’ ti . Tiṇṇaṃ maggañāṇānan ti heṭṭhimānaṃ tiṇṇaṃ maggañāṇānaṃ ‘‘ dhammacakkhū ’’ ti nāmaṃ , catusaccadhammadassananti katvā dassanamattabhāvato . Yato tāni ñāṇāni vijjūpamābhāvena vuttāni , aggamaggañāṇaṃ pana ñāṇakiccassa sikhāppattiyā dassanamattaṃ na hotīti ‘‘ dhammacakkhū ’’ ti na vuccatīti . Yato taṃ vajirūpamābhāvena vuttaṃ .
Vuttanayenevāti ‘‘ apparajakkhajātikā ’’ ti ettha vuttanayeneva .
Yasmā mandakilesā ‘‘ apparajakkhā ’’ ti vuttā , tasmā bahalakilesā ‘‘ mahārajakkhā ’’ ti veditabbā .
Paṭipakkhavidhamanasamatthatāya tikkhāni sūrāni visadāni , vuttavipariyāyena mudūni .
Saddhādayo ākārāti saddahanādippakāre vadati . Sundarāti kalyāṇā . Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘ yesaṃ āsayādayo koṭṭhāsā sundarā , te svākārā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .814) vuttaṃ , taṃ imāya atthavaṇṇanāya aññadatthu saṃsandatiP2.82 sametīti daṭṭhabbaṃ . Yato saddhāsampadādivasena ajjhāsayassa sundaratāti , tabbipariyāyato asundaratāti .
Kāraṇaṃ nāma paccayākāro , saccāni vā .
Paralokan ti samparāyaṃ . Taṃ dukkhāvahaṃ vajjaṃ viya bhayato passitabbanti vuttaṃ ‘‘ paralokañceva vajjañca bhayato passantī ’’ ti . Sampattibhavato vā aññattā vipattibhavo ‘‘ paraloko ’’ ti vuttaṃ ‘‘ para … pe … passantī ’’ ti .
AyaṃM2.63 panettha pāḷīti ettha ‘‘ apparajakkhā ’’ dipadānaṃ atthavibhāvane ayaṃ tassa tathābhāvasādhakapāḷi .
Saddhādīnañhi vimuttiparipācakadhammānaṃ balavabhāvo tappaṭipakkhānaṃ pāpadhammānaṃ dubbalabhāveneva hoti , tesañca balavabhāvo saddhādīnaṃ dubbalabhāvenāti vimuttiparipācakadhammānaṃ savisesaṃ atthitānatthitāvasena ‘‘ apparajakkhā mahārajakkhā ’’ ti ādayo pāḷiyaṃ ( paṭi . ma .1.111) vibhajitvā dassitā . Iti saddhādīnaṃ vasena pañca apparajakkhā , asaddhiyādīnaṃ vasena pañca mahārajakkhā . Evaṃ tikkhindriyamudindriyādayoti vibhāvitā paññāsa puggalā . Saddhādīnaṃ pana antarabhedena anekabhedā veditabbā .
Khandhādayo evaV2.56 lujjanapalujjanaṭṭhena loko , sampattibhavabhūto loko sampattibhavaloko , sugatisaṅkhāto upapattibhavo , sampatti sambhavati etenāti sampattisambhavaloko sugatisaṃvattaniyo kammabhavo . Duggatisaṅkhātaupapattibhavaduggatisaṃvattaniyakammabhavā vipattibhavalokavipattisambhavalokā .
Puna ekakadukādivasena lokaṃ vibhajitvā dassetuṃ ‘‘ eko loko ’’ tiādi vuttaṃ . Āhārādayo hi lujjanapalujjanaṭṭhena lokoti . Tattha ‘‘ eko loko sabbe sattā āhāraṭṭhitikā ’’ ti ( dī . ni .3.303; a . ni .10.27,28; paṭi . ma .1.2,112,208) yāyaṃ puggalādhiṭṭhānāya kathāya sabbasaṅkhārānaṃ paccayāyattavuttitā vuttā , tāya sabbo saṅkhāraloko eko ekavidho pakārantarassābhāvato . ‘‘ Dve lokā ’’ tiādīsupi imināP2.83 nayena attho veditabbo . Nāmaggahaṇena cettha nibbānassa aggahaṇaṃ tassa alokasabhāvattā . Nanu ca ‘‘ āhāraṭṭhitikā ’’ ti ettha paccayāyattavuttitāya maggaphalānampi lokatā āpajjatīti ? Nāpajjati pariññeyyānaṃ dukkhasaccadhammānaṃ ‘‘ idha loko ’’ ti adhippetattā . Atha vā na lujjati na palujjatīti yo gahito , tathā na hoti , so lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā .
Upādānānaṃ ārammaṇabhūtā khandhā upādānakkhandhā .
Anurodhādivatthubhūtā lābhādayo aṭṭha lokadhammā .
Dasāyatanānīti dasa rūpāyatanāni vivaṭṭajjhāsayassa adhippetattā .
Tassa ca sabbaṃ tebhūmakakammaṃ garahitabbaṃ , vajjitabbañca hutvā upaṭṭhātīti vuttaṃ ‘‘ sabbe abhisaṅkhārā vajjaṃ , sabbe bhavagāmikammā vajjan ’’ ti .
YesaṃM2.64 puggalānaṃ saddhādayo mandā , te idha ‘‘ assaddhā ’’ tiādinā vuttā . Na pana sabbena sabbaṃ saddhādīnaṃ abhāvatoti apparajakkhadukādīsu pañcasu dukesu ekekasmiṃ dasa dasa katvā ‘‘ paññāsāya ākārehi imāni pañcindriyāni jānātī ’’ ti vuttaṃ . Atha vā anvayato , byatirekato ca saddhādīnaṃ indriyānaṃ paropariyattaṃ jānātīti katvā tathā vuttaṃ . Ettha ca apparajakkhādivasena āvajjantassa bhagavato te sattā puñjapuñjāva hutvā upaṭṭhahanti , na ekekā .
Uppalāni ettha santīti uppalinī , gacchopi jalāsayopi , idha pana jalāsayo adhippetoti āha ‘‘ uppalavane ’’ ti .
Yāni udakassa anto nimuggāneva hutvā pusanti vaḍḍhanti , tāni antonimuggaposīnī .
Dīpitānīti aṭṭhakathāyaṃ pakāsitāni , idheva vā ‘‘ aññānipī ’’ tiādinā dīpitāni .
Ugghaṭitaññūti ugghaṭanaṃ nāma ñāṇugghaṭanaṃ , ñāṇe ugghaṭitamatte eva jānātīti attho . VipañcitaṃP2.84 vitthāramevamatthaṃ jānātīti vipañcitaññū . Uddesādīhi netabboti neyyo . Saha udāhaṭavelāyāti udāhāre dhammassa uddese udāhaṭamatte eva . Dhammābhisamayoti catusaccadhammassa ñāṇena saddhiṃ abhisamayo . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ ‘‘ cattāro satipaṭṭhānā ’’ tiādināV2.57 nayena saṅkhittena mātikāya dīpiyamānāya desanānusārena ñāṇaṃ pesetvā arahattaṃ gaṇhituṃ samattho ‘‘ puggalo ugghaṭitaññū ’’ ti vuccati . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ saṅkhittena mātikaṃ ṭhapetvā vitthārena atthe vibhajiyamāne arahattaṃ pāpuṇituṃ samattho ‘‘ puggalo vipañcitaññū ’’ ti vuccati . Uddesatoti uddesahetu , uddisantassa , uddisāpentassa vāti attho . Paripucchatoti atthaṃ paripucchantassa . Anupubbena dhammābhisamayo hotīti anukkamena arahattappatto hoti . Na tāya jātiyā dhammābhisamayo hotīti tena attabhāvena maggaṃ vā phalaṃ vā antamaso jhānaṃ vā vipassanaṃ vā nibbattetuṃ na sakkoti . Ayaṃ vuccati puggalo padaparamoti ayaṃ puggalo byañjanapadameva paramaṃ assāti ‘‘ padaparamo ’’ ti vuccati .
Yeti ye duvidhe puggale sandhāya vuttaṃ vibhaṅge kammāvaraṇenāti pañcavidhena ānantariyakammena . Vipākāvaraṇenāti ahetukapaṭisandhiyā . Yasmā duhetukānampi ariyamaggapaṭivedho natthi , tasmā duhetukapaṭisandhipiM2.65 ‘‘ vipākāvaraṇamevā ’’ ti veditabbā . Kilesāvaraṇenāti niyatamicchādiṭṭhiyā . Assaddhāti buddhādīsu saddhā rahitā . Acchandikāti kattukamyatākusalacchandarahitā , uttarakurukā manussā acchandikaṭṭhānaṃ paviṭṭhā . Duppaññāti bhavaṅgapaññāya parihīnā , bhavaṅgapaññāya pana paripuṇṇāyapi yassa bhavaṅgaṃ lokuttarassa paccayo na hoti , sopi duppañño eva nāma . Abhabbā niyāmaṃ okkamituṃ kusalesu dhammesu sammattan tiP2.85 kusalesu dhammesu sammattaniyāmasaṅkhātaṃ ariyamaggaṃ okkamituṃ adhigantuṃ abhabbā . ‘‘ Na kammāvaraṇenā ’’ tiādīni vuttavipariyāyena veditabbāni .
‘‘ Rāgacaritā ’’ tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ paramatthadīpaniyaṃ [ paramatthamañjūsāyaṃ visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyanti bhavitabbaṃ – ‘‘ Sā esā paramatthānaṃ , tattha tattha yathārahaṃ ; Nidhānato paramattha-mañjūsā nāma nāmato ’’ ti .( visuddhimaggamahāṭīkāya nigamane sayameva vuttattā )] visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ ;
70. Ārabbhāti attano adhippetassa atthassa bhagavato jānāpanaṃ uddissāti attho .
Selo pabbato ucco hoti thiro ca , na paṃsupabbato , missakapabbato vāti āha ‘‘ sele yathā pabbatamuddhanī ’’ ti .
Dhammamayaṃ pāsādan ti lokuttaradhammamāha . So hi pabbatasadiso ca hoti sabbadhamme atikkamma abbhuggataṭṭhena pāsādasadiso ca , paññāpariyāyo vā idha dhamma-saddoV2.58 . Sā hi abbhuggataṭṭhena pāsādoti abhidhamme ( dha . sa . aṭṭha .16) niddiṭṭhā . Tathā cāha – ‘‘ Paññāpāsādamāruyha , asoko sokiniṃ pajaṃ ; Pabbataṭṭhova bhūmaṭṭhe , dhīro bāle avekkhatī ’’ ti .( dha . pa .28);
‘‘ Yathā hī ’’ tiādīsu yathā pabbate ṭhatvā rattandhakāre heṭṭhā olokentassa purisassa khette kedārapāḷikuṭiyo , tattha sayitamanussā ca na paññāyanti anujjalabhāvato . Kuṭikāsu pana aggijālā paññāyati ujjalabhāvato evaṃ dhammapāsādamāruyha sattalokaṃ olokayato bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ nāgacchanti akatakalyāṇā sattā ñāṇagginā anujjalabhāvato , anuḷārabhāvato ca rattiṃ khittā sarāM2.66 viya honti . Katakalyāṇā pana bhabbapuggalā dūre ṭhitāpi bhagavato ñāṇassa āpāthaṃ āgacchanti paripakkañāṇaggitāyaP2.86 samujjalabhāvato , uḷārasantānatāya himavantapabbato viya cāti evaṃ yojanā veditabbā .
Uṭṭhehīti tvaṃ dhammadesanāya appossukkatāsaṅkhātasaṅkocāpattito kilāsubhāvato uṭṭhaha .
Vīriyavantatāyāti sātisaya catubbidhasammappadhānavīriyavantatāya . Vīrassa hi bhāvo , kammaṃ vā vīriyaṃ . Kilesamārassa viya maccumārassapi āyatiṃ asambhavato ‘‘ maccukilesamārānan ’’ ti vuttaṃ . Abhisaṅkhāramāravijayassa aggahaṇaṃ kilesamāravijayeneva tabbijayassa jotitabhāvato . Vāhanasamatthatāyāti saṃsāramahākantārato nibbānasaṅkhātaṃ khemappadesaṃ sampāpanasamatthatāya .
71.‘‘ Apārutaṃ tesaṃ amatassa dvāran ’’ ti keci paṭhanti . Nibbānassa dvāraṃ pavisanamaggo vivaritvā ṭhapito mahākaruṇūpanissayena sayambhuñāṇena adhigatattā .
Saddhaṃ pamuñcantūti saddhaṃ pavedentu , attano saddahanākāraṃ upaṭṭhāpentūti attho .
Sukhena akicchena pavattanīyatāya suppavattitaṃ . Na bhāsiṃ na bhāsissāmīti cintesi .