Issues
Select Version
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā

Paṭiccasamuppādagambhīratāvaṇṇanā ‘‘ Atthagambhīratāyā ’’ tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃP2.110 ‘‘ tatthā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Paṭiccasamuppādagambhīratāvaṇṇanā ‘‘ Atthagambhīratāyā ’’ tiādinā saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃP2.110 ‘‘ tatthā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭhoti jātipaccayato sambhūtaṃ hutvā sahitassa attano paccayānurūpassa jarāmaraṇassa uddhaṃ uddhaṃ āgatabhāvo , anupavattatthoti attho . Atha vā sambhūtaṭṭho ca samudāgataṭṭho ca sambhūtasamudāgataṭṭho . ‘‘ Na jātito jarāmaraṇaṃ na hoti ,’’ na ca jātiṃ vinā ‘‘ aññato hotī ’’ ti hi jātipaccayasambhūtaṭṭho vutto , itthañca jātito samudāgacchatīti jātipaccayasamudāgataṭṭho , yā yā jāti yathā yathā paccayo hoti , tadanurūpapātubhāvoti attho . So anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro . Sesapadesupi eseva nayo .
Avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭhoti yenākārena yadavatthā avijjā saṅkhārānaṃ paccayo hoti . Yena hi pavattiākārena , yāya ca avatthāya avatthitā avijjā tesaṃ tesaṃ saṅkhārānaṃ paccayo hoti , tadubhayassapi duravabodhanīyato avijjā saṅkhārānaṃ navahi ākārehi paccayaṭṭhoM2.85 anupacitakusalasambhārānaṃ ñāṇassa tattha appatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro . Esa nayo sesapadesupi .
KatthaciV2.76 anulomato desīyati , katthaci paṭilomatoti idha pana paccayuppādā paccayuppannuppādasaṅkhāto anulomo , paccayanirodhā paccayuppannanirodhasaṅkhāto ca paṭilomo adhippeto . Ādito pana paṭṭhāya antagamanaṃ anulomo , antato ca ādigamanaṃ paṭilomoti adhippeto . Ādito paṭṭhāya anulomadesanāya , antato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ca tisandhi catusaṅkhepo . ‘‘ Ime bhikkhave cattāro āhārā kiṃ nidānā ’’ tiādikāya ( saṃ . ni .2.11) ca vemajjhato paṭṭhāya paṭilomadesanāya ,‘‘ cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ , tiṇṇaṃ saṅgati phasso , phassapaccayā vedanā ’’ tiādikāya ( saṃ . ni .2.43,45) anulomadesanāya ca dvisandhi tisaṅkhepo . ‘‘ SaṃyojaniyesuP2.111 bhikkhave dhammesu assādānupassino viharato taṇhā pavaḍḍhati , taṇhāpaccayā upādānan ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .2.53,57) ekasandhi dvisaṅkhepo . Ekaṅgo hi paṭiccasamuppādo desito . Labbhateva hi so ‘‘ tatra bhikkhave sutavā ariyasāvako paṭiccasamuppādaṃyeva sādhukaṃ yoniso manasi karoti ‘ iti imasmiṃ sati idaṃ hoti … pe … nirujjhatī ’ ti . Sukhavedaniyaṃ bhikkhave phassaṃ paṭicca uppajjati sukhavedanā ’’ ti ( saṃ . ni .2.62) imassa suttassa vasena veditabbo . Iti tena tena kāraṇena tathā tathā pavattetabbattā paṭiccasamuppādo desanāya gambhīro . Tenāha ‘‘ ayaṃ desanāgambhīratā ’’ ti .
Na hi tattha sabbaññutañāṇato aññaṃ ñāṇaṃ patiṭṭhaṃ labhati . ‘‘ Avijjāya panā ’’ tiādīsu jānanalakkhaṇassa ñāṇassa paṭipakkhabhūto avijjāya aññāṇaṭṭho . Ārammaṇassa paccakkhakaraṇena dassanabhūtassa paṭipakkhabhūto adassanaṭṭho . Yenesā attano sabhāvena dukkhādīnaṃ yāthāvasarasaṃ paṭivijjhituṃ na deti chādetvā pariyonandhitvā tiṭṭhati , so tassā saccāsampaṭivedhaṭṭho . Abhisaṅkharaṇaṃ saṃvidhānaṃ , pakappananti attho . Āyūhanaṃ sampiṇḍanaṃ , sampayuttadhammānaṃ attano kiccānurūpatāya rāsīkaraṇanti attho . Apuññābhisaṅkhārekadeso sarāgo . Añño virāgo . Rāgassa vā appaṭipakkhabhāvato rāgappavaḍḍhako , rāguppattipaccayoM2.86 ca sabbopi apuññābhisaṅkhāro sarāgo . Itaro tabbidūrabhāvato virāgo . ‘‘ Dīgharattaṃ hetaṃ bhikkhave assutavato puthujjanassa ajjhositaṃ mamāyitaṃ parāmaṭṭhaṃ ‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’ ti ’’( saṃ . ni .2.61) attaparāmāsassaP2.112 viññāṇaṃ visesato vatthu vuttanti viññāṇassa suññataṭṭho gambhīro . Attā vijānāti saṃsaratīti sabyāpāratāsaṅkantiabhinivesabalavatāya abyāpāraasaṅkantipaṭisandhipātubhāvaṭṭhā ca gambhīrā . Nāmarūpassa paṭisandhikkhaṇe ekatova uppādo ekuppādo , pavattiyaṃ visuṃ visuṃ yathārahaṃ ekuppādo . Nāmassa rūpena , rūpassa ca nāmena asampayogato vinibbhogo nāmassa nāmenaV2.77 , rūpassa ca rūpena ekaccassa ekaccena avinibbhogo ( nāmassa nāmena avinibbhogo vibha . mūlaṭī .242) yojetabbo . Ekuppādekanirodhehi avinibbhoge adhippete so rūpassa ca ekakalāpapavattino rūpena labbhatīti . Atha vā ekacatuvokārabhavesu nāmarūpānaṃ asahavattanato aññamaññaṃ vinibbhogo , pañcavokārabhave sahavattanato avinibbhogo ca veditabbo . Nāmassa ārammaṇābhimukhaṃ namanaṃ namanaṭṭho . Rūpassa virodhipaccayasamavāye visadisuppatti ruppanaṭṭho . Indriyapaccayabhāvo adhipatiyaṭṭho . ‘‘ Lokopeso , dvārāpesā , khettaṃ petan ’’ ti vuttalokādiattho cakkhādīsu pañcasu yojetabbo . Manāyatanassa pana lujjanato , manosamphassādīnaṃ dvārakhettabhāvato ca ete atthā veditabbā . Āpāthagatānaṃ rūpādīnaṃ pakāsanayogyatālakkhaṇaṃ obhāsanaṃ cakkhādīnaṃ visayibhāvo , manāyatanassa vijānanaṃ . Saṅghaṭṭanaṭṭho visesato cakkhusamphassādīnaṃ pañcannaṃ , itare channampi yojetabbā . Phusanañca phassassa sabhāvo . Saṅghaṭṭanaṃ raso , itare upaṭṭhānākārā . Ārammaṇarasānubhavanaṭṭho rasavasena vutto , vedayitaṭṭho lakkhaṇavasena . Sukhadukkhama ajjhattabhāvoP2.113 yathākkamaṃ tissannaṃ vedanānaṃ sabhāvavasena vutto . ‘‘ Attā vedayatī ’’ ti abhinivesassa balavabhāvato nijjīvaṭṭho vedanāya gambhīro . Nijjīvāya vā vedanāya vedayitaṃ nijjīvavedayitaṃ , so eva atthoti nijjīvavedayitaṭṭho . SappītikataṇhāyaM2.87 abhinanditaṭṭho . Balavatarataṇhāya gilitvā pariniṭṭhāpanaṃ ajjhosānaṭṭho . Itare pana jeṭṭhabhāvaosāraṇasamuddaduratikkamaapāripūrivasena veditabbā . Ādānaggahaṇābhinivesaṭṭhā catunnampi upādānānaṃ samānā , parāmāsaṭṭho diṭṭhupādānādīnameva , tathā duratikkamaṭṭho . ‘‘ Diṭṭhikantāro ’’ ti ( dha . sa .392) hi vacanato diṭṭhīnaṃ duratikkamatā . Daḷhaggahaṇattā vā catunnampi duratikkamaṭṭho yojetabbo . Yonigatiṭhitinivāsesukhipanan ti samāse bhummavacanassa alopo daṭṭhabbo . Evañhi tena āyūhanābhisaṅkharaṇapadānaṃ samāso hoti . Yathā tathā jāyanaṃ jātiattho . Tassā pana sannipātato jāyanaṃ sañjātiattho . Mātukucchiṃ okkamitvā viya jāyanaṃ okkantiattho . So jātito nibbattanaṃ nibbattiattho . Kevalaṃ pātubhavanaṃ pātubhāvaṭṭho . Jarāmaraṇaṅgaṃ maraṇappadhānanti tassa maraṇaṭṭhā eva khayādayo gambhīrāti dassitā . Uppannauppannānañhi navanavānaṃ khayena kamena khaṇḍiccādiparipakkapavattiyaṃ loke jarāvohārotiV2.78 . Khayaṭṭho vā jarāya vuttoti daṭṭhabbo . Navabhāvāpagamo hi ‘‘ khayo ’’ tiP2.114 vattuṃ yuttoti vipariṇāmaṭṭho dvinnampi vasena yojetabbo , santativasena vā jarāya khayavayabhāvā , sammutikhaṇikavasena maraṇassa bhedavipariṇāmaṭṭhā yojetabbā .
Avijjādīnaṃ sabhāvo paṭivijjhīyatīti paṭivedho . Vuttañhetaṃ nidānakathāyaṃ ‘‘ tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo paṭivedho ’’ ti .( Dī . ni . aṭṭha . paṭhamamahāsaṅgītikathā ; abhi . aṭṭha . nidānakathā ) so hi avijjādīnaṃ sabhāvo maggañāṇeneva asammohapaṭivedhavasena paṭivijjhitabbato aññāṇassa alabbhaneyyapatiṭṭhatāya agādhaṭṭhena gambhīro .
Sā sabbāpīti sā yathāvuttā saṅkhepato catubbidhā vitthārato anekappabhedā sabbāpi paṭiccasamuppādassa gambhīratā therassa uttānakā viya upaṭṭhāsi catūhi aṅgehi samannāgatattā .
Udāhu aññesampīti ‘‘ mayhaṃ tāva esa paṭiccasamuppādo uttānako hutvā upaṭṭhāti , kiṃ nu kho aññesampi evaṃ uttānako hutvā upaṭṭhātī ’’ ti mā evaṃ avaca mayāva dinnanaye catusaccakammaṭṭhānavidhimhi ṭhatvā .