Issues
Select Version
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā

Āyatanapabbavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

Āyatanapabbavaṇṇanā

384. Chasu ajjhattikabāhiresūti ‘‘ chasu ajjhattikesu chasu bāhiresū ’’ ti ‘‘ chasū ’’ ti padaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ . Kasmā panetāni ubhayāni chaḷeva vuttāni ? Chaviññāṇakāyuppattidvārārammaṇavavatthānato . Cakkhuviññāṇavīthiyā pariyāpannassa hi viññāṇakāyassa cakkhāyatanameva uppattidvāraṃ , rūpāyatanameva ca ārammaṇaṃ , tathā itarāni itaresaṃ , chaṭṭhassa pana bhavaṅgamanasaṅkhāto manāyatanekadesoP2.405 uppattidvāraṃ , asādhāraṇañca dhammāyatanaṃ ārammaṇaṃ .
Cakkhatīti cakkhu , rūpaṃ assādeti , vibhāveti cāti attho . Suṇātīti sotaṃ . Ghāyatīti ghānaṃ . Jīvitanimittatāya raso jīvitaṃ , taṃ jīvitaṃ avhāyatīti jivhā . Kucchitānaṃ sāsavadhammānaṃ āyo uppattidesoti kāyo . Munāti ārammaṇaṃ vijānātīti mano . Rūpayati vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ . Sappati attano paccayehi harīyati sotaviññeyyabhāvaṃ gamīyatīti saddo . Gandhayati attano vatthuṃ sūcetīti gandhoM2.321 . Rasanti taṃ sattā assādentīti raso . Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ . Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhammā . Sabbāni pana āyānaṃ tananādiatthena āyatanāni . Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimaggasaṃvaṇṇanāyaṃ ( visuddhi .2.510,511,512; visuddhi . ṭī .2.510) vuttanayeneva veditabbo .
CakkhuñcaV2.297 pajānātīti ( dī . ni .2.384; ma . ni .1.117) ettha cakkhu nāma pasādacakkhu , na sasambhāracakkhu , nāpi dibbacakkhuādikanti āha cakkhupasādan ti . Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ yaṃ cakkhu catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya pasādo ’’ ti .( Dha . sa .596) ca -saddo vakkhamānatthasamuccayattho . Yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti aviparītassa attano rasassa ceva lakkhaṇassa ca vasena , rūpesu āviñchanakiccassa ceva rūpābhighātārahabhūtapasādalakkhaṇassa ca daṭṭhukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtapasādalakkhaṇassa ca vasenāti attho . Atha vā yāthāvasarasalakkhaṇavasenāti yāthāvasarasavasena ceva lakkhaṇavasena ca , yāthāvasarasotiP2.406 ca aviparītasabhāvo veditabbo . So hi rasīyati aviraddhapaṭivedhavasena assādīyati ramīyatīti ‘‘ raso ’’ ti vuccati , tasmā salakkhaṇavasenāti vuttaṃ hoti . Lakkhaṇavasenāti aniccādisāmaññalakkhaṇavasena .
‘‘ Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.204,400; ma . ni .3.421,425,426; saṃ . ni .2.43,45;2.4.60) samuditāniyeva rūpāyatanāni cakkhuviññāṇuppattihetu , na visuṃ visunti imassa atthassa jotanatthaṃ ‘‘ rūpe cā ’’ ti puthuvacanaggahaṇaṃ , tāya eva ca desanāgatiyā kāmaṃ idhāpi ‘‘ rūpe ca pajānātī ’’ ti vuttaṃ , rūpabhāvasāmaññena pana sabbaṃ ekajjhaṃ gahetvā bahiddhā catusamuṭṭhānikarūpañcāti ekavacanavasena attho . Sarasalakkhaṇa vasenāti cakkhuviññāṇassa visayabhāvakiccassa vasena ceva cakkhupaṭihananalakkhaṇassa vasena cāti yojetabbaṃ .
Ubhayaṃ paṭiccāti cakkhuṃ upanissayapaccayavasena paccayabhūtaṃ , rūpe ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayavasena paccayabhūte ca paṭicca .
Kāmaṃ ayaṃ suttantasaṃvaṇṇanā , nippariyāyakathā nāma abhidhammasannissitā evāti abhidhammanayeneva saṃyojanāni dassento ‘‘ kāmarāga … pe … avijjāsaṃyojanan ’’ tiM2.322 āha . Tattha kāmesu rāgo , kāmo ca so rāgo cāti vā kāmarāgo . So eva bandhanaṭṭhena saṃyojanaṃ . Ayañhi yassa saṃvijjati , taṃ puggalaṃ vaṭṭasmiṃ saṃyojeti bandhati iti dukkhena sattaṃ , bhavādike vā bhavantarādīhi , kammunā vā vipākaṃ saṃyojeti bandhatīti saṃyojanaṃ . Evaṃ paṭighasaṃyojaṃādīnampi yathārahamattho vattabbo . Sarasalakkhaṇavasenāti ettha pana sattassa vaṭṭato anissajjanasaṅkhātassa attano kiccassa ceva yathāvuttabandhanasaṅkhātassa lakkhaṇassa ca vasenāti yojetabbaṃ .
BhavassādadiṭṭhissādanivattanatthaṃP2.407 kāmassāda ggahaṇaṃ . Assādayatoti abhiramantassa . AbhinandatotiV2.298 sappītikataṇhāvasena nandantassa . Padadvayenāpi balavato kāmarāgassa paccayabhūtā kāmarāguppatti vuttā . Esa nayo sesesupi .
Aniṭṭhārammaṇeti ettha ‘‘ āpāthagate ’’ ti vibhattivipariṇāmanavasena ‘‘ āpāthagatan ’’ ti padaṃ ānetvā sambandhitabbaṃ .
Etaṃ ārammaṇan ti etaṃ evaṃsukhumaṃ evaṃdubbibhāgaṃ ārammaṇaṃ .
‘‘ Niccaṃ dhuvan ’’ ti idaṃ nidassanamattaṃ . ‘‘ Ucchijjissati vinassissatīti gaṇhato ’’ ti evamādīnampi saṅgaho icchitabbo .
Paṭhamāya sakkāyadiṭṭhiyā anurodhavasena ‘‘ satto nu kho ’’ ti , itarāya anurodhavasena ‘‘ sattassa nu kho ’’ ti vicikicchato . Attattaniyādigāhānugatā hi vicikicchā diṭṭhiyā asati abhāvato .
Bhavaṃ patthentassāti ‘‘ īdise sampattibhave yasmā amhākaṃ idaṃ iṭṭhaṃ rūpārammaṇaṃ sulabhaṃ jātaṃ , tasmā āyatimpi ediso , ito vā uttaritaro sampattibhavo bhaveyyā ’’ ti bhavaṃ nikāmentassa . Evarūpan ti evarūpaṃ rūpaṃ . Taṃsadise hi tabbohāravasenevaṃ vuttaṃ . Bhavati hi taṃsadisesu tabbohāro yathā ‘‘ sā eva tittirī , tāni eva osadhānī ’’ ti .
Usūyatoti usūyaṃ issaṃ uppādayato .
Aññassa maccharāyatoti aññena asādhāraṇabhāvakaraṇena macchariyaṃ karoto .
Sabbeheva yathāvuttehi navahi saṃyojanehi .
Tañca kāraṇan ti subhanimittapaṭighanimittādivibhāgaṃ iṭṭhāniṭṭhādirūpārammaṇañceva tajjāyonisomanasikārañcātiP2.408 tassa tassa saṃyojanassa kāraṇaṃ .
Avikkhambhitāsamūhatabhūmiladdhuppannaṃ taṃ sandhāya ‘‘ appahīnaṭṭhena uppannassā ’’ ti vuttaṃ . Vattamānuppannatā samudācāraggahaṇeneva gahitā .
Yena kāraṇenāti yena vipassanāsamathabhāvanāsaṅkhātena kāraṇenaM2.323 . Tañhi tassa tadaṅgavasena ceva vikkhambhanavasena ca pahānakāraṇaṃ .
Issāmacchariyānaṃ apāyagamanīyatāya paṭhamamaggavajjhatā vuttā . Yadi evaṃ ‘‘ tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ parikkhayā sotāpanno hotī ’’ ti ( a . ni .4.241) suttapadaṃ kathanti ? Taṃ suttantapariyāyena vuttaṃ . Yathānulomasāsanā hi suttantadesanā , ayaṃ pana abhidhammanayena saṃvaṇṇanāti nāyaṃ dosoti .
Oḷārikassāti thūlassa , yato abhiṇhasamuppattipariyuṭṭhānatibbatāva hoti . Aṇusahagatassāti vuttappakārābhāvena aṇubhāvaṃ sukhumabhāvaṃ gatassa . Uddhaccasaṃyojanassapettha anuppādo vuttoyevāti daṭṭhabbo yathāvuttasaṃyojanehi avinābhāvato .
Ekatthatāya sotādīnaṃ sabhāvasarasalakkhaṇavasena pajānanā , tappaccayānaṃ saṃyojanānaṃ uppādādipajānanā ca vuttanayeneva veditabbāti dassento ‘‘ eseva nayo ’’ ti atidisati .
Attano vā dhammesūti attano ajjhattikāyatanadhammesu , attano ubhayadhammesu vā . Imasmiṃ pakkhe ajjhattikāyatanapariggaṇhanenāti ajjhattikāyatanapariggaṇhanamukhenāti attho . EvañcaV2.299 anavasesato saparasantānesu āyatanānaṃ pariggaho siddho hoti . ParassaP2.409 vā dhammesūti etthāpi eseva nayo .
Rūpāyatanassāti aḍḍhekādasappabhedassa rūpasabhāvassa āyatanassa rūpakkhandhe ‘‘ vuttanayena nīharitabbo ’’ ti ānetvā sambandhitabbaṃ . Sesakkhandhesūti vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesu . Vuttanayenāti iminā atidesena rūpakkhandhe ‘‘ āhārasamudayā ’’ ti viññāṇakkhandhe ‘‘ nāmarūpasamudayā ’’ ti sesakhandhesu ‘‘ phassasamudayā ’’ ti imaṃ visesaṃ vibhāveti , itaraṃ pana sabbattha samānanti khandhapabbe viya āyatanapabbepi lokuttaranivattanaṃ pāḷiyaṃ gahitaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘ lokuttaradhammā na gahetabbā ’’ ti .
Sesaṃ vuttanayameva .
Āyatanapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .