Coraupamāvaṇṇanā
413. Uddisitvāti
V2.325M2.352 upecca dassetvā .Kammakāraṇikasattesūti nerayikānaṃ saṅghātanakasattesu .
Kammamevāti tehi tehi nerayikehi katakammameva .
Kammakāraṇaṃ karotīti āyūhanānurūpaṃ taṃ taṃ kāraṇaṃ karoti , tathā dukkhaṃ uppādetīti attho .
Nirayapālāti ettha iti -saddo ādiattho , tena tattha sabbaṃ nirayakaṇḍapāḷiṃ ( ma . ni .3.259) saṅgaṇhāti .
Evaṃ suttato ( ma . ni .3.259) nirayapālānaṃ atthibhāvaṃ dassetvā idāni yuttitopi dassetuṃ ‘‘ manussaloke ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha nerayike niraye pālenti tato niggantuṃ appadānavasena rakkhantīti nirayapālā .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ papañcasūdanīṭīkāyaṃ gahetabbaṃ .
Gūthakūpapurisaupamāvaṇṇanā
415. Nimmajjathāti
P2.446 niravasesato majjatha sodhetha .
Taṃ pana tassa tassa gūthassa tathā sodhanaṃ apanayanaṃ hotīti āha ‘‘ apanethā ’’ ti .Asucīti asuddho , so pana yasmā manavaḍḍhanako manoharo na hoti , tasmā āha ‘‘ amanāpo ’’ ti .
Asucisaṅkhātaṃ asucibhāgataṃ attano sabhāvataṃ gato pattoti asucisaṅkhātoti āha ‘‘ asucikoṭṭhāsabhūto ’’ ti .
Duggandhoti duṭṭhagandho aniṭṭhagandho , so pana na yo koci , atha kho pūtigandhoti āha ‘‘ kuṇapagandho ’’ ti .
Jigucchitabbayuttoti hīḷitabbayutto .
Paṭikūlo ghānindriyassa paṭikūlarūpo .
Ubbādhatīti uparūpari bādhati .
Manussānaṃ gandho … pe … bādhati ativiya asucisabhāvattā , asucimhiyeva jātasaṃvaddhanabhāvato , devānañca ghānapasādassa tikkhavisadabhāvato .
416. Dūre nibbattā paranimmitavasavattiādayo .
419. Sundaradhammeti sobhanaguṇe .
Sugatisukhan ti sugati ceva tappariyāpannaṃ sukhañca .
Gabbhinīupamāvaṇṇanā
420. Puññakammato
M2.353 eti uppajjatīti ayo , sukhaṃ .
Tappaṭipakkhato anayo , dukkhaṃV2.326 .Apakkan ti na siddhaṃ na niṭṭhānappattaṃ .
Na paripācenti na niṭṭhānaṃ pāpenti .
Na upacchindanti attavinipātassa sāvajjabhāvato .
Āgamentīti udikkhanti .
Nibbisan ti yassa pana taṃ kammaphalaṃ nibbisanto niyuñjanto , nibbisan ti vā nibbesaṃ vetanaṃ paṭikaṅkhanto bhatapuriso yathā .
421. Ubbhinditvāti upasaggena padavaḍḍhanamattanti āha ‘‘ bhinditvā ’’ ti .
Supinakaupamāvaṇṇanā
422.‘‘ Nikkhamantaṃ vā pavisantaṃ vā jīvan ’’ ti idaṃ tassa ajjhāsayavasena vuttaṃ .
So hi ‘‘ sattānaṃ supinadassanakāle
P2.447 attabhāvato jīvo bahi nikkhamitvā taṃtaṃārāmarāmaṇeyyakadassanādivasena ito cito ca paribbhamitvā punadeva attabhāvaṃ anupavisatī ’’ ti evaṃ pavattamicchāgāhavipallattacitto .
Athassa thero khuddakāya āṇiyā vipulaṃ āṇiṃ nīharanto viya jīvasamaññāmukhena ucchedadiṭṭhiṃ nīharitukāmo ‘‘ api nu tā tuyhaṃ jīvaṃ passanti pavisantaṃ vā nikkhamantaṃ vā ’’ ti āha .Yattha pana tathārūpā jīvasamaññā , taṃ dassento ‘‘ cittācāraṃ jīvanti gahetvā āhā ’’ ti vuttaṃ .
423. Veṭhetvāti vekhadānasaṅkhepena veṭhetvā .
Cavanakāleti cavanassa cutiyā pattakāle , na cavamānakāle .
Rūpakkhandhamattamevāti katipayarūpadhammasaṅghātamattameva .
Utusamuṭṭhānarūpadhammasamūhamattameva hi tadā labbhati , matta-saddo vā visesanivattiattho , tena kammajāditisantatirūpavisesaṃ nivatteti .
Appavattā hontīti appavattikā honti , na upalabbhatīti attho .
Viññāṇe pana jīvasaññī , tasmā ‘‘ viññāṇakkhandho gacchatī ’’ ti āha , tattha anupalabbhanatoti adhippāyo .
Santattaayoguḷaupamāvaṇṇanā
424. Vūpasantatejan ti vigatusmaṃ .
425. Āmatoti ettha ā -saddo āmisa-saddo viya upaḍḍhapariyāyoti āha ‘‘ addhamato ’’ ti , āmatoti vā īsaṃ darathena
M2.354 usmanā yuttamaraṇo marantoti attho .
Mīyamāno hiV2.327 avigatusmo hoti , na mato viya vigatusmo .
Tenāha ‘‘ marituṃ āraddho hotī ’’ ti .Tathā
P2.448 rūpassa odhunanaṃ nāmassa orato parivattanamevāti āha ‘‘ orato karothā ’’ ti .Orato kātukāmassa pana saṃparivattanaṃ sandhunanaṃ , taṃ pana parato karaṇanti āha ‘‘ parato karothā ’’ ti .
Paramukhaṃ katassa ito cito parivattanaṃ niddhunanan ti āha ‘‘ aparāparaṃ karothā ’’ ti .
Indriyāni aparibhinnānīti adhippāyena ‘‘ tañcāyatanaṃ na paṭisaṃvedetī ’’ ti vuttaṃ .
Saṅkhadhamaupamāvaṇṇanā
426. Saṅkhaṃ dhamati , dhamāpetīti vā saṅkhadhamo .
Upalāpetvāti uparūpari saddayogavasena sallāpetvā , saddayuttaṃ katvāti attho .
Taṃ pana atthato dhamanamevāti āha ‘‘ dhamitvā ’’ ti .
428. Āhito aggi etassa atthīti aggiko , svāssa aggikabhāvo yasmā aggihutamālāvedisampādanehi ceva indhanadhūmabarihisasappitelūpaharaṇehi balipupphadhūmagandhādiupahārehi ca tassa payirupāsanāya icchito , tasmā vuttaṃ ‘‘ aggiparicārako ’’ ti .
Āyuṃ pāpuṇāpeyyan ti yathā cirajīvī hoti , evaṃ āyuṃ pacchimavayaṃ pāpeyyaṃ .
Vaḍḍhiṃ gameyyan ti sarīrāvayave , guṇāvayave ca phātiṃ pāpeyyaṃ .
Araṇī yugaḷan ti uttarāraṇī , adharāraṇīti araṇīdvayaṃ .
429. Evan ti ‘‘ bālo pāyāsirājañño ’’ tiādippakārena .
Tayāti theraṃ sandhāya vadati .
Vuttayuttakāraṇamakkhalakkhaṇenāti vuttayuttakāraṇassa makkhanasabhāvena .
Yugaggāhalakkhaṇenāti samadhuraggahaṇalakkhaṇena .
Palāsenāti palāsetīti palāso , parassa guṇe uttaritare ḍaṃsitvā viya chaḍḍento attano guṇehi same karotīti
P2.449 attho .
Samakaraṇaraso hi palāso , tena palāsena .Dvesatthavāhaupamāvaṇṇanā
430. Haritakapattan ti
M2.355 haritabbapattaṃ , appapattanti attho .
Tenāha ‘‘ antamaso ’’ tiādi .Sannaddhadhanukalāpan ti ettha kalāpan ti tūṇīramāha , tañca sannayhato dhanunā vinā na sannayhatīti āha
V2.328 ‘‘ sannaddhadhanukalāpan ’’ ti .Āsittodakāni vaṭumānīti gamanamaggā ceva taṃtaṃudakamaggā ca sammadeva devena phuṭṭhattā tahaṃ tahaṃ paggharitaudaka sandamānaudakā .
Tenāha ‘‘ paripuṇṇasalilā maggā ca kandarā cā ’’ ti .
Yathābhatenāti sakaṭesu yathāṭhapitena , yathā ‘‘ amma ito karohī ’’ ti vutte ṭhapesīti attho karaṇakiriyāya kiriyāsāmaññavācībhāvato .
Tasmā yathāropitena , yathāgahitenāti attho vutto .