373.‘‘ KasmāP2.351V2.258M2.278 bhagavā idaṃ suttamabhāsī ’’ ti asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchati , sādhāraṇaṃ pana ‘‘ pākaṭan ’’ ti anāmasitvā ‘‘ kururaṭṭhavāsīnan ’’ tiādi vuttaṃ . Samuṭṭhānan ti hi desanānidānaṃ , taṃ sādhāraṇāsādhāraṇabhedato duvidhaṃ , sādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhaṃ . Tattha sādhāraṇaṃ ajjhattikaṃ samuṭṭhānaṃ nāma bhagavato mahākaruṇā . Tāya hi samussāhitassa bhagavato veneyyānaṃ dhammadesanāya cittaṃ udapādi . Yathāha ‘‘ sattesu ca kāruññataṃ paṭicca buddhacakkhunā lokaṃ volokesī ’’ tiādi .( Dī . ni .2.69; ma . ni .1.283;2.339; saṃ . ni .1.172; mahāva .9) bāhiraṃ pana sādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ nāma dasasahassamahābrahmaparivārassa sahampatimahābrahmuno ajjhesanaṃ . Tathā cāha ‘‘ brahmuno ca ajjhesanaṃ viditvā ’’ ti .( Dī . ni .2.69; ma . ni .1.283;2.339; saṃ . ni .1.179; mahāva .9) tadajjhesanuttarakālañhi dhammapaccavekkhaṇājanitaṃ appossukkataṃ paṭipassambhetvā bhagavā dhammaṃ desetuṃ ussāhajāto ahosi . Yathā ca mahākaruṇā , evaṃ dasabalañāṇādayo ca desanāya ajjhattasamuṭṭhānabhāve vattabbā . Sabbañhi ñeyyadhammaṃ , tesaṃ desetabbappakāraṃ , sattānañca āsayānusayādiṃ yāthāvato jānitvā bhagavā ṭhānāṭṭhānādīsu kosallena veneyyajjhāsayānurūpaṃ vicittanayadesanaṃ pavattesīti . Asādhāraṇampi ajjhattikabāhirabhedato duvidhameva . Tattha ajjhattikaṃ yāya mahākaruṇāya , yena ca desanāñāṇenaP2.352 idaṃ suttaṃ pavattitaṃ , tadubhayaṃ veditabbaṃ , bāhiraṃ pana dassetuṃ ‘‘ kururaṭṭhavāsīnan ’’ tiādimāha . Tena vuttaṃ ‘‘ asādhāraṇaṃ samuṭṭhānaṃ pucchatī ’’ ti , tena ‘‘ attajjhāsayādīsu catūsu suttanikkhepesu kataroyan ’’ ti suttanikkhepo pucchito hotīti itaro ‘‘ kururaṭṭhavāsīnan ’’ tiādinā ‘‘ parajjhāsayoyaṃ suttanikkhepo ’’ ti dasseti . KururaṭṭhaṃV2.259 kira tadā taṃnivāsisattānaṃ yonisomanasikāravantatādinā yebhuyyena suppaṭipannatāya , pubbe ca katapuññatābalena tadā utuādisampattiyuttameva ahosi . Tena vuttaṃ ‘‘ utupaccayādisampannattā ’’ ti . Ādi -saddena bhojanādisampattiṃ saṅgaṇhāti . Keci pana ‘‘ pubbeM2.279 pavattakuruvattadhammānuṭṭhānavāsanāya uttarakuru viya yebhuyyena utuādisampannameva hontaṃ bhagavato kāle sātisayaṃ utusappāyādiyuttaṃ taṃ raṭṭhaṃ ahosī ’’ ti vadanti .

Cittasarīrakallatāyāti cittassa , sarīrassa ca arogatāya . Anuggahitapaññābalāti laddhūpakārañāṇānubhāvā , anu anu vā āciṇṇapaññātejā . Ekavīsatiyā ṭhānesuti kāyānupassanāvasena cuddasasu ṭhānesu , vedanānupassanāvasena ekasmiṃ ṭhāne , tathā cittānupassanāvasena , dhammānupassanāvasena pañcasu ṭhānesūti evaṃ ekavīsatiyā ṭhānesu . Kammaṭṭhānaṃ arahatte pakkhipitvāti catusaccakammaṭṭhānaṃ yathā arahattaṃ pāpeti , evaṃ desanāvasena arahatte pakkhipitvā . Suvaṇṇacaṅkoṭakasuvaṇṇamañjūsāsu pakkhittāni sumanacampakādinānāpupphāni , maṇimuttādisattaratanāni ca yathā bhājanasampattiyā savisesaṃ sobhanti , kiccakarāni ca honti manuññabhāvato , evaṃ sīladassanādisampattiyā bhājanavisesabhūtāya kururaṭṭhavāsiparisāya desitā bhagavato ayaṃ desanā bhiyyoso mattāya sobhati , kiccakārī ca hotīti imamatthaṃ dasseti ‘‘ yathā hi puriso ’’ tiādinā . Etthāti kururaṭṭhe . Pakatiyāti sarasatopi , imissā satipaṭṭhānasuttadesanāya pubbepīti adhippāyo . Anuyuttā viharanti satthu desanānusārato bhāvanānuyogaṃ . VissaṭṭhaattabhāvenātiP2.353 aniccādivasena kismiñci yonisomanasikāre cittaṃ aniyojetvā rūpādiārammaṇe abhirativasena vissaṭṭhacittena bhavituṃ na vaṭṭati , pamādavihāraṃ pahāya appamattena bhavitabbanti adhippāyo .

Ekāyanoti ettha ayana -saddo maggapariyāyo . Na kevalaṃ ayanameva , atha kho aññepi bahū maggapariyāyāti paduddhāraṃ karonto ‘‘ maggassa hī ’’ ti ādiṃ vatvā yadi maggapariyāyo ayana-saddo , kasmā puna ‘‘ maggo ’’ ti vuttanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi . Tattha ekamaggoti eko eva maggo . Na hi nibbānagāmimaggo añño atthīti . Nanu satipaṭṭhānaṃ idha maggoti adhippetaṃ , tadaññe ca bahū maggadhammā atthīti ? Saccaṃ atthi , te pana satipaṭṭhānaggahaṇeneva gahitā tadavinābhāvato . TathāM2.280 hi ñāṇavīriyādayo niddese gahitā , uddese pana satiyā eva gahaṇaṃ veneyyajjhāsayavasenāti daṭṭhabbaṃ . ‘‘ Na dvidhāpathabhūto ’’ ti imināV2.260 imassa maggassa anekamaggabhāvābhāvaṃ viya anibbānagāmibhāvābhāvañca dasseti . Ekenāti asahāyena . Asahāyatā ca duvidhā attadutiyatābhāvena vā , yā ‘‘ vūpakaṭṭhakāyatā ’’ ti vuccati , taṇhādutiyatābhāvena vā , yā ‘‘ pavivittacittatā ’’ ti vuccati . Tenāha ‘‘ vūpakaṭṭhena pavivittacittenā ’’ ti . Seṭṭhopi loke ‘‘ eko ’’ ti vuccati ‘‘ yāva pare ekāhaṃ vo karomī ’’ tiādīsūti āha ‘‘ ekassāti seṭṭhassā ’’ ti . Yadi saṃsārato nissaraṇaṭṭho ayanaṭṭho , aññesampi upanissayasampannānaṃ sādhāraṇato , kathaṃ bhagavatoti āha ‘‘ kiñcāpī ’’ tiādi . Imasmiṃ khoti ettha kho -saddo avadhāraṇe , tasmā imasmiṃ yevāti attho . Desanābhedoyeva heso , yadidaṃ ‘‘ maggo ’’ ti vā ‘‘ ayano ’’ ti vā . Ayana -saddo vā kammakaraṇādivibhāgo . Tenāha ‘‘ atthato pana eko vā ’’ ti . Nānāmukhabhāvanānayappavattoti kāyānupassanādimukhenaP2.354 tatthāpi ānāpānādimukhena bhāvanānayena pavatto . Ekāyanan ti ekagāminaṃ , nibbānagāminanti attho . Nibbānañhi adutiyabhāvato , seṭṭhabhāvato ca ‘‘ ekan ’’ ti vuccati . Yathāha ‘‘ ekañhi saccaṃ na dutīyamatthī ’’ ti ( su . ni .890). ‘‘ Yāvatā bhikkhave dhammā saṅkhatā vā asaṅkhatā vā virāgo tesaṃ aggaṃ akkhāyatī ’’ ti .( A . ni .4.34; itivu .90) khayo eva antoti khayanto , jātiyā khayantaṃ diṭṭhavāti jātikhayantadassī . Avibhāgena sabbepi satte hitena anukampatīti hitānukampī . Atariṃsūti tariṃsu . Pubbeti purimakā buddhā , pubbe vā atītakāle . Tan ti tesaṃ vacanaṃ , taṃ vā kiriyāvuttivācakattaṃ na yujjati . Na hi saṅkheyyappadhānatāya sattavācino ekasaddassa kiriyāvuttivācakatā atthi . ‘‘ Sakimpi uddhaṃ gaccheyyā ’’ tiādīsu ( a . ni .7.72) viya sakiṃ ayanoti iminā byañjanena bhavitabbaṃ . Evamatthaṃ yojetvāti ‘‘ ekaṃ ayanaṃ assā ’’ ti evaṃ samāsapadatthaṃ yojetvā . Ubhayathāpīti purimanayena , pacchimanayena ca . Na yujjati idhādhippetamaggassa anekavāraṃ pavattisabbhāvato . Tenāha ‘‘ kasmā ’’ tiādi . ‘‘ Anekavārampi ayatī ’’ ti purimanayassa ayuttatādassanaṃ ,‘‘ anekañcassa ayanaṃ hotī ’’ ti pacchimanayassa . ImasmiṃM2.281 padeti ‘‘ ekāyano ayaṃ bhikkhave maggo ’’ ti imasmiṃ vākye , imasmiṃ vā ‘‘ pubbabhāgamaggo , lokuttaramaggo ’’ ti vidhānapade . Missakamaggoti lokiyena missako lokuttaramaggoV2.261 . Visuddhiādīnaṃ nippariyāyahetukaṃP2.355 saṅgaṇhanto ācariyatthero ‘‘ missakamaggo ’’ ti āha . Itaro pariyāyahetu idhādhippetoti ‘‘ pubbabhāgamaggo ’’ ti avoca . Saddaṃ sutvāti ‘‘ kālo bhante dhammasavanāyā ’’ ti kālārocanasaddaṃ paccakkhato , paramparāya ca sutvā . Evaṃ ukkhipitvāti evaṃ ‘‘ sundaraṃ manoharaṃ imaṃ kathaṃ chaḍḍemā ’’ ti achaḍḍentā ucchubhāraṃ viya paggahetvā na vicaranti . Āluḷetīti viluḷito ākulo hotīti attho . Ekāyanamaggo vuccati pubbabhāgasatipaṭṭhānamaggoti ettāvatā idhādhippetatthe siddhe tasseva alaṅkāratthaṃ so pana yassa pubbabhāgamaggo , taṃ dassetuṃ ‘‘ maggānaṭṭhaṅgiko ’’ tiādikā gāthāpi paṭisambhidāmaggatova ānetvā ṭhapitā .

Nibbānagamanaṭṭhenāti nibbānaṃ gacchati adhigacchati etenāti nibbānagamanaṃ , soyeva aviparītasabhāvatāya attho , tena nibbānagamanaṭṭhena , nibbānādhigamūpāyatāyāti attho . Magganīyaṭṭhenāti gavesitabbatāya . ‘‘ Gamanīyaṭṭhenā ’’ ti vā pāṭho , upagantabbatāyāti attho . ‘‘ Rāgādīhī ’’ ti iminā rāgadosamohānaṃyeva gahaṇaṃ ‘‘ rāgo malaṃ , doso malaṃ , moho malan ’’ ti ( vibha .924) vacanato . ‘‘ Abhijjhāvisamalobhādīhī ’’ ti pana iminā sabbesampi upakkilesānaṃ saṅgaṇhanatthaṃ te visuṃ uddhaṭā . ‘‘ Sattānaṃ visuddhiyā ’’ ti vuttassa atthassa ekantikataṃ dassento ‘‘ tathā hī ’’ tiādimāha . Kāmaṃ ‘‘ visuddhiyā ’’ ti sāmaññajotanā , cittasseva pana visuddhi idhādhippetāti dassetuṃ ‘‘ rūpamalavasena panā ’’ tiādi vuttaṃ . NaP2.356 kevalaṃ aṭṭhakathāvacanameva , atha kho idaṃ ettha āhacca bhāsitanti dassento ‘‘ tathā hī ’’ tiādimāha . Sā panāyaṃ cittavisuddhi sijjhamānā yasmā sokādīnaṃ anuppādāya saṃvattati , tasmā vuttaṃ ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamāyā ’’ tiādi . Tattha socanaṃ ñātibyasanādinimittaṃ cetaso santāpo antonijjhānaṃ soko . Ñātibyasanādinimittameva sokāvatiṇṇato ‘‘ kahaṃ ekaputtaka kahaṃ ekaputtakā ’’ tiādinā ( ma . ni .2.353,354; saṃ . ni .2.63) paridevanavasena vācāvippalāpo paridavanaṃM2.282 paridevo . Āyatiṃ anuppajjanaṃ idha samatikkamoti āha ‘‘ pahānāyā ’’ ti . Taṃ panassa samatikkamāvahataṃ nidassanavasena dassento ‘‘ ayañhī ’’ tiādimāha . Tattha yaṃ pubbe , taṃ visodhehīti atītesu khandhesu taṇhāsaṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ . Pacchāti paratoV2.262 . Teti tuyhaṃ . Māhūti mā ahu . Kiñcanan ti rāgādikiñcanaṃ , etena anāgatesu khandhesu saṃkilesavisodhanaṃ vuttaṃ . Majjheti tadubhayavemajjhe . No ce gahessasīti na upādiyissasi ce , etena paccuppanne khandhappabandhe upādānappavatti vuttā . Upasanto carissasīti evaṃ addhattayagatasaṃkilesavisodhane sati nibbutasabbapariḷāhatāya upasanto hutvā viharissasīti arahattanikūṭena gāthaṃ niṭṭhapesi . Tenāha ‘‘ imaṃ gāthan ’’ tiādi . Puttāti orasā , aññepi vā dinnakakittimādayo ye keci . Pitāti janako , aññepi vā pituṭṭhāniyā . Bandhavāti ñātakā . Ayañhettha attho – puttā vā pitā vā bandhavā vā antakena maccunā adhipannassa abhibhūtassa maraṇato tāṇāya na honti . Kasmā ? Natthi ñātīsu tāṇatāti . Na hi ñātīnaṃ vasena maraṇato ārakkhā atthi , tasmā paṭācāreP2.357 ‘‘ ubho puttā kālaṅkatā ’’ tiādinā ( apa . therī 1.498) mā niratthakaṃ paridevi , dhammaṃyeva pana yāthāvato passāti adhippāyo . Sotāpattiphale patiṭṭhitāti yathānulomaṃ pavattitāya sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya pariyosāne sahassanayapaṭimaṇḍite sotāpattiphale patiṭṭhahi . Kathaṃ panāyaṃ satipaṭṭhānamaggavasena sotāpattiphale patiṭṭhāsīti āha ‘‘ yasmā panā ’’ tiādi . Na hi catusaccakammaṭṭhānakathāya vinā sāvakānaṃ ariyamaggādhigamo atthi . ‘‘ Imaṃ gāthaṃ sutvā ’’ ti panidaṃ sokavinodanavasena pavattitāya gāthāya paṭhamaṃ sutattā vuttaṃ , sāpi hi saccadesanāya parivārabandhā eva aniccatākathāti katvā . Itaragāthāyaṃ pana vattabbameva natthi . Bhāvanāti paññābhāvanā . Sā hi idha adhippetā . Tasmāti yasmā rūpādīnaṃ aniccādito anupassanāpi satipaṭṭhānabhāvanāva , tasmā . Tepīti santatimahāmattapaṭācārāpi . PañcasateM2.283 coreti satasatacoraparivāre pañcacore paṭipāṭiyā pesesi , te araññaṃ pavisitvā theraṃ pariyesantā anukkamena therassa samīpe samāgacchiṃsu . Tenāha ‘‘ te gantvā theraṃ parivāretvā nisīdiṃsū ’’ ti . Vedanaṃ vikkhambhetvāti ūruṭṭhibhedapaccayaṃ dukkhavedanaṃ amanasikārena vinodetvā . Pītipāmojjaṃ uppajji vippaṭisāralesassapi asambhavato . Tenāha ‘‘ parisuddhaṃ sīlaṃ nissāyā ’’ ti . Therassa hi sīlaṃ paccavekkhato parisuddhaṃ sīlaṃ nissāya uḷāraṃ pītipāmojjaṃ uppajjamānaṃ ūruṭṭhibhedajanitaṃ dukkhavedanaṃ vikkhambhesi . Tiyāmarattin ti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ , tenassa vipassanāyaṃ appamādaṃ , paṭipattiussukkāpanañca dasseti . Pādānīti pāde . Saṃyamessāmīti saññapessāmi , saññattiṃ karissāmīti attho . Aṭṭiyāmīti jigucchāmi . Harāyāmīti lajjāmi . Vipassisan ti sampassiṃ . Pacalāyantānan tiP2.358V2.263 pacalāyikānaṃ niddaṃ upagatānaṃ . Agatin ti agocaraṃ . Vatasampannoti dhutaguṇasampanno . Pamādan ti pacalāyanaṃ sandhāyāha . Oruddhamānasoti uparuddhaadhicitto . Pañjarasmin ti sarīre . Sarīrañhi nhārusambandhaaṭṭhisaṅghāṭatāya idha ‘‘ pañjaran ’’ ti vuttaṃ . Pītavaṇṇāya pana paṭākāya kāyaṃ pariharaṇato , mallayuddhacittakatāya ca ‘‘ pītamallo ’’ ti paññāto pabbajitvā pītamallatthero nāma jāto . Tīsu rajjesūti paṇḍucoḷagoḷarajjesu . ‘‘ Sabbamallā sīhaḷadīpe sakkārasammānaṃ labhantī ’’ ti tambapaṇṇidīpaṃ āgamma . Taṃyeva aṅkusaṃ katvāti ‘‘ rūpādayo ‘ mamā ’ ti na gahetabbā ’’ ti natumhākavaggena pakāsitamatthaṃ attano cittamattahatthino aṅkusaṃ katvā . Pādesu avahantesūti ativelaṃ caṅkamanena akkamituṃ asamatthesu . Jaṇṇukehi caṅkamati ‘‘ nisinne niddāya avasaro hotī ’’ ti . Byākaritvāti attano vīriyārambhassa saphalatāpavedanamukhena sabrahmacārīnaṃ tattha ussāhaṃ janento aññaṃ byākaritvā . Bhāsitan ti vacanaṃ , kassa pana tanti āha ‘‘ buddhaseṭṭhassa sabbalokaggavādino ’’ ti . ‘‘ Na tumhākan ’’ tiādi tassa pavattiākāradassanaṃ . Tayidaṃ me saṅkhārānaṃ accantavūpasamakāraṇanti dassento ‘‘ aniccā vatā ’’ ti gāthamāhari , tena idānāhaṃ saṅkhārānaṃ khaṇe khaṇe bhaṅgasaṅkhātassa rogassa abhāvena arogo parinibbutoti dasseti . AssātiM2.284 sakkassa . Upapattīti devūpapatti . Puna pākatikāva ahosi sakkabhāveneva upapannattā . Subrahmāti evaṃnāmo . Accharānaṃ nirayūpapattiṃ disvā tato pabhuti satataṃ pavattamānaṃ attano cittutrāsaṃ sandhāyāha ‘‘ niccaṃ utrastamidaṃ cittan ’’ tiādi . Tattha utrastan ti santastaṃ bhītaṃP2.359 . Ubbiggan ti saṃviggaṃ . Utrastan ti vā saṃviggaṃ . Ubbiggan ti bhayavasena saha nissayena sañcalitaṃ . Anuppannesūti anāgatesu . Kiccesūti tesu tesu itikattabbesu . ‘‘ Kicchesū ’’ ti vā pāṭho , dukkhesūti attho , nimittatthe cetaṃ bhummaṃ , bhāvidukkhanimittanti attho . Uppatitesūti uppannesu kiccesūti yojanā . Tadā attano parivārassa uppannaṃ dukkhaṃ sandhāya vadati . Bojjhāti bodhito , ariyamaggatoti attho . ‘‘ Aññatrā ’’ ti ca padaṃ apekkhitvā nissakkavacanaṃ , bodhiṃ ṭhapetvāti attho . Sesesupi eseva nayo . Tapasāti tapokammato , tena maggādhigamassa upāyabhūtaṃ sallekhapaṭipadaṃ dasseti . Indriyasaṃvarāti manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ saṃvaraṇatoV2.264 , etena satisaṃvarasīsena sabbampi saṃvarasīlaṃ , lakkhaṇahāranayena vā sabbampi catupārisuddhisīlaṃ dasseti . Sabbanissaggāti sabbassapi nissajjanato sabbakilesappahānato . Kilesesu hi nissaṭṭhesu kammavaṭṭaṃ , vipākavaṭṭañca nissaṭṭhameva hotīti . Sotthin ti khemaṃ anupaddavataṃ . Ñāyati nicchayena kamati nibbānaṃ , taṃ vā ñāyati paṭivijjhīyati etenāti ñāyo , ariyamaggoti āha ‘‘ ñāyo vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo ’’ ti . Taṇhāvānavirahitattāti taṇhāsaṅkhātavānavivittattā . Taṇhā hi khandhehi khandhaṃ , kammunā phalaṃ , sattehi ca dukkhaṃ vinati saṃsibbatīti ‘‘ vānan ’’ ti vuccati , tayidaṃ natthi ettha vānaṃ , na vā etasmiṃ adhigate puggalassa vānanti nibbānaṃ , asaṅkhatā dhātu . Parappaccayena vinā paccakkhakaraṇaṃ sacchikiriyāti āha ‘‘ attapaccakkhatāyā ’’ ti . Nanu ‘‘ visuddhiyā ’’ ti cittavisuddhiyā adhippetattā visuddhiggahaṇenevettha sokasamatikkamādayopi gahitā eva honti , te puna kasmā gahitāti anuyogaṃ sandhāya ‘‘ tattha kiñcāpī ’’ tiādi vuttaṃ . Sāsanayuttikovideti saccapaṭiccasamuppādādilakkhaṇāyaṃ dhammanītiyaṃ cheke . Taṃ tamatthaṃP2.360M2.285 ñāpetīti ye ye bodhaneyyapuggalā saṅkhepavitthārādivasena yathā yathā bodhetabbā , attano desanāvilāsena bhagavā te te tathā tathā bodhento taṃ tamatthaṃ ñāpeti . Taṃ taṃ pākaṭaṃ katvā dassentoti atthāpattiṃ agaṇento taṃ tamatthaṃ pākaṭaṃ katvā dassento . Na hi sammāsambuddho atthāpattiñāpakādisādhanīyavacanāti . Saṃvattatīti jāyati , hotīti attho . Yasmā anatikkantasokaparidevassa na kadāci cittavisuddhi atthi sokaparidevasamatikkamanamukheneva cittavisuddhiyā ijjhanato , tasmā āha ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamena hotī ’’ ti . Yasmā pana domanassapaccayehi dukkhadhammehi phuṭṭhaṃ puthujjanaṃ sokādayo abhibhavanti , pariññātesu ca tesu te na honti , tasmā vuttaṃ ‘‘ sokaparidevānaṃ samatikkamo dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamenā ’’ ti . Ñāyassāti aggamaggassa , tatiyamaggassa ca . Tadadhigamena hi yathākkamaṃ dukkhadomanassānaṃ atthaṅgamo . Sacchikiriyābhisamayasahabhāvīpi itarābhisamayo tadavinābhāvato sacchikiriyābhisamayahetuko viya vutto . Ñāyassādhigamo nibbānassa sacchikiriyāyāti phalañāṇena vā paccakkhakaraṇaṃ sandhāya vuttaṃ ,‘‘ nibbānassa sacchikiriyāyā ’’ ti sampadānavacanañcetaṃ daṭṭhabbaṃ . Vaṇṇabhaṇanan ti pasaṃsāvacanaṃ . Tayidaṃ na idheva , atha kho aññatthāpi satthu āciṇṇaṃ evātiV2.265 dassento ‘‘ yatheva hī ’’ tiādimāha . Tattha ādimhi kalyāṇamādi vā kalyāṇaṃ etassāti ādikalyāṇaṃ . Sesapadadvayepi eseva nayo . Atthasampattiyā sātthaṃ . Byañjanasampattiyā sabyañjanaṃ . Sīlādipañcadhammakkhandhapāripūrito , upanetabbassa abhāvato ca kevalaparipuṇṇaṃ . Nirupakkilesato apanetabbassa ca abhāvato parisuddhaṃ . SeṭṭhacariyabhāvatoP2.361 sāsana brahmacariyaṃ , magga brahmacariya ñca vo pakāsessāmīti . Ayamettha saṅkhepo , vitthāro pana visuddhimagge ( visuddhi .1.147) vuttanayeneva veditabbo . Ariyavaṃsāti ariyānaṃ buddhādīnaṃ vaṃsā paveṇiyo . Aggaññāti aggāti jānitabbā sabbavaṃsehi seṭṭhabhāvato . Rattaññāti cirarattāti jānitabbā . Vaṃsaññāti buddhādīnaṃ vaṃsāti jānitabbā . Porāṇāti purātanā anadhunātanattā . Asaṅkiṇṇāti avikiṇṇā anapanītā . Asaṅkiṇṇapubbāti ‘‘ kiṃ imehī ’’ ti ariyehi na apanītapubbāM2.286 . Na saṅkīyantīti idānipi tehi na apanīyanti . Na saṅkīyissantīti anāgatepi tehi na apanīyissanti . Appaṭikuṭṭhā … pe … viññūhīti ye loke viññū samaṇabrāhmaṇā , tehi appaccakkhatā aninditā , agarahitāti attho . ‘‘ Visuddhiyā ’’ tiādīhīti visuddhiādidīpanehi . Padehīti vākyehi , visuddhiatthatādibhedabhinnehi vā dhammakoṭṭhāsehi . Upaddaveti anatthe . Visuddhin ti visujjhanaṃ saṃkilesappahānaṃ . Vācuggatakaraṇaṃ uggaho . Pariyāpuṇanaṃ paricayo . Atthassa hadaye ṭhapanaṃ dhāraṇaṃ . Parivattanaṃ vācanaṃ . Gandhārakoti gandhāradese uppanno . Pahontīti sakkonti . Aniyyānikamaggāti micchāmaggā , micchattaniyatāniyatamaggāpi vā . Suvaṇṇan ti kūṭasuvaṇṇampi vuccati . Maṇīti kācamaṇipi , muttāti veḷujāpi , pavāḷan ti pallavopi vuccatīti rattajambunadādipadehi te visesitā . Na tato heṭṭhāti idhādhippetakāyādīnaṃ vedanādisabhāvattābhāvā , kāyavedanācittavimuttassa tebhūmakadhammassa visuṃ vipallāsavatthantarabhāvena gahitattā ca heṭṭhā gahaṇesu vipallāsavatthūnaṃ aniṭṭhānaṃ sandhāya vuttaṃ , pañcamassa pana vipallāsavatthuno abhāvā ‘‘ na uddhan ’’ ti āha . Ārammaṇavibhāgena hettha satipaṭṭhānavibhāgoti . Tayo satipaṭṭhānāti satipaṭṭhāna-saddassaP2.362 atthuddhāradassanaṃ , na idha pāḷiyaṃ vuttassa satipaṭṭhāna-saddassa atthadassananti . Ādīsu hi satigocaroti ettha ādi -saddena ‘‘ phassasamudayā vedanānaṃ samudayo , nāmarūpasamudayā cittassa samudayo , manasikārasamudayā dhammānaṃ samudayo ’’ ti ( saṃ . ni .5.408)‘‘ satipaṭṭhānā ’’ ti vuttānaṃ sabhigocarānaṃ pakāsake suttappadese saṅgaṇhāti . Evaṃ ‘‘ paṭisambhidāpāḷiya ’’ mpi ( paṭi . ma .2.34) avasesapāḷippadesadassanatthoV2.266 ādi-saddo daṭṭhabbo . Satiyā paṭṭhānan ti satiyā patiṭṭhātabbaṭṭhānaṃ . Dānādīni karontassa rūpādīni satiyā ṭhānaṃ hontīti taṃnivāraṇatthamāha ‘‘ padhānaṃ ṭhānan ’’ ti . Pa -saddo hi idha ‘‘ paṇītā dhammā ’’ tiādīsu ( dha . saṃ . mātikā 14) viya padhānatthadīpakoti adhippāyo . Ariyoti ariyaṃ sabbasattaseṭṭhaṃ sammāsambuddhamāha . Etthāti etasmiṃ saḷāyatanavibhaṅgasutte .( Ma . ni .3.310) suttekadesena hi suttaṃ dasseti . Tattha hi – ‘‘ TayoM2.287 satipaṭṭhānā yadariyo … pe … arahatīti iti kho panetaṃ vuttaṃ , kiñcetaṃ paṭicca vuttaṃ . Idha , bhikkhave , satthā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti anukampako hitesī anukampaṃ upādāya ‘ idaṃ vo hitāya idaṃ vo sukhāyā ’ ti . Tassa sāvakā na sussūsanti . Na sotaṃ odahanti , na aññā cittaṃ upaṭṭhapenti , vokkamma ca satthu sāsanā vattanti . Tatra , bhikkhave , tathāgato na ceva anattamano hoti , na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharati sato sampajāno . Idaṃ , bhikkhave , paṭhamaṃ satipaṭṭhānaṃ . Yadariyo sevati … pe … arahati . Puna caparaṃ , bhikkhave , satthā … pe . . . idaṃ vo sukhāyātiP2.363 . Tassa ekacce sāvakā na sussūsanti … pe … na ca vokkamma satthu sāsanā vattanti . Tatra , bhikkhave , tathāgato na ceva anattamano hoti , na ca anattamanataṃ paṭisaṃvedeti , na ca attamano hoti , na ca attamanataṃ paṭisaṃvedeti , anattamanatā ca attamanatā ca tadubhayaṃ abhinivajjetvā upekkhako viharati sato sampajāno . Idaṃ vuccati , bhikkhave , dutiyaṃ . Puna caparaṃ , bhikkhave … pe … sukhāyāti , tassa sāvakā sussūsanti … pe … vattanti . Tatra , bhikkhave , tathāgato attamano ceva hoti , attamanatañca paṭisaṃvedeti , anavassuto ca viharati sato sampajāno . Idaṃ vuccati , bhikkhave , tatiyan ’’ ti ( ma . ni .3.311). Evaṃ paṭighānunayehi anavassutatā , niccaṃ upaṭṭhitassatitāya tadubhayavītivattatā ‘‘ satipaṭṭhānan ’’ ti vuttā . Buddhānaṃyeva hi niccaṃ upaṭṭhitassatitā hoti āveṇikadhammabhāvato , naV2.267 paccekabuddhādīnaṃ . Pa -saddo ārambhaṃ joteti , ārambho ca pavattīti katvā āha ‘‘ pavattayitabbatoti attho ’’ ti . Satiyā karaṇabhūtāya paṭṭhānaṃ paṭṭhapetabbaṃ satipaṭṭhānaṃ . Ana -saddo hi bahulaṃvacanena kammatthopi hotīti . Tathāssa kattuatthopi labbhatīti ‘‘ paṭṭhātīti paṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ . Paṭṭhātīti ettha pa -saddo bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ dīpetīti ‘‘ okkanditvā pakkhanditvā pattharitvā pavattatīti attho ’’ ti āha . Puna bhāvatthaṃ sati , saddaṃ , paṭṭhānasaddañcaM2.288 vaṇṇento ‘‘ atha vā ’’ tiādimāha , tena purimavikappe sati , saddo , paṭṭhāna-saddo ca kattuatthotiP2.364 viññāyati . Saraṇaṭṭhenāti cirakatassa , cirabhāsitassa ca anussaraṇaṭṭhena . Idan ti yaṃ ‘‘ satiyeva satipaṭṭhānan ’’ ti vuttaṃ , idaṃ . Idha imasmiṃ suttapadese adhippetaṃ . Yadi evan ti . Yadi sati eva satipaṭṭhānaṃ , sati nāma eko dhammo , evaṃ sante kasmā ‘‘ satipaṭṭhānā ’’ ti bahuvacananti āha ‘‘ satibahuttā ’’ tiādi . Yadi bahukā tā satiyo , atha kasmā ‘‘ maggo ’’ ti ekavacananti yojanā . Maggaṭṭhenāti niyyānaṭṭhena . Niyyāniko hi maggadhammo , teneva niyyānikabhāvena ekattūpagato ekantato nibbānaṃ gacchati , atthikehi ca tadatthaṃ maggīyatīti āha ‘‘ vuttañhetan ’’ ti , attanāva pubbe vuttaṃ paccāharati . Tattha catassopi cetāti kāyānupassanādivasena catubbidhāpi ca etā satiyo . Aparabhāgeti ariyamaggakkhaṇe . Kiccaṃ sādhayamānāti pubbabhāge kāyādīsu subhasaññādividhamanavasena visuṃ visuṃ pavattitvā maggakkhaṇe satiyeva tattha catubbidhassapi vipallāsassa samucchedavasena pahānakiccaṃ sādhayamānā ārammaṇakaraṇavasena nibbānaṃ gacchati . Catukiccasādhaneneva hettha bahuvacananiddeso . Evañca satīti evaṃ maggaṭṭhena ekattaṃ upādāya ‘‘ maggo ’’ ti ekavacanena , ārammaṇabhedena catubbidhataṃ upādāya ‘‘ cattāro ’’ ti ca vattabbatāya sati vijjamānattā . Vacanānusandhinā ‘‘ ekāyano ayan ’’ tiādikā desanā sānusandhikāva , na ananusandhikāti adhippāyo . Vuttamevatthaṃ nidassanena paṭipādetuṃ ‘‘ mārasenappamaddanan ’’ ti ( saṃ . ni .5.224) suttapadaṃ ānetvā ‘‘ yathā ’’ tiādinā nidassanaṃ saṃsandati . ‘‘ Tasmā ’’ tiādi nigamanaṃ . Visesato kāyo , vedanā ca assādassa kāraṇanti tappahānatthaṃ tesu taṇhāvatthūsu oḷārikasukhumesu asubhadukkhabhāvadassanāni mandatikkhapaññehi taṇhācaritehi sukarānīti tāni tesaṃ ‘‘ visuddhimaggo ’’ ti vuttāni . Tathā ‘‘ niccaṃ attā ’’ ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇesu cittadhammesu aniccānattatādassanāni sarāgādivasena , saññāphassādivasena , nīvaraṇādivasena ca nātippabhedātippabhedagatesu tesu tappahānatthaṃ mandatikkhapaññānaṃP2.365 diṭṭhicaritānaṃ sukarānīti tesaṃ tāni ‘‘ visuddhimaggo ’’ ti vuttāni . Ettha caV2.268 yathā cittadhammānampi taṇhāyaM2.289 vatthubhāvo sambhavati , tathā kāyavedanānampi diṭṭhiyāti satipi nesaṃ catunnampi taṇhādiṭṭhivatthubhāve yo yassā sātisayapaccayo , taṃ dassanatthaṃ visesaggahaṇaṃ katanti daṭṭhabbaṃ . Tikkhapaññasamathayāniko oḷārikārammaṇaṃ pariggaṇhanto tattha aṭṭhatvā jhānaṃ samāpajjitvā uṭṭhāya vedanaṃ pariggaṇhātīti vuttaṃ ‘‘ oḷārikārammaṇe asaṇṭhahanato ’’ ti . Vipassanāyānikassa pana sukhume citte , dhammesu ca cittaṃ pakkhandatīti cittadhammānupassanānaṃ mandatikkhapaññavipassanāyānikānaṃ visuddhimaggatā vuttā . Tesaṃ tatthāti ettha tattha -saddassa ‘‘ pahānatthan ’’ ti etena yojanā . Parato tesaṃ tatthāti etthāpi eseva nayo . Pañca kāmaguṇā savisesā kāye labbhantīti visesena kāyo kāmoghassa vatthu , bhavesu sukhaggahaṇavasena bhavassādo hotīti bhavoghassa vedanā vatthu , santatighanaggahaṇavasena visesato citte attābhiniveso hotīti diṭṭhoghassa cittaṃ vatthu , dhammesu vinibbhogassa dukkarattā , dhammānaṃ dhammamattatāya duppaṭivijjhattā ca sammoho hotīti avijjoghassa dhammā vatthu , tasmā tesu tesaṃ pahānatthaṃ cattārova vuttā . Evaṃ kāyādīnaṃ kāmoghādivatthubhāvakathaneneva kāmayogakāmāsavādīnampi vatthubhāvo dīpito hoti oghehi tesaṃ atthato anaññattā . Yadaggena ca kāyo kāmoghādīnaṃ vatthu , tadaggena abhijjhākāyaganthassa vatthu . ‘‘ Dukkhāya vedanāya paṭighānusayo anusetī ’’ ti dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtā vedanāP2.366 visesena byāpādakāyaganthassa vatthu . Citte niccaggahaṇavasena sassatassa attano sīlena suddhīti ādi parāmasanaṃ hotīti sīlabbataparāmāsassa cittaṃ vatthu . Nāmarūpaparicchedena bhūtaṃ bhūtato apassantassa bhavavibhavadiṭṭhisaṅkhāto idaṃsaccābhiniveso hotīti tassa dhammā vatthu . Kāyassa kāmupādānavatthutā vuttanayāva . Yadaggena hi kāyo kāmoghassa vatthu , tadaggena kāmupādānassapi vatthu atthato abhinnattā . Sukhavedanassādavasena paralokanirapekkho ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādikaṃ ( dī . ni .1.171; ma . ni .1.445;2.95,225;3.91,116; saṃ . ni .3.210; dha . sa .1221; vibha .938) parāmāsaṃ uppādetīti diṭṭhupādānassa vedanā vatthuM2.290 . Cittadhammānaṃ itarupādānavatthutā tatiyacatutthaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva . Kāyavedanānaṃ chandadosāgativatthutā kāmoghabyāpādakāyaganthayojanāyaṃ vuttanayā eva . Santatighanaggahaṇavasena sarāgādicitte sammoho hotīti mohāgatiyā cittaṃ vatthu . Dhammasabhāvānavabodhe bhayaṃ hotīti bhayāgatiyā dhammā vatthu . ĀhārasamudayāV2.269 kāyassa samudayā , phassasamudayā vedanānaṃ samudayo ,( saṃ . ni .5.408) saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ , viññāṇapaccayā nāmarūpanti ( ma . ni .3.126; udā .1; vibha .225) vacanato kāyādīnaṃ samudayabhūtā kabaḷīkāraphassamanosañcetanāviññāṇāhārā kāyādiparijānanena pariññātā hontīti āha ‘‘ catubbidhāhārapariññatthan ’’ ti . Pakaraṇanayoti nettipakaraṇavasena suttantasaṃvaṇṇanānayo . Saraṇavasenāti kāyādīnaṃ , kusalādidhammānañca upadhāraṇavasena . Saranti gacchanti nibbānaṃ etāyāti satīti imasmiṃ atthe ekatte ekasabhāve nibbāne samosaraṇaṃ samāgamo ekattasamosaraṇaṃ . Etadeva hi dassetuṃ ‘‘ yathā hī ’’ tiādi vuttaṃ . EkanibbānapavesahetubhūtoP2.367 vā samānatāya eko satipaṭṭhānasabhāvo ekattaṃ , tattha samosaraṇaṃ ekattasamosaraṇaṃ , taṃsabhāgatāva , ekanibbānapavesahetubhāvaṃ pana dassetuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādimāha . Etasmiṃ atthe saraṇekattasamosaraṇāni saheva satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇattena vuttānīti daṭṭhabbāni , purimasmiṃ visuṃ . Saraṇavasenāti vā gamanavasenāti atthe sati tadeva gamanaṃ samosaraṇanti , samosaraṇe vā sati-saddatthavasena avuccamāne dhāraṇatāva satīti sati-saddatthantarābhāvā purimaṃ satibhāvassa kāraṇaṃ , pacchimaṃ ekabhāvassāti nibbānasamosaraṇepi sahitāneva tāni satipaṭṭhānekabhāvassa kāraṇāni vuttāni honti . ‘‘ Cuddasavidhena , navavidhena , soḷasavidhena , pañcavidhenā ’’ ti idaṃ upari pāḷiyaṃ ( dī . ni .2.374) āgatānaṃ ānāpānapabbādīnaṃ vasena vuttaṃ , tesaṃ pana anantarabhedavasena , tadanugatabhedavasena ca bhāvanāya anekavidhatā labbhatiyeva , catūsu disāsu uṭṭhānakabhaṇḍasadisatā kāyānupassanāditaṃtaṃsatipaṭṭhānabhāvanānubhāvassa daṭṭhabbā . KathetukamyatāpucchāM2.291 itarāsaṃ pucchānaṃ idha asambhavato , niddesādivasena desetukamyatāya ca tathā vuttattā . ‘‘ Idhā ’’ ti vuccamānapaṭipattisampādakassa bhikkhuno sannissayadassanaṃ , so cassa sannissayo sāsanato añño natthīti vuttaṃ ‘‘ idhāti imasmiṃ sāsane ’’ ti . Dhamma … pe … lapanametaṃ tesaṃ attano sammukhābhimukhabhāvakaraṇatthaṃ , tañca dhammassa sakkaccasavanatthaṃ . ‘‘ GocareP2.368 bhikkhave caratha sake pettike visaye ’’ tiādi ( dī . ni .3.80; saṃ . ni .5.372) vacanato bhikkhugocarā ete dhammā , yadidaṃ kāyānupassanādayo . Tattha yasmā kāyānupassanādipaṭipattiyā bhikkhu hoti , tasmā ‘‘ kāyānupassīV2.270 viharatī ’’ tiādinā bhikkhuṃ dasseti bhikkhumhi taṃniyamatoti āha ‘‘ paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato ’’ ti . Satthucariyānuvidhāyakattā , sakalasāsanasampaṭiggāhakattā ca sabbappakārāya anusāsaniyā bhājanabhāvo . Tasmiṃ gahiteti bhikkhumhi gahite . Bhikkhuparisāya jeṭṭhabhāvato rājagamanañāyena itarā parisāpi atthato gahitāva hontīti āha ‘‘ sesā ’’ tiādi . Evaṃ paṭhamaṃ kāraṇaṃ vibhajitvā itarampi vibhajituṃ ‘‘ yo ca iman ’’ tiādi vuttaṃ . Samaṃ careyyāti kāyādi visamacariyaṃ pahāya kāyādīhi samaṃ careyya . Rāgādivūpasamena santo , indriyadamena danto , catumagganiyāmena niyato , seṭṭhacaritāya brahmacārī , sabbattha kāyadaṇḍādioropanena nidhāya daṇḍaṃ . Ariyabhāve ṭhito so evarūpo bāhitapāpasamitapāpabhinnakilesatāhi ‘‘ brāhmaṇo , samaṇo , bhikkhū ’’ ti ca veditabbo . ‘‘ Ayañceva kāyo , bahiddhā ca nāmarūpan ’’ tiādīsu khandhapañcakaṃ , tathā ‘‘ sukhañca kāyena paṭisaṃvedetī ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.271,287; pārā .11),‘‘ yā tasmiṃ samaye kāyassa passaddhi paṭippassaddhī ’’ tiādīsu ca vedanādayo cetasikā khandhā kāyoti vuccantītiP2.369 tato visesanatthaṃ ‘‘ kāyeti rūpakāye ’’ ti āha . Kesādīnañca dhammānan ti kesādisaññitānaṃ bhūtupādādhammānaṃ . Evaṃ ‘‘ cayaṭṭho sarīraṭṭho kāyaṭṭho ’’ ti saddanayena kāya-saddaṃ dassetvā idāni niruttinayenapi taṃ dassetuṃ ‘‘ yathā cā ’’ tiādi vuttaṃ . Āyantīti uppajjanti . AsammissatotiM2.292 vedanādayopi ettha sitā , ettha paṭibaddhāti kāye vedanādianupassanāpasaṅgepi āpanne tato asammissatoti attho . Samūhavisayatāya cassa kāya-saddassa , samudāyupādānatāya ca asubhākārassa ‘‘ kāye ’’ ti ekavacanaṃ , tathā ārammaṇādivibhāgena anekabhedabhinnampi cittaṃ cittabhāvasāmaññena ekajjhaṃ gahetvā ‘‘ citte ’’ ti ekavacanaṃ , vedanā pana sukhādibhedabhinnā visuṃ visuṃ anupassitabbāti dassentena ‘‘ vedanāsū ’’ ti bahuvacanena vuttā , tatheva ca niddeso pavattito , dhammā ca paropaṇṇāsabhedā , anupassitabbākārena ca anekabhedā evāti tepi bahuvacanavaseneva vuttā . Avayavīgāhasamaññātidhāvanasārādānābhinivesanisedhanatthaṃ kāyaṃ aṅgapaccaṅgehi , tāni ca kesādīhi , kesādike ca bhūtupādāyarūpehi vinibbhuñjanto ‘‘ tathā na kāye ’’ tiādimāha . PāsādādinagarāvayavasamūheV2.271 avayavīvādinopi avayavīgāhaṃ na karonti ,‘‘ nagaraṃ nāma koci attho atthī ’’ ti pana kesañci samaññātidhāvanaṃ siyāti itthipurisādisamaññātidhāvane nagaranidassanaṃ vuttaṃ . Aṅgapaccaṅgasamūho , kesalomādisamūho , bhūtupādāyasamūho ca yathāvuttasamūho , tabbinimutto kāyopi nāma koci natthi , pageva itthiādayoti āha ‘‘ kāyo vā itthī vā puriso vā añño vā koci dhammo dissatī ’’ ti . ‘‘ Koci dhammo ’’ ti iminā sattajīvādiṃ paṭikkhipati , avayavī pana kāyapaṭikkhepeneva paṭikkhittoti . Yadi evaṃ kathaṃ kāyādisamaññātidhāvanānīti āha ‘‘ yathāvuttadhamma … pe … karontī ’’ ti . Tathā tathāti kāyādiākārena . YaṃP2.370 passatīti yaṃ itthiṃ , purisaṃ vā passati . Nanu cakkhunā itthipurisadassanaṃ natthīti ? Saccametaṃ ,‘‘ itthiṃ passāmi , purisaṃ passāmī ’’ ti pana pavattasaññāya vasena ‘‘ yaṃ passatī ’’ ti vuttaṃ micchādassanena vā diṭṭhiyā yaṃ passati , na taṃ diṭṭhaṃ taṃ rūpāyatanaṃ na hotīti attho viparītaggāhavasena micchāparikappitarūpattā . Atha vā taṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ na hoti , acakkhuviññāṇaviññeyyattā diṭṭhaṃ vā taṃ na hoti . Yaṃ diṭṭhaṃ , taṃ na passatīti yaṃ rūpāyatanaṃ kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ diṭṭhaṃ , taṃ paññācakkhunā bhūtato na passatīti attho . Apassaṃ bajjhateti imaṃ attabhāvaṃ yathābhūtaṃ paññācakkhunā apassanto ‘‘ etaṃM2.293 mama , eso hamasmi , eso me attā ’’ ti kilesabandhanena bajjhati . Na aññadhammānupassīti na aññasabhāvānupassī , asubhādito aññākārānupassī na hotīti attho . ‘‘ Kiṃ vuttaṃ hotī ’’ tiādinā taṃ evatthaṃ pākaṭaṃ karoti . Pathavīkāyan ti kesādikoṭṭhāsaṃ pathaviṃ dhammasamūhattā ‘‘ kāyo ’’ ti vadati , lakkhaṇapathavimeva vā anekappabhedaṃ sakalasarīragataṃ , pubbāpariyabhāvena ca pavattamānaṃ samūhavasena gahetvā ‘‘ kāyo ’’ ti vadati . ‘‘ Āpokāyan ’’ tiādīsupi eseva nayo . Evaṃ gahetabbassāti ‘‘ ahaṃ maman ’’ ti evaṃ attattaniyabhāvena andhabālehi gahetabbassa . Idāni sattannaṃ anupassanākārānampi vasena kāyānupassanaṃ dassetuṃ ‘‘ apicā ’’ tiādi āraddhaṃ . Tattha aniccato anupassatīti catusamuṭṭhānikaṃ kāyaṃ ‘‘ aniccan ’’ ti anupassati , evaṃ passanto evañcassa aniccākārampi ‘‘ anupassatī ’’ ti vuccati . Tathābhūtassa cassa niccaggāhassaP2.371 lesopi na hotīti vuttaṃ ‘‘ no niccato ’’ ti . Tathā hesa ‘‘ niccasaññaṃ pajahatī ’’ tiV2.272 ( paṭi . ma .3.35) vutto . Ettha ca ‘‘ aniccato eva anupassatī ’’ ti eva-kāro luttaniddiṭṭhoti tena nivattitamatthaṃ dassetuṃ ‘‘ no niccato ’’ ti vuttaṃ . Na cettha dukkhato anupassanādinivattanaṃ āsaṅkitabbaṃ paṭiyogīnivattanaparattā eva-kārassa , upari desanāruḷhattā ca tāsaṃ . ‘‘ Dukkhato anupassatī ’’ tiādīsupi eseva nayo . Ayaṃ pana viseso – aniccassa dukkhattā tameva ca kāyaṃ dukkhato anupassati , dukkhassa anattattā anattato anupassati . Yasmā pana yaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā , na taṃ abhinanditabbaṃ , yañca na abhinanditabbaṃ , na tattha rañjitabbaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ nibbindati , no nandati . Virajjati , no rajjatī ’’ ti . So evaṃ arajjanto rāgaṃ nirodheti , no samudeti samudayaṃ na karotīti attho . Evaṃ paṭipanno ca paṭinissajjati , no ādiyati . Ayañhi aniccādianupassanā tadaṅgavasena saddhiṃ kāyaṃ tannissayakhandhābhisaṅkhārehi kilesānaṃ pariccajanato , saṅkhatadosadassanena tabbiparīte nibbāne tanninnatāya pakkhandanato ‘‘ pariccāgapaṭinissaggo ceva pakkhandanapaṭinissaggo cā ’’ ti vuccati , tasmā tāya samannāgato bhikkhu vuttanayena kilese pariccajati , nibbāne ca pakkhandati , tathābhūto ca nibbattanavasena kileseM2.294 na ādiyati , nāpi adosadassitāvasena saṅkhatārammaṇaṃ , tena vuttaṃ ‘‘ paṭinissajjati , no ādiyatī ’’ ti . Idānissa tāhi anupassanāhi yesaṃ dhammānaṃ pahānaṃ hoti , taṃ dassetuṃ ‘‘ aniccato anupassanto niccasaññaṃ pajahatī ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha niccasaññan ti ‘‘ saṅkhārā niccā ’’ ti evaṃ pavattaṃ viparītasaññaṃ . Diṭṭhicittavipallāsappahānamukheneva saññāvipallāsappahānanti saññāggahaṇaṃ , saññāsīsena vā tesampiP2.372 gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ . Nandin ti sappītikataṇhaṃ . Sesaṃ vuttanayameva . ‘‘ Viharatī ’’ ti iminā kāyānupassanāsamaṅgino iriyāpathavihāro vuttoti āha ‘‘ iriyatī ’’ ti , iriyāpathaṃ pavattetīti attho . Ārammaṇakaraṇavasena abhibyāpanato ‘‘ tīsu bhavesū ’’ ti vuttaṃ , uppajjanavasena pana kilesā parittabhūmakā evāti . Yadipi kilesānaṃ pahānaṃ ātāpananti taṃ sammādiṭṭhiādīnampi attheva , ātappa-saddo viya pana ātāpasaddo vīriyeyeva niruḷhoti vuttaṃ ‘‘ vīriyassetaṃ nāman ’’ ti . Atha vā paṭipakkhappahāne sampayuttadhammānaṃ abbhussahanavasena pavattamānassa vīriyassa sātisayaṃ tadātāpananti vīriyameva tathā vuccati , na aññe dhammā . Ātāpīti cāyamīkāro pasaṃsāya , atisayassa vā dīpakoti ātāpīgahaṇena sammappadhānasamaṅgitaṃ dasseti . Sammā , samantato , sāmañca pajānanto sampajāno , asammissato vavatthāne aññadhammānupassitābhāvena sammā aviparītaṃ , sabbākārapajānanena samantato , uparūpari visesāvahabhāvena pavattiyā sāmaṃ pajānantoti atthoV2.273 . Yadi paññāya anupassati , kathaṃ satipaṭṭhānatāti āha ‘‘ na hī ’’ tiādi . Sabbatthikan ti sabbattha bhavaṃ sabbattha līne , uddhate ca citte icchitabbattā . Sabbe vā līne , uddhate ca bhāvetabbā bojjhaṅgā atthikā etāyāti sabbatthikā . Satiyā laddhupakārāya eva paññāya ettha yathāvutte kāye kammaṭṭhāniko bhikkhu kāyānupassī viharati . Anto saṅkhepo antoolīyano , kosajjanti attho . Upāyapariggaheti ettha sīlavisodhanādi , gaṇanādi , uggahakosallādi ca upāyo , tabbipariyāyato anupāyo veditabbo . Yasmā ca upaṭṭhitassati yathāvuttaṃ upāyaṃ na pariccajati , anupāyañca na upādiyati , tasmā vuttaṃ ‘‘ muṭṭhassatīP2.373 … pe … asamattho hotī ’’ ti . Tenāti upāyānupāyānaṃ pariggahaparivajjanesu , pariccāgāpariggahesu ca asamatthabhāvena . Assa yogino . YasmāM2.295 satiyevettha satipaṭṭhānaṃ vuttaṃ , tasmāssa sampayuttadhammā vīriyādayo aṅganti āha ‘‘ sampayogaṅgañcassa dassetvā ’’ ti . Aṅga -saddo cettha kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo . Satiggahaṇeneva cettha samādhissāpi gahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ tassā samādhikkhandhe saṅgahitattā . Yasmā vā satisīsenāyaṃ desanā . Na hi kevalāya satiyā kilesappahānaṃ sambhavati , nibbānādhigamo vā , nāpi kevalā sati pavattati , tasmāssa jhānadesanāyaṃ savitakkādivacanassa viya sampayogaṅgadassanatāti aṅga-saddassa avayavapariyāyatā daṭṭhabbā . Pahānaṅgan ti ‘‘ vivicceva kāmehī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.226; ma . ni .1.271,287,297; saṃ . ni .2.152; a . ni .4.123; pārā .11) viya pahātabbaṅgaṃ dassetuṃ . Yasmā ettha lokiyamaggo adhippeto , na lokuttaramaggo , tasmā pubbabhāgiyameva vinayaṃ dassento ‘‘ tadaṅgavinayena vā vikkhambhanavinayena vā ’’ ti āha . Tesaṃ dhammānan ti vedanādidhammānaṃ . Tesañhi tattha anadhippetattā ‘‘ atthuddhāranayenetaṃ vuttan ’’ ti vuttaṃ . Tatthāti vibhaṅge . Etthāti ‘‘ loke ’’ ti etasmiṃ pade . Avisesena dvīhipi nīvaraṇappahānaṃ vuttanti katvā puna ekekena vuttaṃ pahānavisesaṃ dassetuṃ ‘‘ visesenā ’’ ti āha . Atha vā ‘‘ vineyya nīvaraṇānī ’’ ti avatvā abhijjhādomanassavinayavacanassa payojanaṃ dassento ‘‘ visesenā ’’ tiādimāha . Kāyānupassanābhāvanāya hi ujuvipaccanīkānaṃ anurodhavirodhādīnaṃ pahānadassanaṃ etassa payojananti . Kāyasampattimūlakassāti rūpabalayobbanārogyādisarīrasampadānimittassa . Vuttavipariyāyato kāyavipattimūlako virodho veditabbo . Kāyabhāvanāyāti kāyānupassanābhāvanāya . Sā hi idha kāyabhāvanāti adhippetā . Subhasukhabhāvādīnan tiP2.374 ādi -saddenaV2.274 manuññaniccatādisaṅgaho daṭṭhabbo . Asubhāsukhabhāvādīnan ti ettha pana ādi -saddena amanuññaaniccatādīnaṃ . Tenāti anurodhādippahānavacanena . ‘‘ Yogānubhāvo hī ’’ tiādi vuttassevatthassa pākaṭakaraṇaṃ . Yogānubhāvo hi bhāvanānubhāvo . Yogasamatthoti yogamanuyuñjituṃ samattho . Purimena hi ‘‘ anurodhavirodhavippamutto ’’ tiādivacanena bhāvanaṃ anuyuttassa ānisaṃso vutto , dutiyena bhāvanaṃ anuyuñjantassa paṭipatti . Na hi anurodhavirodhādīhi upaddutassa bhāvanā ijjhati . AnupassītiM2.296 etthāti ‘‘ anupassī ’’ ti etasmiṃ pade labbhamānāya anupassanāya anupassanājotanāya kammaṭṭhānaṃ vuttan ti evamattho daṭṭhabbo , aññathā ‘‘ anupassanāyā ’’ ti karaṇavacanaṃ na yujjeyya . Anupassanā eva hi kammaṭṭhānaṃ , na ettha ārammaṇaṃ adhippetaṃ , yujjati vā . Kāyapariharaṇaṃ vuttanti sambandho . Kammaṭṭhānapariharaṇassa cettha atthasiddhattā ‘‘ kāyapariharaṇan ’’ tveva vuttaṃ . Kammaṭṭhānikassa hi kāyapariharaṇaṃ yāvadeva kammaṭṭhānaṃ pariharaṇatthanti . Kammaṭṭhānapariharaṇassa vā ‘‘ ātāpī ’’ tiādinā ( dī . ni .2.373) vuccamānattā ‘‘ kāyapariharaṇan ’’ tveva vuttaṃ . Kāyaggahaṇena vā nāmakāyassāpi gahaṇaṃ , na rūpakāyasseva , teneva kammaṭṭhānapariharaṇampi saṅgahitaṃ hoti , evañca katvā ‘‘ viharatīti ettha vuttavihārenā ’’ ti ettha ggahaṇañca samatthitaṃ hoti ‘‘ kāyānupassī viharatī ’’ ti vihārassa visesetvā vuttattā . ‘‘ Ātāpī ’’ tiādi pana saṅkhepato vuttassa kammaṭṭhānapariharaṇassa saha sādhanena vitthāretvā dassanaṃ . Ātāpenāti ātāpaggahaṇena . ‘‘ Satisampajaññenā ’’ tiādīsupi eseva nayo . Sabbatthakakammaṭṭhānan ti buddhānussati , mettā , maraṇassatiP2.375 , asubhabhāvanā ca . Idañhi catukkaṃ yoginā parihariyamānaṃ ‘‘ sabbatthakakammaṭṭhānan ’’ ti vuccati , sabbattha kammaṭṭhānānuyogassārakkhabhūtattā satisampajaññabalena avicchinnassa pariharitabbattā satisampajaññaggahaṇena tassa vuttatā vuttā . Satiyā vā samatho vutto tassā samādhikkhandhena saṅgahitattā . Vibhaṅge ( vibha . kāyānupassanāniddese ) pana attho vuttoti yojanā . Tenāti saddatthaṃ anādiyitvā bhāvatthasseva vibhajanavasena pavattena vibhaṅgapāṭhena saha . Aṭṭhakathānayoti saddatthassāpi vivaraṇavasena yathārahaṃ vutto atthasaṃvaṇṇanānayo . Yathā saṃsandatīti yathā atthato , adhippāyato ca avilomento aññadatthu saṃsandati sameti , evaṃ veditabbo . Vedanādīnaṃ puna vacaneti ettha nissayapaccayabhāvavasena cittadhammānaṃ vedanāsannissitattā , pañcavokārabhaveV2.275 arūpadhammānaṃ rūpapaṭibaddhavuttito ca vedanāya kāyādianupassanāppasaṅgepi āpanne tato asammissato vavatthānaṃ dassanatthaṃ , ghanavinibbhogādidassanatthañca dutiyaṃ vedanāggahaṇaṃ , tena na vedanāyaṃ kāyānupassī , cittadhammānupassī vā , atha kho vedanānupassīM2.297 evāti vedanāsaṅkhāte vatthusmiṃ vedanānupassanākārasseva dassanena asammissato vavatthānaṃ dassitaṃ hoti . Tathā ‘‘ yasmiṃ samaye sukhā vedanā , na tasmiṃ samaye dukkhā , adukkhamasukhā vā vedanā , yasmiṃ vā pana samaye dukkhā , adukkhamasukhā vā vedanā , na tasmiṃ samaye itarā vedanā ’’ ti vedanābhāvasāmaññe avatvā taṃ taṃ vedanaṃ vinibbhujjitvā dassanena ghanavinibbhogo dhuvabhāvaviveko dassito hoti , tena tāsaṃ khaṇamattāvaṭṭhānadassanena aniccatāyaP2.376 , tato eva dukkhatāya , anattatāya ca dassanaṃ vibhāvitaṃ hoti . Ghanavinibbhogādīti ādi -saddena ayampi attho veditabbo . Ayañhi vedanāyaṃ vedanānupassī eva , na aññadhammānupassī . Kiṃ vuttaṃ hoti – yathā nāma bālo amaṇisabhāvepi udakapubbuḷake maṇiākārānupassī hoti , na evaṃ ayaṃ ṭhitiramaṇīyepi vedayite , pageva itarasmiṃ manuññākārānupassī , atha kho khaṇapabhaṅguratāya , avasavattitāya kilesāsucipaggharaṇatāya ca aniccaanattaasubhākārānupassī , vipariṇāmadukkhatāya , saṅkhāradukkhatāya ca visesato dukkhānupassī yevāti . Evaṃ citta dhammesupi yathārahaṃ punavacane payojanaṃ vattabbaṃ . Lokiyā eva sammasanacārassa adhippetattā . ‘‘ Kevalaṃ panidhā ’’ tiādinā ‘‘ idha ettakaṃ veditabban ’’ ti veditabbaparicchedaṃ dasseti . ‘‘ Esa nayo ’’ ti iminā yathā cittaṃ , dhammā ca anupassitabbā , tathā tāni anupassanto citte cittānupassī , dhammesu dhammānupassīti veditabboti imamatthaṃ atidisati . Dukkhatoti dukkhasabhāvato , dukkhanti anupassitabbāti attho . Sesapadadvayepi eseva nayo . Yo sukhaṃ dukkhato addāti yo bhikkhu sukhaṃ vedanaṃ vipariṇāmadukkhatāya ‘‘ dukkhā ’’ ti paññācakkhunā addakkhi . Dukkhaṃ addakkhi sallatoti dukkhaṃ vedanaṃ pīḷājananato , antotudanato , dunnīharaṇato ca sallato addakkhi passi . Adukkhamasukhan ti upekkhāvedanaṃ . Santan ti sukhadukkhāni viya anoḷārikatāya , paccayavasena vūpasantasabhāvatāya ca santaṃ . Aniccatoti hutvāabhāvato , udayavayavantato , tāvakālikato , niccapaṭipakkhato ca ‘‘ aniccan ’’ ti yo addakkhi . Sa ve sammaddasoP2.377 bhikkhu ekaṃsena , paribyattaṃ vā vedanāya sammāpassanakoti attho . DukkhātipītiM2.298 saṅkhāradukkhatāya dukkhā itipi . Taṃ dukkhasmin ti sabbaṃ taṃ vedayitaṃ dukkhasmiṃV2.276 antogadhaṃ pariyāpannaṃ vadāmi saṅkhāradukkhatānativattanato . Sukhadukkhatopi cāti sukhādīnaṃ ṭhitivipariṇāmañāṇasukhatāya , vipariṇāmaṭhitiaññāṇadukkhatāya ca vuttattā tissopi ca sukhato , tissopi ca dukkhato anupassitabbāti attho . Satta anupassanā heṭṭhā pakāsitā eva . Sesan ti yathāvuttaṃ sukhādivibhāgato sesaṃ sāmisanirāmisādibhedaṃ vedanānupassanāyaṃ vattabbaṃ . Ārammaṇa … pe … bhedānan ti rūpādiārammaṇanānattassa nīlāditabbhedassa , chandādiadhipatinānattassa hīnāditabbhedassa , ñāṇajhānādisahajātanānattassa sasaṅkhārikāsaṅkhārikasavitakkāditabbhedassa , kāmāvacarādibhūminānattassa ukkaṭṭhamajjhimāditabbhedassa , kusalādikammanānattassa devagatisaṃvattaniyatāditabbhedassa , kaṇhasukkavipākanānattassa diṭṭhadhammavedanīyatāditabbhedassa , parittabhūmakādikiriyānānattassa tihetukāditabbhedassa vasena anupassitabbanti yojanā . Ādi -saddena savatthukāvatthukādinānattassa puggalattayasādhāraṇāditabbhedassa ca saṅgaho daṭṭhabbo . Salakkhaṇasāmaññalakkhaṇānan ti phusanāditaṃtaṃlakkhaṇānañceva aniccatādisāmaññalakkhaṇānañca vasenāti yojanā . Suññatadhammassāti anattatāsaṅkhātasuññatāsabhāvassa . Yaṃ vibhāvetuṃ abhidhamme ‘‘ tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti , khandhā hontī ’’ tiādināP2.378 ( dha . sa .121) suññatāvāradesanā pavattā , taṃ pahīnameva pubbe pahīnattā , tasmā tassa tassa puna pahānaṃ na vattabbaṃ . Na hi kilesā pahīyamānā ārammaṇavibhāgena pahīyanti anāgatānaṃyeva uppajjanārahānaṃ pahātabbattā , tasmā abhijjhādīnaṃ ekattha pahānaṃ vatvā itarattha na vattabbaṃ evāti imamatthaṃ dasseti ‘‘ kāmañcetthā ’’ tiādinā . Atha vā maggacittakkhaṇe ekattha pahīnaṃ sabbattha pahīnameva hotīti visuṃ visuṃ pahānaṃ na vattabbaṃ . Maggena hi pahīnāti vattabbataṃ arahanti . Tattha purimāya codanāya nānāpuggalaparihāro , na hi ekassa pahīnaṃ tato aññassa pahīnaṃ nāma hoti . Pacchimāya nānācittakkhaṇikaparihāro . Nānācittakkhaṇeti hi lokiyamaggacittakkhaṇeti adhippāyo . Pubbabhāgamaggo hi idhādhippeto . Lokiyabhāvanāya ca kāye pahīnaṃ na vedanādīsu vikkhambhitaṃM2.299 hoti . Yadipi nappavatteyya , paṭipakkhabhāvanāya suppahīnattā tattha sā ‘‘ abhijjhādomanassassa appavattī ’’ ti na vattabbā , tasmā punapi tappahānaṃ vattabbameva . Ekattha pahīnaṃ sesesupi pahīnaṃ hotīti lokuttarasatipaṭṭhānabhāvanaṃ , lokiyabhāvanāya vā sabbattha appavattimattaṃ sandhāya vuttaṃ . ‘‘ Pañcapi khandhā upādānakkhandhā loko ’’ ti ( vibha .362,364,366) hi vibhaṅge catūsupi ṭhānesu vuttanti . Uddesavāravaṇṇanāya līnatthappakāsanā . Kāyānupassanā Ānāpānapabbavaṇṇanā

374. ĀrammaṇavasenātiV2.277 anupassitabbakāyādiārammaṇavasena . Catudhā bhinditvāti uddesavasena catudhā bhinditvā . Tato catubbidhasatipaṭṭhānato ekekaṃ satipaṭṭhānaṃP2.379 gahetvā kāyaṃ vibhajantoti pāṭhaseso .

Kathañcāti ettha kathan ti pakārapucchā , tena niddisiyamāne kāyānupassanāpakāre pucchati . Ca -saddo byatireko , tena uddesavārena apākaṭaṃ niddesavārena vibhāviyamānaṃ visesaṃ joteti .

Bāhirakesupi ito ekadesassa sambhavato sabbappakāra ggahaṇaṃ kataṃ ‘‘ sabbappakārakāyānupassanānibbattakassā ’’ ti , tena ye ime ānāpānapabbādivasena āgatā cuddasappakārā , tadantogadhā ca ajjhattādianupassanāppakārā , tathā kāyagatāsatisutte ( ma . ni .3.153) vuttā kesādivaṇṇasaṇṭhānakasiṇārammaṇacatukkajjhānappakārā , lokiyādippakārā ca , te sabbepi anavasesato saṅgaṇhāti . Ime ca pakārā imasmiṃyeva sāsane , na ito bahiddhāti vuttaṃ ‘‘ sabbappakāra … pe … paṭisedhano cā ’’ ti . Tattha tathābhāvapaṭisedhanoti sabbappakārakāyānupassanānibbattakassa puggalassa aññasāsanassa nissayabhāvapaṭisedhano , etena idha bhikkhaveti ettha idha -saddo antogadhaevasaddatthoti dasseti . Santi hi ekapadānipi avadhāraṇāni yathā ‘‘ vāyubhakkho ’’ ti . Tenāha ‘‘ idheva bhikkhaveM2.300 samaṇo ’’ tiādi . Paripuṇṇasamaṇappakaraṇadhammo hi so puggalo , yo sabbappakārakāyānupassanānibbattako . Parappavādāti paresaṃ aññatitthiyānaṃ nānappakārā vādā titthāyatanāni .

Araññādikasseva bhāvanānurūpasenāsanataṃ dassetuṃ ‘‘ imassahī ’’ tiādi vuttaṃ . Duddamo damathaṃ anupagato goṇo kūṭagoṇo . Dohanakāle yathā thanehi anavasesato khīraṃ na paggharati , evaṃ dohapaṭibandhinī kūṭadhenu . Rūpa-saddādike paṭicca uppajjanakaassādo rūpārammaṇādiraso . Pubbe āciṇṇārammaṇan ti pabbajjato pubbe , anādimati vā saṃsāre paricitārammaṇaṃ . NibandheyyātiP2.380 bandheyya . Satiyāti sammadeva kammaṭṭhānassa sallakkhaṇavasena pavattāya satiyā . Ārammaṇeti kammaṭṭhānārammaṇe . Daḷhan ti thiraṃ , yathā satokārissa upacārappanābhedo samādhi ijjhati , tathā thāmagataṃ katvāti attho .

Visesādhigamadiṭṭhadhammasukhavihārapadaṭṭhānan tiV2.278 sabbesaṃ buddhānaṃ , ekaccānaṃ paccekabuddhānaṃ , buddhasāvakānañca visesādhigamassa aññena kammaṭṭhānena adhigatavisesānaṃ diṭṭhadhammasukhavihārassa padaṭṭhānabhūtaṃ .

Vatthuvijjācariyo viya bhagavā yogīnaṃ anurūpanivāsaṭṭhānupadisanato . Bhikkhu dīpisadiso araññe ekako viharitvā paṭipakkhanimmathanavasena icchitatthasādhanato phalamuttaman ti sāmaññaphalaṃ sandhāya vadati . Parakkamajavayoggabhūmin ti bhāvanussāhajavassa yoggakaraṇabhūmibhūtaṃ .

Addhānavasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena dīghaṃ vā assasanto , ittaravasena pavattānaṃ assāsapassāsānaṃ vasena rassaṃ vā assasantoti yojanā . Evaṃ sikkhatoti assāsapassāsānaṃ dīgharassatāpajānanasabbakāyappaṭisaṃvedanaoḷārikoḷārikapaṭippassambhanavasena bhāvanaṃ sikkhato , tathābhūto vā hutvā tisso sikkhā pavattayato . Assāsapassāsanimitteti assāsapassāsasannissayena upaṭṭhitapaṭibhāganimitte . Assāsapassāse pariggaṇhāti rūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto , yo ‘‘ assāsapassāsakammiko ’’ ti vutto . Jhānaṅgāni pariggaṇhāti arūpamukhena vipassanaṃ abhinivisanto . Vatthu nāma karajakāyo cittacetasikānaṃ pavattiṭṭhānabhāvato . Añño satto vā puggalo vā natthīti visuddhidiṭṭhi ‘‘ tayidaṃM2.301 dhammamattaṃ , na ahetukaṃ , nāpi issarādivisamahetukaṃ , atha kho avijjādihetukan ’’ ti addhāttayepi kaṅkhāvitaraṇena vitiṇṇakaṅkho . ‘‘ YaṃP2.381 kiñci bhikkhu rūpan ’’ tiādinā ( ma . ni .1.361;2.113;3.86,89; paṭi . ma .1.54) nayena kalāpasammasanavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā . Udayavayānupassanādivasena vipassanaṃ vaḍḍhento . Anukkamena maggapaṭipāṭiyā .

‘‘ Parassa vā assāsapassāsakāye ’’ ti idaṃ sammasanavāravasenāyaṃ pāḷi pavattāti katvā vuttaṃ , samathavasena pana parassa assāsapassāsakāye appanānimittuppatti eva natthi .

Aṭṭhapetvāti antarantarā na ṭhapetvā . Aparāparaṃ sañcaraṇakāloti ajjhattabahiddhādhammesupi nirantaraṃ vā bhāvanāya pavattanakālo kathito . Ekasmiṃ kāle panidaṃ ubhayaṃ na labbhatīti ‘‘ ajjhattaṃ , bahiddhā ’’ ti ca vuttaṃ idaṃ dhammadvayaṃ ghaṭitaṃ ekasmiṃ kāle ekato ārammaṇabhāvena na labbhati , ekajjhaṃ ālambituṃ na sakkāti attho .

Samudeti etasmāti samudayo , so eva kāraṇaṭṭhena dhammoti samudayadhammo . Assāsapassāsānaṃ uppattihetu karajakāyādi , tassa anupassanasīlo samudayadhammānupassī , taṃ panaV2.279 samudayadhammaṃ upamāya dassento ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādimāha . Tattha bhastan ti ruttiṃ . Gaggaranāḷin ti ukkāpanāḷiṃ . Teti karajakāyādike . Yathā assāsapassāsakāyo karajakāyādisambandhī taṃnimittatāya , evaṃ karajakāyādayopi assāsapassāsakāyasambandhino taṃnimittabhāvenāti ‘‘ samudayadhammā kāyasmin ’’ ti vattabbataṃ labhantīti vuttaṃ ‘‘ samudaya … pe … vuccatī ’’ ti . Pakativācī vā dhamma -saddo ‘‘ jātidhammānan ’’ tiādīsu ( ma . ni .1.131;3.310; paṭi . ma .1.33) viyāti kāyassa paccayasamavāye uppajjanakapakatikāyānupassī vā ‘‘ samudayadhammānupassī ’’ ti vutto . Tenāha ‘‘ karajakāyañcā ’’ tiādi . Evañca katvā kāyasmin ti bhummavacanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati .

Vayadhammānupassīti ettha ahetukattepi vināsassa yesaṃ hetudhammānaṃP2.382 abhāve yaṃ na hoti , tadabhāvo tassa abhāvassa hetu viya voharīyatīti upacārato karajakāyādiabhāvo assāsapassāsakāyassa vayakāraṇaṃ vutto . Tenāha ‘‘ yathā bhastāyā ’’ tiādiM2.302 . Ayaṃ tāvettha paṭhamavikappavasena atthavibhāvanā . Dutiyavikappavasena upacārena vināyeva attho veditabbo .

Ajjhattabahiddhānupassanā viya bhinnavatthuvisayatāya samudayavayadhammānupassanāpi ekakāle na labbhatīti āha ‘‘ kālena samudayaṃ kālena vayaṃ anupassanto ’’ ti .

‘‘ Atthi kāyo ’’ ti eva -saddo luttaniddiṭṭhoti ‘‘ kāyova atthī ’’ ti vatvā avadhāraṇena nivattitaṃ dassento ‘‘ na satto ’’ tiādimāha . Tassattho – yo rūpādīsu sattavisattatāya , paresañca sajjāpanaṭṭhena , satvaguṇayogato vā ‘‘ satto ’’ ti parehi parikappito , tassa sattanikāyassa pūraṇato ca cavanupapajjanadhammatāya galanato ca ‘‘ puggalo ’’ ti , thīyati saṃhaññati ettha gabbhoti ‘‘ itthī ’’ ti , puri pure bhāge seti pavattatīti ‘‘ puriso ’’ ti , āhito ahaṃ māno etthāti ‘‘ attā ’’ ti , attano santakabhāvena ‘‘ attaniyan ’’ ti , paro na hotīti katvā ‘‘ ahan ’’ ti , mama santakanti katvā ‘‘ mamā ’’ ti , vuttappakāravinimutto aññoti katvā ‘‘ kocī ’’ ti , tassa santakabhāvena ‘‘ kassacī ’’ ti , vikappetabbo koci natthi , kevalaṃ ‘‘ kāyo eva atthī ’’ ti . Dasahipi padehi attattaniyasuññatameva kāyassa vibhāveti .

Evan ti ‘‘ kāyova atthī ’’ tiādinā vuttappakārena . Ñāṇapamāṇatthāyāti kāyānupassanāñāṇaṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya . Satipamāṇatthāyāti kāyapariggāhikaṃ satiṃ pavattanasatiṃ paraṃ pamāṇaṃ pāpanatthāya . Imassa hi vuttanayena ‘‘ atthi kāyo ’’ ti aparāparuppattivasena paccupaṭṭhitā sati bhiyyoso mattāya tattha ñāṇassa , satiyā caV2.280 paribrūhanāya hoti . Tenāha ‘‘ satisampajaññānaṃ vuḍḍhatthāyā ’’ ti .

ImissāP2.383 bhāvanāya taṇhādiṭṭhiggāhānaṃ ujupaṭipakkhattā vuttaṃ ‘‘ taṇhā … pe … viharatī ’’ ti .

Tathābhūto ca loke kiñcipi ‘‘ ahan ’’ ti vā ‘‘ maman ’’ ti vā gahetabbaṃ na passati , kuto gaṇheyyāti āha ‘‘ na ca kiñcī ’’ tiādi .

Evampīti ettha pi -saddo heṭṭhā niddiṭṭhassa tādisassa atthassa abhāvato avuttasamuccayatthoti dassento ‘‘ upari atthaṃ upādāyā ’’ ti āha yathā ‘‘ antamaso tiracchānagatāyapi , ayampi pārājiko hotī ’’ ti .( Pārā .42) evan ti pana niddiṭṭhākārassa paccāmasanaṃ nigamanavasena katanti āha ‘‘ iminā pana … pe … dassetī ’’ ti .

PubbabhāgasatipaṭṭhānassaM2.303 idha adhippetattā vuttaṃ ‘‘ sati dukkhasaccan ’’ ti . Sā pana sati yasmiṃ attabhāve , tassa samuṭṭhāpikā taṇhā , tassāpi samuṭṭhāpikā eva nāma hoti tadabhāve abhāvatoti āha ‘‘ tassā samuṭṭhāpikā purimataṇhā ’’ ti , yathā ‘‘ saṅkhārapaccayā ’’ ti ( ma . ni .3.126; udā .1; vibha .484). Taṃviññāṇabījataṃsantatisambhūto sabbopi lokiyo viññāṇappabandho ‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ ’’ tveva vuccati suttantanayena . Appavattīti appavattinimittaṃ , ubhinnaṃ appavattiyā nimittabhūtoti attho . Na pavattati etthāti vā appavatti . ‘‘ Dukkhaparijānano ’’ tiādi ekantato catukiccasādhanavaseneva ariyamaggassa pavattīti dassetuṃ vuttaṃ . Avuttasiddho hi tassa bhāvanāpaṭivedho .

Catusaccavasenāti catusaccakammaṭṭhānavasena . Ussakkitvāti visuddhiparamparāya āruhitvā , bhāvanaṃ upari netvāti attho . Niyyānamukhan ti vaṭṭadukkhato nissaraṇūpāyo .

Ānāpānapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .