Issues
Select Version
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā
(DN) Mahāvaggaṭṭhakathā

Tividhaokāsādhigamavaṇṇanā

Author: _System_commentary_ @ Administrator

288.‘‘ Sukhassā ’’ tiV2.194 idaṃ tiṇṇampi sukhānaṃ sādhāraṇavacananti āha ‘‘ jhānasukhassa maggasukhassa phalasukhassā ’’ ti . Nānappanāpattatāya pana appadhānattā upacārajjhānasukhassa , vipassanāsukhassa cettha aggahaṇaṃ . Purimesu tāva dvīsu okāsādhigamesu tīṇipi sukhāni labbhanti , tatiye pana kathanti ? Tattha kāmaṃ tīṇi na labbhanti , dve pana labbhantiyeva . Yathālābhavasena hetaṃ vuttaṃ . ‘‘ Sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.249; ma . ni .1.433;2.259; a . ni .1.45,46) viya .
Saṃsaṭṭhoti saṃsaggaṃ upagato samaṅgībhūto , so pana tehi samannāgatacittopi hotīti vuttaṃ ‘‘ sampayuttacitto ’’ ti .
Ariyadhamman ti ariyabhāvakaraṃ dhammaṃ .
Upāyatoti vidhito . Pathatoti maggato . Kāraṇatoti hetuto . Yena hi vidhinā dhammānudhammapaṭipatti hoti , soP2.270 upeti etenāti upāyo , so tadadhigamassa maggabhāvato patho , tassa karaṇato kāraṇan ti ca vuccati .
‘‘ Aniccantiādivasena manasi karotī ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivarituṃ ‘‘ yoniso manasikāro nāmā ’’ tiādi vuttaṃ . Tattha upāyamanasikāroti kusaladhammappavattiyā kāraṇabhūto manasikāro . Pathamanasikāroti tassa eva maggabhūto manasikāro . Anicceti ādiantavantatāya , anaccantikatāya ca anicce tebhūmake saṅkhāre ‘‘ aniccan ’’ ti manasikāroti yojanā . Eseva nayo sesesupi . Ayaṃ pana viseso tasmiṃyeva udayabbayapaṭipīḷanatāya dukkhanato , dukkhamato ca dukkhe , avasavattanatthena , anattasabhāvatāya ca anattani , asucisabhāvatāyaM2.212 asubhe . Sabbampi hi tebhūmakaṃ saṅkhataṃ kilesāsucipaggharaṇato ‘‘ asubhan ’’ tveva vattuṃ arahati . Saccānulomikena vāti saccābhisamayassa anulomanavasena . ‘‘ Cittassa āvaṭṭanā ’’ tiādinā āvajjanāya paccayabhūtā tato purimuppannā manodvārikā kusalajavanappavatti phalavohāreneva tathā vuttā . Tassā hi vasena sā kusaluppattiyā upanissayo hotīti . Āvajjanā hi bhavaṅgacittaṃ āvaṭṭetīti cittassa āvaṭṭanā , anu anu āvaṭṭetīti anvāvaṭṭanā . Bhavaṅgārammaṇato aññaṃ ābhujatīti ābhogo . Samannāharatīti samannāhāro . Tadevārammaṇaṃ attānaṃ anubandhitvā anubandhitvā uppajjamāne manasi karoti ṭhapetīti manasikāro . Ayaṃ vuccatīti ayaṃ upāyamanasikāralakkhaṇo yonisomanasikāro nāma vuccati , yassa vasena puggalo dukkhādīni saccāni āvajjituṃ sakkoti .
AsaṃsaṭṭhotiV2.195 na saṃsaṭṭho kāmādīhi vivitto vinābhūto .
Kāmādivisaṃsaggahetu uppajjanakasukhaṃ nāma vivekajaṃ pītisukhantiP2.271 āha ‘‘ paṭhamajjhānasukhan ’’ ti . Kāmaṃ paṭhamajjhānasukhampi somanassameva , suttesu pana taṃ kāyikasukhassāpi paccayabhāvato visesato ‘‘ sukhan ’’ tveva vuccatīti idhāpi jhānabhūtaṃ somanassaṃ sukhanti , itaraṃ somanassaṃ . Tena vuttaṃ ‘‘ sukhā ’’ ti .
Hetumhi nissakkavacananti āha ‘‘ jhānasukhapaccayā ’’ ti . Aparāparaṃ somanassan ti jhānādhigamahetu paccavekkhaṇādivasena punappunaṃ uppajjanakasomanassaṃ .
Pamodanaṃ pamudo , taruṇapīti , tato pamudā .
‘‘ Pāmojjaṃ pītatthāyā ’’ tiādīsu taruṇapīti ‘‘ pāmojjan ’’ ti vuccati , idha pana pakaṭṭho mudo pamudo pāmojjanti adhippetaṃ , tañca somanassarahitaṃ natthīti avinābhāvitāya ‘‘ balavataraṃ pītisomanassan ’’ ti vuttaṃ .
Jhānassa ujuvipaccanīkataṃ sandhāya ‘‘ pañca nīvaraṇāni vikkhambhetvā ’’ ti vuttaṃ . Jhānaṃ pana tadekaṭṭhe sabbepi kilese , sabbepi akusale dhamme vikkhambhetiyeva , attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati paṭipakkhadhammehi anabhibhavanīyato . Tasmāti okāsaggahaṇato , laddhokāsatāyāti attho . Maggaphalasukhādhigamāya okāsabhāvato vā okāso , assa adhigamo okāsādhigamo . Purimapakkhe pana okāsaṃ avasaraṃ adhigacchati etenāti okāsādhigamo .
RūpasabhāvatāyaM2.213 , ekantarūpādhīnavuttitāya , savipphārikatāya ca ānāpānavitakkavicārānaṃ thūlabhāvaṃ anujānanto ‘‘ kāyavacīsaṅkhārā tāva oḷārikā hontū ’’ ti āha . Tabbidhuratāya pana ekaccānaṃ vedanāsaññānaṃ thūlataṃ ananujānanto ‘‘ cittasaṅkhārā kathaṃ oḷārikā ’’ ti āha .
Itaro ‘‘ appahīnattā ’’ ti kāraṇaṃ vatvā ‘‘ kāyasaṅkhārā hī ’’ tiādinā tamatthaṃ vivarati .
Teti cittasaṅkhārā .
Appahīnā saṅkhārā labbhamānasaṅkhāranimittatāya ‘‘ oḷārikā ’’ ti vattuṃ arahanti , pahīnā pana tadabhāvato ‘‘ sukhumā ’’ ti āha ‘‘ pahīne upādāyaP2.272 appahīnattā oḷārikā nāma jātā ’’ ti .
Pāḷiyaṃ ‘‘ kāyasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā ’’ ti vuttattā ‘‘ sukhanti catutthajjhānikaphalasamāpattisukhan ’’ ti vuttaṃ . ‘‘ Cittasaṅkhārānaṃ paṭippassaddhiyā ’’ ti pana vuttattā ‘‘ nirodhā vuṭṭhahantassā ’’ ti vuttaṃ . Vacīsaṅkhārapaṭippassaddhi kāyasaṅkhārapaṭippassaddhiyāva siddhāti veditabbā .
Tenevāha ‘‘ dutiya … pe … visuṃ na vuttānī ’’ ti . Pāḷiyaṃ pana atthato siddhāpi supākaṭabhāvena vibhāvetuṃ sarūpato gaṇhāti . Na hi ariyavinaye atthāpattivibhāvanā abhidhammadesanāya pakatīti . Yathā nīvaraṇavikkhambhanañca paṭhamassa jhānassa adhigamāya upāyo , evaṃ sukhadukkhavikkhambhanaṃ catutthassaV2.196 jhānassa adhigamāya upāyoti ‘‘ catutthajjhānaṃ sukhaṃ dukkhaṃ vikkhambhetvā ’’ ti vuttaṃ . Sesaṃ heṭṭhā vuttanayameva .
Avijjārāgādīhi saha vajjehīti sāvajjaṃ , akusalaṃ , tadabhāvato anavajjaṃ kusalaṃ . Attano hitasukhaṃ ākaṅkhantena sevanīyato sevitabbaṃ , kusalaṃ , tabbipariyāyato na sevitabbaṃ , akusalaṃ . Lāmakabhāvena hīnaṃ , akusalaṃ , seṭṭhabhāvena paṇītaṃ , kusalanti sāvajjadukādayo tayopi dukā yathārahaṃ etesaṃ kusalākusalakammapathānaṃ vaseneva veditabbā .
Sabban ti yathāvuttaṃ sabbaṃ catūhi dukehi saṅgahitaṃ dhammajātaṃ . Yathārahaṃ kaṇhañca sukkañca paṭidvandibhāvato , sappaṭibhāgañca appaṭibhāgañca advayabhāvato .
Vaṭṭapaṭicchādikā avijjā pahīyati catunnaṃ ariyasaccānaṃ sammadeva paṭivijjhanato .
Tato eva arahattamaggavijjā uppajjati .
Sukhan ti evaṃ kammapathamukhena tebhūmakadhamme sammasitvā vipassanaṃ ussukkāpetvā maggapaṭipāṭiyā arahatte patiṭṭhahantassa yaṃ arahattamaggasukhañceva arahattaphalasukhañca , taṃ idha ‘‘ sukhan ’’ ti adhippetaṃ .
Antogadhā eva nānantariyabhāvato .
AṭṭhatiṃsārammaṇavasenātiM2.214P2.273 pāḷiyaṃ āgatānaṃ aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānānaṃ vasena . Vitthāretvā kathetabbā paṭhamajjhānādivasena āgatattāti adhippāyo .
‘‘ Kathan ’’ tiādinā tameva vitthāretvā kathanaṃ nayato dasseti .
‘‘ Catuvīsatiyā ṭhānesū ’’ tiādīsu yaṃ vattabbaṃ , taṃ mahāparinibbānavaṇṇanāyaṃ ( dī . ni . aṭṭha .2.219) vuttameva .
‘‘ Nirodhasamāpattiṃ pāpetvā ’’ ti iminā arūpajjhānānipi gahitāni honti tehi vinā nirodhasamāpattisamāpajjanassa asambhavato , catutthajjhānasabhāvattā ca tesaṃ .
Dasa upacārajjhānānīti ṭhapetvā kāyagatāsatiṃ ānāpānañca aṭṭha anussatiyo , saññāvavatthānañcāti dasa upacārajjhānāni .
Adhisīlaṃ nāma samādhisaṃvattaniyanti tassa heṭṭhimantena paṭhamajjhānaṃ pariyosānanti vuttaṃ ‘‘ adhisīlasikkhā paṭhamaṃ okāsādhigamaṃ bhajatī ’’ ti . Adhicittaṃ nāma catutthajjhānaniṭṭhaṃ tadantogadhattā arūpajjhānānaṃ , tappariyosānattā phalajjhānānanti vuttaṃ ‘‘ adhicittasikkhā dutiyan ’’ ti . Matthakappattā adhipaññāsikkhā nāma aggamaggavijjāti āha ‘‘ adhipaññāsikkhā tatiyan ’’ ti .
Sikkhattayavasena tayo okāsādhigame nīharantena yathārahaṃ taṃtaṃsuttavasenapi nīharitabbanti dassento ‘‘ sāmaññaphalepī ’’ tiādimāha .
Yadaggena ca tisso sikkhā yathākkamaṃ tayo okāsādhigame bhajanti , tadaggena tappadhānattā yathākkamaṃ tīṇi piṭakāni te bhajantīti dassetuṃ ‘‘ tīsu panā ’’ tiādi vuttaṃ .
TīṇiV2.197 piṭakāni vibhajitvāti tiṇṇaṃ okāsādhigamānaṃ vasena yathānupubbaṃ tīṇi piṭakāni vitthāretvā kathetuṃ labhissāmāti .
Samodhānetvāti samāyojetvā tattha vuttamatthaṃ imassa suttassa atthabhāvena samānetvā .
Dukkathitan ti asambandhakathanena , atipapañcakathanena vā duṭṭhu kathitanti na sakkā vattuṃ tathākathanasseva sukathanabhāvatoti āha ‘‘ tepiṭakaṃ … pe … sukathitaṃ hotī ’’ ti .