Jātiparicchedādivaṇṇanā
5-7.
Kappaparicchedavasenāti
M2.8 ‘‘ ito so ekanavute kappe ’’ tiādinā yattha yattha kappe te te buddhā uppannā , tassa tassa kappassa paricchindanavasena parijānanavasena .
‘‘ Idaṃ tan ’’ ti hi niyametvā paricchijja jānanaṃ paricchindanaṃ paricchedo .Parittan ti ittaraṃ .
Lahukan ti sallahukaṃ , āyuno adhippetattā rassanti vuttaṃ hoti .
Tenāha ‘‘ ubhayametaṃ appakasseva vevacanan ’’ ti .
‘‘ Appaṃ vā bhiyyo ’’ ti avisesajotanaṃ ‘‘ vīsaṃ vā tiṃsaṃ vā ’’ tiādinā aniyamitavaseneva yathālābhato
P2.10 vavatthapetvā ayañca nayo apacuroti dassento ‘‘ evaṃ dīghāyuko pana atidullabho ’’ ti āha .
Idaṃ taṃ visesavavatthāpanaṃ puggalesu pakkhipitvā dassento ‘‘ tattha visākhā ’’ tiādimāha .
Yadi evaṃ kasmā amhākaṃ bhagavā tattakampi kālaṃ na jīvi , nanu mahābodhisattā carimabhave ativiyauḷāratamena puññābhisaṅkhārena paṭisandhiṃ gaṇhantīti ?
Saccametanti .
Tattha kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ vipassīādayo panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha abhijātiyā mettāṭhānatāya abhisaṅkhāraviññāṇassa mettāpubbabhāgatā .
Tadanuguṇañhi tesaṃ visesato paṭisandhiviññāṇaṃ .
Tassa visesato bahulaṃ khemavitakkūpanissayatāya somanassasahagatatā , anaññasādhāraṇaparopadesarahitañāṇavisesūpanissayatāya ñāṇasampayuttatā , asaṅkhārikatā ca veditabbā , asaṅkhyeyyaṃ āyu ādhāravisesato , nissayavisesato , paṭipakkhadūrībhāvato , pavattiākāravisesato ca aparimeyyānubhāvatāya kāraṇassa .
Tattha cirataraṃ kālaṃ santānassa pāramitāparibhāvitatā ādhāravisesatā .
Alobhajjhāsayādiāsayasampadā nissayavisesatā .
Lābhamacchariyādipāpadhammavikkhambhanaṃ paṭipakkhadūrībhāvo .
Sabbasattānaṃ sakalavaṭṭadukkhanissaraṇatthāya āyūhanā pavattiākāraviseso veditabbo .
AyañcaV2.8 nayo sabbesaṃ mahābodhisattānaṃ carimabhavābhinibbattakakammāyūhane sādhāraṇoti tassa phalenāpi ekasadiseneva bhavitabbantiM2.9 āha ‘‘ iti sabbe buddhā asaṅkhyeyyāyukā ’’ ti , asaṅkhyeyyakālāvatthānāyukāti attho .
Asaṅkhyeyyāyukasaṃvattanasamatthaṃ paricitaṃ kammaṃ hoti , buddhā pana tadā manussānaṃP2.11 paramāyuppamāṇānurūpameva kālaṃ ṭhatvā parinibbāyanti tato paraṃ ṭhatvā sādhetabbapayojanābhāvato , dhammatāvesāti vā veditabbā .
Aṭṭhakathāyaṃ pana tato paraṃ pana aṭṭhānassa ‘‘ utubhojanavipattiyā ’’ ti ( dī . ni . aṭṭha .2.5) kāraṇaṃ vuttaṃ ,‘‘ taṃ lokasādhāraṇaṃ loke jātasaṃvuddhānaṃ tathāgatānaṃ na hotī ’’ ti na sakkā vattuṃ .
Tathā hi nesaṃ rogakilamathādayo hontiyeva .
Utubhojanavasenāti asampannassa , sampannassa ca utuno , bhojanassa ca vasena yathākkamaṃ āyu hāyatipi vaḍḍhatipi .
Āyūti ca paramāyu adhippetaṃ .
Tattha yaṃ vattabbaṃ , taṃ brahmajālādiṭīkāyaṃ ( dī . ni . ṭī .1.40) vuttameva .
Idāni tamatthaṃ samudāgamato paṭṭhāya dassetuṃ ‘‘ tattha yadā ’’ tiādi vuttaṃ .
Dhamme niyuttā dhammikā , na dhammikā adhammikā , hiṃsādiadhammapasutā .
Adhammikameva hoti issarajanānaṃ anuvattanena , paresaṃ diṭṭhānugatiāpajjanena ca .
Uṇhavalāhakā devatāti uṇhautuno paccayabhūtameghamālāsamuṭṭhāpakā devaputtā .
Tesaṃ kira tathā cittuppādasamakālameva yathicchitaṭṭhānaṃ uṇhaṃ pharamānā valāhakamālā nātibahalā ito cito nabhaṃ chādentī vitanoti .
Esa nayo sītavalāhakavassavalāhakā su .
Abbhavalāhakā pana devatā sītuṇhavassehi vinā kevalaṃ abbhapaṭalasseva samuṭṭhāpakā veditabbā .
Tāsan ti ettha ‘‘ mittā ’’ ti padaṃ ānetvā yojanā .
Kāmaṃ heṭṭhā vuttā sattavidhāpi devatā cātumahārājikāva tā pana tena tena visesena vatvā idāni tadaññe paṭhamabhūmike kāmāvacaradeve sāmaññato gaṇhanto ‘‘ cātumahārājikā ’’ ti āha .
Tāsaṃ adhammikatāyāti rājūnaṃ adhammikabhāvamūlakena uparājādiadhammikabhāvaparamparābhatena tāsaṃ devatānaṃ adhammikabhāvena .
Visamaṃ candimasūriyā pariharantītiP2.12 bahvābādhatādi aniṭṭhaphalūpanissayabhūtassa yathāvuttaadhammikatāsaññitassa sādhāraṇassa pāpakammassa balena visamaṃ vāyantena vāyunā pīḷiyamānā candimasūriyā sineruṃ parikkhipantā visamaṃ parivattanti yathāmaggena nappavattantītiM2.10 .
Assidaṃ yathā candimasūriyānaṃ visamaparivattanaṃ visamavātasaṅkhobhahetukaṃ , evaṃ utuvassādivisamappavattīti dassetuṃ ‘‘ vāto yathāmaggena na vāyatī ’’ tiādi vuttaṃ .
Devatānan ti sītavalāhakadevatādidevatānaṃ .
Tenāha ‘‘ sītuṇhabhedo utū ’’ tiādi .
Tasmiṃ asampajjanteti tasmiṃ yathāvutte vassabījabhūte utumhi yathākālaṃ sampattiṃ anupagacchante .
‘‘ NaV2.9 sammā devo vassatī ’’ ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘ kadācī ’’ tiādimāha .
Tattha kadāci vassatīti kadāci avassanakāle vassati .
Kadāci na vassatīti kadāci vassitabbakāle na vassati .
Katthaci vassati , katthaci na vassatīti padesamāha .
‘‘ Vassantopī ’’ tiādi ‘‘ kadāci vassati , kadāci na vassatī ’’ ti padadvayasseva atthavivaraṇaṃ .
Vigatagandhavaṇṇarasādīti ādi -saddena nirojataṃ saṅgaṇhāti .
Ekasmiṃ padeseti bhattapacanabhājanassa ekapasse .
Uttaṇḍulan ti pākato ukkantataṇḍulaṃ .
Tīhākārehīti sabbaso apariṇataṃ , ekadesena pariṇataṃ , dupariṇatañcāti evaṃ tīhākārehi .
Paccati pakkāsayaṃ upagacchati .
Appāyukāti ettha ‘‘ dubbaṇṇā cā ’’ tipi vattabbaṃ .
Evaṃ utubhojanavasena āyu hāyati hetumhi aparikkhīṇepi paccayassa paridubbalattā .
‘‘ Yadā panā ’’ tiādi sukkapakkhassa attho vuttavipariyāyena veditabbo .
VaḍḍhitvāP2.13 vaḍḍhitvā parihīnanti veditabbaṃ .
Kasmā ?
Na hi ekasmiṃ antarakappe aneke buddhā uppajjanti , eko eva pana uppajjatīti .
Idāni tamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ kathan ’’ tiādi vuttaṃ .
Cattāri ṭhatvāti accantasaṃyoge upayogavacanaṃ .
Yaṃyaṃāyuparimāṇesūti yattakayattakaparamāyuppamāṇesu .
Tesampīti buddhānaṃ .
Taṃ tadeva āyuparimāṇaṃ hoti , tattha kāraṇaṃ heṭṭhā vuttameva .
Jātiparicchedādivaṇṇanā niṭṭhitā
Bodhiparicchedavaṇṇanā