Dhammānupassanā
Nīvaraṇapabbavaṇṇanā
382. Pahātabbādidhammavibhāgadassanavasena
M2.315 pañcadhā dhammānupassanā niddiṭṭhāti ayamattho pāḷito eva viññāyatīti tamatthaṃ ulliṅgento ‘‘ pañcavidhena dhammānupassanaṃ kathetun ’’ ti āha .
Yadi evaṃ kasmā nīvaraṇādivaseneva niddiṭṭhanti ?
Vineyyajjhāsayato .
YesañhiP2.398 veneyyānaṃ pahātabbadhammesu paṭhamaṃ nīvaraṇāni vibhāgena vattabbāni , tesaṃ vasenettha bhagavatā paṭhamaṃ nīvaraṇesu dhammānupassanā kathitā .
Tathā hi kāyānupassanāpi samathapubbaṅgamā desitā , tato pariññeyyesu khandhesu , āyatanesu ca bhāvetabbesu bojjhaṅgesu , pariññeyyādivibhāgesu saccesu ca uttarā desanā , tasmā cettha samathabhāvanāpi yāvadeva vipassanatthā icchitā .
Vipassanāpadhānā , vipassanābahulā ca satipaṭṭhānadesanāti tassā vipassanābhinivesavibhāgena desitabhāvaṃ vibhāvento ‘‘ apicā ’’ tiādimāha .
Tattha khandhāyatanadukkhasaccavasena missakapariggahakathanaṃ daṭṭhabbaṃ .Saññāsaṅkhārakkhandhapariggahampīti pi -saddena sakalapañcupādānakkhandhapariggahaṃ sampiṇḍeti itaresaṃ tadantogadhattā .
‘‘ Kaṇhasukkadhammānaṃ yuganandhatā natthī ’’ ti pajānanakāle abhāvā ‘‘ abhiṇhasamudācāravasenā ’’ ti vuttaṃ .
Saṃvijjamānan ti attano santāne upalabbhamānaṃ .
Yathāti yenākārena , so pana ‘‘ kāmacchandassa uppādo hotī ’’ ti vuttattā kāmacchandassa kāraṇākārova , atthato kāraṇamevāti āha ‘‘ yena kāraṇenā ’’ ti .
Ca -saddo vakkhamānatthasamuccayattho .
Tatthāti ‘‘ yathā cā ’’ tiādinā vuttapade .
Subhampīti kāmacchandopi .
So hi attano gahaṇākārena ‘‘ subhan ’’ ti vutto , tenākārena pavattanakassa aññassa kāmacchandassa nimittattā ‘‘ nimittan ’’ ti
V2.292 ca .
Iṭṭhaṃ , iṭṭhākārena vā gayhamānaṃ rūpādi subhārammaṇaṃ .Ākaṅkhitassa hitasukhassa pattiyā anupāyabhūto manasikāro anupāyamanasikāro .
Tan ti ayonisomanasikāraṃ
P2.399 .
Tatthāti tasmiṃ sabhāgahetubhūte , ārammaṇabhūte ca duvidhe subhanimitte .Āhāroti paccayo attano phalaṃ āharatīti katvā .
Asubhan ti
M2.316 asubhajjhānaṃ uttarapadalopena , taṃ pana dasasu aviññāṇakaasubhesu ca kesādīsu saviññāṇakaasubhesu ca pavattaṃ daṭṭhabbaṃ .
Kesādīsu hi saññā ‘‘ asubhasaññā ’’ ti girimānandasutte ( a . ni .10.60) vuttā .
Ettha ca catubbidhassa ayonisomanasikārassa , yonisomanasikārassa ca gahaṇaṃ niravasesadassanatthaṃ katanti daṭṭhabbaṃ , tesu pana asubhesu ‘‘ subhan ’’ ti ,‘‘ asubhan ’’ ti ca manasikāro idhādhippeto , tadanukūlattā pana itare pīti .Ekādasasu asubhesu paṭikkūlākārassa uggaṇhanaṃ , yathā vā tattha uggahanimittaṃ uppajjati , tathā paṭipatti asubhanimittassa uggaho .
Upacārappanāvahāya asubhabhāvanāya anuyuñjanā asubhabhāvanānuyogo .
‘‘ Bhojane mattaññuno mitāhārassa thinamiddhābhibhavābhāvā otāraṃ alabhamāno kāmacchando pahīyatī ’’ ti vadanti , ayameva ca attho niddesepi vuccati .
Yo pana bhojanassa paṭikkūlataṃ , tabbipariṇāmassa tadādhārassa tassa ca upanissayabhūtassa ativiya jegucchataṃ , kāyassa ca āhāraṭṭhitikattaṃ sammadeva jānāti , so sabbaso bhojane pamāṇassa jānanena bhojanemattaññū nāma .
Tādisassa hi kāmacchando pahīyateva .
Asubhakammikatissatthero dantaṭṭhidassāvī .
Pahīnassāti vikkhambhanavasena pahīnassa .
Ito paresupi evarūpesu ṭhānesu eseva nayo .
Abhidhammapariyāyena ( dha . sa .1159,1503) sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇanti āha ‘‘ arahattamaggenā ’’ ti .
Paṭighampi purimuppannaṃ paṭighanimittaṃ
P2.400 parato uppajjanakassa paṭighassa kāraṇanti katvā .Mejjati siniyhatīti mitto , hitesī puggalo , tasmiṃ mitte bhavā , mittassa vā esāti mettā , hitesitā , tassā mettāya .
Appanāpi upacāropi vaṭṭati sādhāraṇavacanabhāvato .
‘‘ Cetovimuttī ’’ ti
V2.293 vutte appanāva vaṭṭati appanaṃ appattāya paṭipakkhato suṭṭhu muccanassa abhāvato .Tan ti yonisomanasikāraṃ .
Tatthāti mettāya .
Bahulaṃ pavattayatoti bahulīkāravato .
Sattesu
M2.317 mettāyanassa hitūpasaṃhārassa uppādanaṃ pavattanaṃ mettānimittassa uggaho , paṭhamuppanno mettāmanasikāro parato uppajjanakassa kāraṇabhāvato mettāmanasikārova mettānimittaṃ .
Kammameva sakaṃ etesanti kammassakā , sattā , tabbhāvo kammassakatā , kammadāyādatā .
Dosamettāsu yāthāvato ādīnavānisaṃsānaṃ paṭisaṅkhānaṃ vīmaṃsā idha paṭisaṅkhānaṃ .
Mettāvihārikalyāṇamittavantatā idha kalyāṇamittatā .Odissakaanodissakadisāpharaṇānan ti ( odhisakaanodhisakadisāpharaṇānaṃ ma . ni . aṭṭha .1.115) attaatipiyasahāyamajjhattaverivasena odissakatā , sīmāsambhede kate anodissakatā .
Ekādidisāpharaṇavasena disāpharaṇatā mettāya uggahaṇe veditabbā .
Vihāraracchāgāmādivasena vā odissakadisāpharaṇaṃ .
Vihārādiuddesarahitaṃ puratthimādidisāvasena anodissakadisāpharaṇanti evaṃ dvidhā uggahaṇaṃ sandhāya ‘‘ odissakaanodissakadisāpharaṇānan ’’ ti vuttaṃ .
Uggahoti ca yāva upacārā daṭṭhabbo .
Uggahitāya āsevanā bhāvanā .
Tattha sabbe sattā , pāṇā , bhūtā , puggalā , attabhāvapariyāpannāti etesaṃ vasena pañcavidhā , ekekasmiṃ averā hontu
P2.401 , abyāpajjhā , anīghā , sukhī attānaṃ pariharantūti catudhā pavattito vīsatividhā anodissakapharaṇā mettā .
Sabbā itthiyo , purisā , ariyā , anariyā , devā , manussā , vinipātikāti sattodhikaraṇavasena pavattā sattavidhā , aṭṭhavīsati vidhā vā , dasahi disāhi disodhikaraṇavasena pavattā dasavidhā , ekekāya vā disāya sattādiitthādiaverādibhedena asītādhikacatusatappabhedā ca odhiso pharaṇā veditabbā .Yena ayonisomanasikārena aratiādikāni uppajjanti , so aratiādīsu ayonisomanasikāro .
Tena nipphādetabbe hi idaṃ bhummaṃ .
Esa nayo ito paresupi .
Ukkaṇṭhitā pantasenāsanesu , adhikusaladhammesu ca uppajjanabhāvariñcanā .
Kāyavinamanāti karajakāyassa virūpenākārena namanā .
Līnākāroti saṅkocāpatti .
Kusaladhammapaṭipattiyā paṭṭhapanasabhāvatāya , tappaṭipakkhānaṃ visosanasabhāvatāya ca ārambhadhātu ādito pavattavīriyanti āha ‘‘ paṭhamārambhavīriyan ’’ ti .
Yasmā paṭhamārambhamattassa kosajjavidhamanaṃ , thāmagamanañca
M2.318 natthi , tasmā vuttaṃ ‘‘ kosajjato nikkhantatāya tato balavataran ’’ tiV2.294 .
Yasmā pana aparāparuppattiyā laddhāsevanaṃ uparūpari visesaṃ āvahantaṃ ativiya thāmagatameva hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ paraṃ paraṃ ṭhānaṃ akkamanato tatopi balavataran ’’ ti .Atibhojane nimittaggāhoti atibhojane thinamiddhassa nimittaggāho
P2.402 , ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ hoti , ettake na hotīti thinamiddhassa kāraṇākāraṇagāho hotīti attho .
Byatirekavasena cetaṃ vuttaṃ , tasmā ‘‘ ettake bhutte taṃ bhojanaṃ thinamiddhassa kāraṇaṃ na hotī ’’ ti bhojane mattaññutā ca atthato dassitāti daṭṭhabbaṃ .
Tenāha ‘‘ catupañca … pe … na hotī ’’ ti .Divā sūriyālokan ti divā gahitanimittaṃ sūriyālokaṃ rattiyaṃ manasi karontassāpīti evamettha attho veditabbo .
Dhutaṅgānaṃ vīriyanissitattā vuttaṃ ‘‘ dhutaṅganissitasappāyakathāyapī ’’ ti .
Kukkuccampi katākatānusocanavasena pavattamānaṃ cetaso avūpasamāvahatāya uddhaccena samānalakkhaṇamevāti ‘‘ avūpasamo nāma avūpasantākāro , uddhaccakukkuccamevetaṃ atthato ’’ ti vuttaṃ .
Bahussutassa ganthato , atthato ca suttādīni vicārentassa tabbahulavihārino atthavedādipaṭilābhasabbhāvato vikkhepo na hotīti , yathāvidhipaṭipattiyā , yathānurūpapatikārappavattiyā ca katākatānusocanañca na hotīti ‘‘ bāhusaccenapi … pe … uddhaccakukkuccaṃ pahīyatī ’’ ti āha .
Yadaggena bāhusaccena uddhaccakukkuccaṃ pahīyati , tadaggena paripucchakatāvinayapakataññutāhipi taṃ pahīyatīti daṭṭhabbaṃ .
Vuddhasevitā ca vuddhasīlitaṃ āvahatīti cetovūpasamakarattā uddhaccakukkuccappahānakārī vuttā .
Vuddhattaṃ pana anapekkhitvā kukkuccavinodakā vinayadharā kalyāṇamittā vuttāti daṭṭhabbā .
Vikkhepo ca pabbajitānaṃ yebhuyyena kukkuccahetuko hotīti ‘‘ kappiyākappiyaparipucchābahulassā ’’ tiādinā vinayanayeneva paripucchakatādayo niddiṭṭhā .
Pahīne uddhaccakukkucceti
P2.403 niddhāraṇe bhummaṃ .
Kukkuccassa domanassasahagatattā anāgāmimaggena āyatiṃ anuppādo vutto .Tiṭṭhati
M2.319 pavattati etthāti ṭhānīyā vicikicchāya ṭhānīyā vicikicchāṭhānīyā , vicikicchāya kāraṇabhūtā dhammā , tiṭṭhatīti vā ṭhānīyā , vicikicchā ṭhānīyā etissāti vicikicchāṭhānīyā , atthato vicikicchā eva .
Sā hi purimuppannā parato uppajjanakavicikicchāya sabhāgahetutāya asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ .Kusalākusalāti
V2.295 kosallasambhūtaṭṭhena kusalā , tappaṭipakkhato akusalā .
Ye akusalā , te sāvajjā , asevitabbā , hīnā ca .
Ye kusalā , te anavajjā , sevitabbā , paṇītā ca .
Kusalā vā hīnehi chandādīhi āraddhā hīnā , paṇītehi paṇītā .
Kaṇhāti kāḷakā cittassa apabhassarabhāvakaraṇā .
Sukkāti odātā cittassa pabhassarabhāvakaraṇā .
Kaṇhābhijātihetuto vā kaṇhā .
Sukkābhijātihetuto sukkā .
Te eva sappaṭibhāgā .
Kaṇhā hi ujuvipaccanīkatāya sukkasappaṭibhāgā , tathā sukkāpi itarehi .
Atha vā kaṇhasukkā ca sappaṭibhāgā ca kaṇhasukkasappaṭibhāgā .
Sukhā hi vedanā dukkhāya vedanāya sappaṭibhāgā , dukkhā ca vedanā sukhāya vedanāya sappaṭibhāgāti .Kāmaṃ bāhusaccaparipucchakatāhi sabbāpi aṭṭhavatthukā vicikicchā pahīyati , tathāpi ratanattayavicikicchāmūlikā sesavicikicchāti katvā āha ‘‘ tīṇi ratanāni ārabbhā ’’ ti .
Ratanattayaguṇāvabodhe ‘‘ satthari kaṅkhatī ’’ tiādi ( dha . sa .1008,1123,1167,1241,1263,1270; vibha .915) vicikicchāya asambhavoti .
Vinaye pakataññutā ‘‘ sikkhāya kaṅkhatī ’’ ti vuttāya vicikicchāya pahānaṃ karotīti āha ‘‘ vinaye ciṇṇavasībhāvassāpī ’’ ti .
Okappaniyasaddhāsaṅkhātaadhimokkhabahulassāti
P2.404 saddheyyavatthuno anupavisanasaddhāsaṅkhātaadhimokkhena adhimuccanabahulassa , adhimuccana ñca adhimokkhuppādanamevāti daṭṭhabbaṃ , saddhāya vā ninnapoṇatāadhimutti adhimokkho .Samudayavayāti samudayavayadhammā .
Subhanimittaasubhanimittādīsūti ‘‘ subhanimittādīsu asubhanimittādīsū ’’ ti ādi -saddo paccekaṃ yojetabbo .
Tattha paṭhamena ādi-saddena paṭighanimittādīnaṃ saṅgaho , dutiyenamettācetovimuttiādīnaṃ .
Sesamettha yaṃ vattabbaṃ , taṃ vuttanayameva .
Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .