127. GacchantoM2.114 gacchantoti samathapaṭipattiyaṃ suppatiṭṭhito hutvā vipassanāgamanena , maggagamanena ca gacchanto gacchanto . Ubhohi bhāgehi muccanato ubhatobhāgavimutto nāma hoti .

So ‘‘ evaṃ asamanupassanto ’’ ti vutto vipassanāyānikoti katvā ‘‘ yo ca na samanupassatīti vutto so yasmā gacchanto gacchanto paññāvimutto nāma hotī ’’ ti vuttaṃ .

Heṭṭhā vuttānan ti ‘‘ kittāvatā ca , ānanda , attānaṃ na paññapento na paññāpetī ’’ tiādinā ( dī . ni .2.119),‘‘ yato kho , ānanda , bhikkhu neva vedanaṃ attānaṃ samanupassatī ’’ tiādinā ( dī . ni .2.125 ādayo ) ca heṭṭhā pāḷiyaṃ āgatānaṃ dvinnaṃ puthujjana bhikkhūnaṃ . Nigamanan ti nissaraṇaṃ . Nāman ti paññāvimuttādināmaṃ .

Paṭisandhivasena vuttāti nānattakāyanānattasaññitāvisesavisiṭṭhapaṭisandhivasena vuttā satta viññāṇaṭṭhitiyo . Taṃtaṃsattanikāyaṃ pati nissayato hi nānattakāyāditā taṃpariyāpannapaṭisandhisamudāgatāti daṭṭhabbā tadabhinibbattakakammabhavassa tathā āyūhitattā . Catasso āgamissantīti rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhavasena catasso viññāṇaṭṭhitiyo āgamissanti ‘‘ rūpupāyaṃ vā āvuso viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhatī ’’ tiādinā ( dī . ni .3.311).

Viññāṇapatiṭṭhānassāti paṭisandhiviññāṇassa etarahiP2.149 patiṭṭhānakāraṇassa . Atthato vuttavisesavisiṭṭhā pañcavokāre rūpavedanāsaññāsaṅkhārakkhandhā , catuvokāre vedanādayo tayo khandhā veditabbā .

Sattāvāsabhāvaṃ upādāya ‘‘ dve ca āyatanānīti dve nivāsaṭṭhānānī ’’ ti vuttaṃ . Nivāsaṭṭhānapariyāyopi āyatanasaddo hoti yathā ‘‘ devāyatanadvayan ’’ ti .

Sabban ti viññāṇaṭṭhiti āyatanadvayanti sakalaṃ . Tasmā gahitaṃ tattha ekameva aggahetvāti adhippāyo .

Pariyādānaṃ anavasesaggahaṇaṃ na gacchati vaṭṭaṃ viññāṇaṭṭhitiāyatanadvayānaṃ aññamaññaantogadhattā .

Nidassanatthe nipāto , tasmā seyyathāpi manussāti yathā manussāti vuttaṃ hoti .

Viseso hotiyeva satipi bāhirassa kārakassa abhede ajjhattikassa bhinnattā . Nānattaṃ kāye etesaṃ , nānattoV2.102 vā kāyo etesanti nānattakāyā , iminā nayena sesapadesupiM2.115 attho veditabbo .

Nesan ti manussānaṃ . Nānattā saññā etesaṃ atthīti nānattasaññino .

Sukhasamussayato vinipāto etesaṃ atthīti vinipātikā satipi devabhāve dibbasampattiyā abhāvato , apāyesu vā gato natthi nipāto etesanti vinipātikā . Tenāha ‘‘ catuapāyavinimuttā ’’ ti .

Dhammapadan ti satipaṭṭhānādidhammakoṭṭhāsaṃ . Vijāniyāti sutamayena tāva ñāṇena vijānitvā . Tadanusārena yonisomanasikāraṃ paribrūhanto sīlavisuddhiādikaṃ sammāpaṭipattiṃ api paṭipajjema . Sā ca paṭipatti hitāya diṭṭhadhammikādisakalahitāya amhākaṃ siyā . Idāni tattha sīlapaṭipattiṃ tāva vibhāgena dassento ‘‘ pāṇesu cā ’’ ti gāthamāha .

Brahmakāye paṭhamajjhānanibbatte brahmasamūhe , brahmanikāye vā bhavāti brahmakāyikā . Mahābrahmuno parisāya bhavāti brahmapārisajjā tassa paricārakaṭṭhāne ṭhitattā . Mahābrahmuno purohitaṭṭhāne ṭhitāti brahmapurohitāP2.150 . Āyuvaṇṇādīhi mahanto brahmānoti mahābrahmuno .

Satipi tesaṃ tividhānampi paṭhamena jhānena abhinibbattabhāve jhānassa pana pavattibhedena ayaṃ visesoti dassetuṃ ‘‘ brahmapārisajjā panā ’’ tiādi vuttaṃ . Parittenāti hīnena , sā cassa hīnatā chandādīnaṃ hīnatāya veditabbā , paṭiladdhamattaṃ vā hīnaṃ . Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa .

Hīnapaṇītānaṃ majjhe bhavattā majjhimena , sā cassa majjhimatā chandādīnaṃ majjhimatāya veditabbā , paṭilabhitvā nātisubhāvitaṃ vā majjhimaṃ . Upaḍḍhakappoti asaṅkhyeyyakappassa upaḍḍhakappo . Vipphārikataroti brahmapārisajjehi pamāṇato vipulataro , sabhāvato uḷārataro ca hoti . Sabhāvenapi hi uḷāratarova , taṃ panettha appamāṇaṃ .

Tathā hi parittābhādīnaṃ , parittasubhādīnañca kāye satipi sabhāvavematte ekattavaseneva vavatthāpīyatīti ‘‘ ekattakāyā ’’ tveva vuccanti . Paṇītenāti ukkaṭṭhena , sā cassa ukkaṭṭhatā chandādīnaṃ ukkaṭṭhatāya veditabbā , subhāvitaṃ vā sammadeva vasibhāvaṃ pāpitaṃ paṇītaṃ padhānabhāvaṃ nītanti katvā , idhāpi kappo asaṅkhyeyyakappavaseneva veditabbo paripuṇṇassa mahākappassa asambhavato .

Itīti evaṃ vuttappakārena . Teti ‘‘ brahmakāyikā ’’ ti vuttā tividhāpi brahmāno . Saññāya ekattāti tihetukabhāvena saññāya ekattasabhāvattāM2.116 . Na hi tassā sampayuttadhammavasena aññopi koci bhedo atthi . Evan ti iminā nānattakāyaekattasaññinoti dasseti .

Daṇḍaukkāyāti daṇḍadīpikāya . Saratīti dhāvati viya . Vissaratīti vippakiṇṇā viya dhāvatiV2.103 .

Dve kappāti dve mahākappā . Ito paresupi eseva nayo .

Idhāti imasmiṃ sutte . Ukkaṭṭhaparicchedavasena ābhassaraggahaṇeneva sabbepi te parittābhā , appamāṇābhāpi gahitā .

Sobhanā pabhā subhā , subhāya kiṇṇā subhākiṇṇāti vattabbe ā-kārassa rassattaṃ , antima-ṇa-kārassa ha-kārañca katvā ‘‘ subhakiṇhā ’’ ti vuttā , aṭṭhakathāyaṃ pana niccalāya ekagghanāya pabhāya subhoti pariyāyavacanantiP2.151 ‘‘ subhena okiṇṇā vikiṇṇā ’’ ti attho vutto , etthāpi antima-ṇa-kārassa ha-kārakaraṇaṃ icchitabbameva . Na chijjitvā chijjitvā pabhā gacchati ekagghanattā .

Catutthaviññāṇaṭṭhitimeva bhajanti kāyassa , saññāya ca ekarūpattā . Vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalattā vehapphalā .

Etthāti viññāṇaṭṭhitiyaṃ .

Vivaṭṭapakkhe ṭhitā napunarāvattanato . ‘‘ Na sabbakālikā ’’ ti vatvā tameva asabbakālikattaṃ vibhāvetuṃ ‘‘ kappasatasahassampī ’’ tiādi vuttaṃ . Soḷasakappasahassaccayena uppannānaṃ suddhāvāsabrahmānaṃ parinibbāyanato , aññesañca tattha anuppajjanato buddhasuññe loke suññaṃ taṃ ṭhānaṃ hoti , tasmā suddhāvāsā na sabbakālikā , khandhāvāraṭṭhānasadisā honti suddhāvāsabhūmiyo .

Iminā suttena suddhāvāsānaṃ sattāvāsabhāvadīpaneneva viññāṇaṭṭhitibhāvo dīpito , tasmā suddhāvāsāpi sattasu viññāṇaṭṭhitīsu catutthaviññāṇaṭṭhitiṃ navasu sattāvāsesu catutthasattāvāsaṃyeva bhajanti .

Sukhumattāti saṅkhārāvasesasukhumabhāvappattattā . Paribyattaviññāṇakiccābhāvato neva viññāṇaṃ , sabbaso aviññāṇaṃ na hotīti nāviññāṇaṃ , tasmā paripphuṭaviññāṇakiccavantīsu viññāṇaṭṭhitīsu avatvā .

128. Tañca viññāṇaṭṭhitin ti paṭhamaṃ viññāṇaṭṭhitiṃ . Heṭṭhā vuttanayena sarūpato , manussādivibhāgato , saṅkhepato ,‘‘ nāmañca rūpañcā ’’ ti bhedatoM2.117 ca pajānāti .

Tassā samudayañcāti tassā paṭhamāya viññāṇaṭṭhitiyā pañcavīsatividhaṃ samudayañca pajānāti .

Atthaṅgame pi eseva nayo .

Assādetabbato , assādato ca assādaṃ .

Ayaṃ aniccādibhāvo ādīnavo .

Chandarāgo vinīyati etena , ettha vāti chandarāgavinayo , saha maggena nibbānaṃ .

Chandarāgappahānan ti etthāpi eseva nayo .

Mānadiṭṭhīnaṃ vasenāhanti vā , taṇhāvasena mamanti vā abhinandanāpi mānassa paritassanā viya daṭṭhabbā .

Sabbatthāti sabbesu sesesu aṭṭhasupi vāresuP2.152 .

Tatthāti upari tīsu viññāṇaṭṭhitīsu dutiyāyatanesu . Tattha hi rūpaṃ natthi . Puna tatthāti paṭhamāyatane . Tattha hi eko rūpakkhandhova . EtthātiV2.104 ca tameva sandhāya vuttaṃ . Tattha hi rūpassa kammasamuṭṭhānattā āhāravasena yojanā na sambhavati .

Yato khoti ettha to -saddo dā-saddo viya kālavacano ‘‘ yato kho , sāriputta , bhikkhusaṅgho ’’ tiādīsu ( pārā .21) viyāti vuttaṃ ‘‘ yadā kho ’’ ti .

Aggahetvāti kañcipi saṅkhāraṃ ‘‘ etaṃ mamā ’’ tiādinā aggahetvā .

Paññāvimuttoti aṭṭhannaṃ vimokkhānaṃ anadhigatattā sātisayassa samādhibalassa abhāvato paññābaleneva vimutto . Tenāha ‘‘ aṭṭha vimokkhe asacchikatvā paññābalenevā ’’ tiādi . Appavattin ti āyatiṃ appavattiṃ katvā . Pajānanto vimuttoti vā paññāvimutto , paṭhamajjhānaphassena vinā parijānanādippakārehi cattāri saccāni jānanto paṭivijjhanto tesaṃ kiccānaṃ matthakappattiyā niṭṭhitakiccatāya visesena muttoti vimutto .

So paññāvimutto . Sukkhavipassakoti samathabhāvanāsinehābhāvena sukkhā lūkhā , asiniddhā vā vipassanā etassāti sukkhavipassako . Ṭhatvāti pādakakaraṇavasena ṭhatvā . Aññatarasmin ti ca aññataraaññatarasmiṃ , ekekasminti attho . Evañhissa pañcavidhatā siyā .

‘‘ Na heva kho aṭṭha vimokkhe kāyena phusitvā viharatī ’’ ti iminā sātisayassa samādhibalassa abhāvo dīpito .

‘‘ Paññāya cassa disvā ’’ tiādinā sātisayassa paññābalassa bhāvo . Paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontīti na āsavā paññāya passanti , dassanakāraṇā pana parikkhīṇā ‘‘ disvā parikkhīṇā ’’ ti vuttā . Dassanāyattaparikkhayattā eva hi dassanaṃ āsavānaṃ khayassa purimakiriyā hoti .