Indriyasaṃvaravaṇṇanā
365. Indriyānaṃ pidhānāyāti indriyānaṃ pidahanatthāya .
Indriyāni ca cakkhādīni dvārāni , tesaṃ pidhānaṃ saṃvaraṇaṃ akusaluppattito gopanāti āha ‘‘ guttadvāratāyā ’’ ti .
Asevitabbarūpādivasena indriyesu aguttadvāratā asaṃvaro , saṃkilesadhammavippahānavasena vodānadhammapārisuddhīti .
Kāmaṃ pāḷiyaṃ asevitabbampi rūpādi dassitaṃ , sakkena pana indriyasaṃvarāya paṭipatti pucchitāti tameva nivattetvā dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ ‘‘ cakkhuviññeyyaṃ rūpampītiādi sevitabbarūpādivasena indriyasaṃvaradassanatthaṃ vuttan ’’ ti .
‘‘ Tuṇhī ahosī ’’ ti vatvā tuṇhībhāvassa kāraṇaṃ byatirekamukhena vibhāvetuṃ ‘‘ kathetukāmopī ’’ tiādi vuttaṃ .
Ayan ti sakko devānaṃ indo .
Rūpan ti rūpāyatanaṃ , tassa asevanaṃ nāma adassanaṃ evāti āha ‘‘ na sevitabbaṃ na daṭṭhabban ’’ ti .
Yaṃ pana sattasantānagataṃ rūpaṃ passato paṭikūlamanasikāravasena , asubhasaññā vā saṇṭhāti dassanānuttariyavasena .
Atha vā kammaphalasaddahanavasena pasādo vā uppajjati .
Hutvā abhāvākārasallakkhaṇena aniccasaññāpaṭilābho vā hoti .
Pariyāyakkharaṇato
P2.344 akkharaṃ , vaṇṇo , so eva nirantaruppattiyā samuddito padavākyasaññito , adhippetamatthaṃ byañjetīti byañjanaṃ , tayidaṃ kābyanāṭakādigatavevacanavasena , uccāraṇavasena ca vicittasannivesatāya tathāpavattavikappanavasena cittavicittabhāvena upatiṭṭhanakaṃV2.253 sandhāyāha ‘‘ yaṃ cittakkharaṃ cittabyañjanampi saddaṃ suṇato rāgādayo uppajjantī ’’ ti .Atthanissitan ti samparāyikatthanissitaṃ .
Dhammanissitan ti vivaṭṭadhammanissitaṃ , lokuttararatanattayadhammanissitaṃ vā .
Pasādoti ratanattayasaddhā , kammaphalasaddhāpi .
Nibbidā vāti aniccasaññādivasena vaṭṭato ukkaṇṭhā vā .
Gandharasāviparodhādivasena seviyamānaṃ ayoniso paṭipannattā asevitabbaṃ nāma .
Yoniso paccavekkhitvā seviyamānaṃ sampajaññavasena gahaṇato sevitabbaṃ nāma .
Tena vuttaṃ ‘‘ yaṃ gandhaṃ ghāyato ’’ tiādi .
Yaṃ
M2.273 pana phusatoti yaṃ pana sevitabbaṃ phoṭṭhabbaṃ anipphannasseva phusato .
Āsavakkhayo ceva hoti jāgariyānuyogassa matthakappattito .
Vīriyañca supaggahitaṃ hoti catutthassa ariyavaṃsassa ukkaṃsanato .
Pacchimā ca … pe … anuggahitā hoti sammāpaṭipattiyaṃ niyojanato .Ye manoviññeyye dhamme iṭṭhādibhede samannāharantassa āvajjantassa āpāthaṃ āgacchanti .
‘‘ Manoviññeyyā dhammā ’’ ti vibhatti vipariṇāmetabbā , mettādivasena samannāharantassa ye manoviññeyyā dhammā āpāthaṃ āgacchanti , evarūpā sevitabbāti yojanā .
Ādi -saddena karuṇādīnañceva aniccādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo .
Tiṇṇaṃ therānaṃ dhammāti idāni vuccamānapaṭipattīnaṃ tiṇṇaṃ therānaṃ manoviññeyyā dhammā .
Bahi dhāvituṃ na adāsin ti antopariveṇaṃ āgatameva rūpādiṃ ārabbha imasmiṃ temāse kammaṭṭhānavinimuttaṃ
P2.345 cittaṃ kadāci uppannapubbaṃ , antopariveṇe ca visabhāgarūpādīnaṃ asambhavo eva , tasmā visaṭavitakkavasena cittaṃ bahi dhāvituṃ na adāsinti dasseti .
Nivāsagehato nivāsanagabbhato .
Niyakajjhattakhandhapañcakato vipassanāgocarato .
Thero kira sabbampi attanā kātabbakiriyaṃ kammaṭṭhānasīseneva paṭipajjati . 366. Asammohasampajaññavasena advejjhābhāvato eko anto etassāti ekanto , ekanto vādo etesanti ekantavādā .
Tenāha ‘‘ ekaṃyeva vadantī ’’ ti , abhinnavādāti attho .
Ekācārāti samānācārā .
Ekaladdhikāti samānaladdhikā .
Ekapariyosānāti samānaniṭṭhānā .
Iti sakko pubbe attanā sutaṃ puthusamaṇabrāhmaṇānaṃ nānāvādā cāraladdhiniṭṭhānaṃ idāni saccapaṭivedhena
V2.254 asārato ñatvā ṭhito , tassa kāraṇaṃ ñātukāmo tameva tāva byatirekamukhena pucchati ‘‘ sabbeva dhammā nu kho ’’ tiādinā .
Dhātūti ajjhāsayadhātu uttarapadalopena vuttā , ajjhāsayadhātūti ca atthato ajjhāsayo evāti āha ‘‘ anekajjhāsayo nānajjhāsayo ’’ ti .‘‘ Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hotī ’’ ti idaṃ nidassanavasena vuttaṃ iriyāpathepi nāma sattā ekajjhāsayā dullabhā , pageva
M2.274 laddhīsūti dassanatthaṃ .Yaṃ yadeva ajjhāsayan ti yaṃ yameva sassatādiajjhāsayaṃ .
Abhinivisantīti taṃ taṃ laddhiṃ diṭṭhābhinivesavasena abhimukhā hutvā duppaṭinissaggibhāvena nivisanti , ādānaggāhaṃ gaṇhanti .
Thāmena ca parāmāsena cāti diṭṭhithāmena ca diṭṭhiparāmāsena ca .
Suṭṭhu gaṇhitvāti ativiya daḷhaggāhaṃ gaṇhitvā .
Voharantīti yathābhiniviṭṭhaṃ diṭṭhivādaṃ paññāpenti
P2.346 pare hi gāhenti patiṭṭhapenti .
Tenāha ‘‘ kathenti dīpenti kittentī ’’ ti , ugghosentīti attho .Antaṃ atītā accantā , accantā niṭṭhā etesanti accantaniṭṭhā .
Sabbesan ti sabbesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ .
Yogakkhemo tipi nibbānaṃ catūhipi yogehi anuppaduṭṭhattā .
‘‘ Accantayogakkhemā ’’ ti vattabbe i-kārena niddesena ‘‘ accantayogakkhemī ’’ ti vuttaṃ , accantayogakkhemo vā etesaṃ atthīti accantayogakkhemīti .
Caranti upagacchanti , adhigacchantīti attho .
Pariyassati parikkhissati vaṭṭadukkhantaṃ āgammāti pariyosānantipi nibbānassa nāmaṃ .
Saṅkhiṇātīti samucchindanena khepeti .
Vināsetīti tato eva sabbaso adassanaṃ pāpeti .
Vimuttāti vaṭṭadukkhato accantaniggamena visesena muttā .
‘‘ Issāmacchariyaṃ eko pañho ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu issāmacchariyaṃ vissajjananti ?
Saccametaṃ , yo pana ñātuṃ icchito attho , so pañho .
So eva ca vissajjīyatīti nāyaṃ doso , aññathā ambaṃ puṭṭhassa labujaṃ byākaraṇaṃ viya siyā , evaṃ pañhasīsena pañhabyākaraṇaṃ vadati .
Tathā hi ‘‘ piyāppiyan ’’ tiādinā vissajjanapadāneva gahitāni ,‘‘ piyāppiyaṃ eko ’’ tiādīsupi eseva nayo .
Papañcasaññāti saññāsīsena papañcā eva vuttāti āha ‘‘ papañco eko ’’ ti .
Ettha ca yathā pātimokkhasaṃvarapucchā kāyasamācārādivibhāgena vissajjitattā tayo pañhā jātā , evaṃ indriyasaṃvarapucchā rūpādivibhāgena vissajjitattā cha pañhā
V2.255 siyuṃ .
Tathā sati ekūnavīsati pucchā siyuṃ , atha indriyasaṃvaratāsāmaññena ekova pañho kato , evaṃ sati pātimokkhasaṃvarapucchābhāvasāmaññena tepi tayo ekova pañhoti sabbeva dvādaseva pañhā bhaveyyunti ?
Nayidamevaṃ .
Yasmā kāyasamācārādīsu vibhajjaP2.347 vuccamānesu mahāvisayatāya aparimāṇo vibhāgo sambhavatiM2.275 vissajjetuṃ .
Sakalampi vinayapiṭakaṃ tassa niddeso .
Rūpādīsu pana vibhajja vuccamānesu appavisayatāya na tādiso vibhāgo sambhavati vissajjetuṃ .
Iti mahāvisayatāya pātimokkhasaṃvarapucchā tayo pañhā katā , indriyasaṃvarapucchā pana appavisayatāya ekova pañho kato .
Tena vuttaṃ ‘‘ cuddasa mahāpañhā ’’ ti . 367. Calanaṭṭhenāti kampanaṭṭhena .
Taṇhā hi kāmarāgarūparāgaarūparāgādivasena pavattiyā anavaṭṭhitatāya sayampi calati , yattha uppannā , tampi santānaṃ bhavādīsu parikaḍḍhanena cāleti , tasmā calanaṭṭhena taṇhā ejā nāma .
Pīḷanaṭṭhenāti vibādhanaṭṭhena tassa tassa dukkhassa hetubhāvena .
Padussanaṭṭhenāti adhammarāgādibhāvena , sammukhaparaṃmukhena , kilesāsucipaggharaṇena ca pakārato dussanaṭṭhena gaṇḍo .
Anuppaviṭṭhaṭṭhenāti āsayassa dunnīharaṇīyabhāvena anuppavisanaṭṭhena .
Kaḍḍhati attano ca ruciyā upaneti .
Uccāvacan ti paṇītabhāvaṃ , nihīnabhāvañca .
Yesu samaṇabrāhmaṇesu .
‘‘ Yesāhan ’’ tipi pāḷi , tassā keci ‘‘ yesaṃ ahan ’’ ti atthaṃ vadanti .
Evan ti sutānurūpaṃ , uggahānurūpañca .
‘‘ Ahaṃ kho pana bhante aññesaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ dhammācariyo hontopi bhagavato sāvako … pe … sambodhiparāyaṇo ’’ ti evaṃ attano sotāpannabhāvaṃ jānāpeti .