Nidānavaṇṇanā
95. Janapadinoti
P2.103V2.70M2.79 janapadavanto , janapadassa vā issarasāmino rājakumārā gottavasena kurū nāma .
Tesaṃ nivāso yadi eko janapado , kathaṃ bahuvacananti āha ‘‘ ruḷhisaddenā ’’ ti .
Akkharacintakā hi īdisesu ṭhānesu yutte viya īdisaliṅgavacanāni icchanti .
Ayamettha ruḷhi yathā aññatthāpi ‘‘ aṅgesu viharati , mallesu viharatī ’’ ti ca .
Tabbisesanepi janapadasadde jātisadde ekavacanameva .Aṭṭhakathācariyā panāti pana -saddo visesatthajotano , tena ‘‘ puthuatthavisayatāya evetaṃ puthuvacanan ’’ ti ‘‘ bahuke panā ’’ tiādinā vakkhamānaṃ visesaṃ joteti .
Sutvāti mandhātumahārājassa ānubhāvadassanānusārena paramparānugataṃ kathaṃ sutvā .
Anusaṃyāyantenāti anuvicarantena .
Etesaṃ ṭhānan ti candimasūriyamukhena cātumahārājikabhavanamāha .
Tenāha ‘‘ tattha agamāsī ’’ tiādi .
Soti mandhātumahārājā .
Tan ti cātumahārājikarajjaṃ .
Gahetvāti sampaṭicchitvā .
Puna pucchi pariṇāyakaratanaṃ .
Dovārikabhūmiyaṃ tiṭṭhanti sudhammāya devasabhāya , devapurassa ca catūsu dvāresu ārakkhāya adhigatattā .
‘‘ Dibbarukkhasahassapaṭimaṇḍitan ’’ ti
P2.104 idaṃ ‘‘ cittalatāvanan ’’ tiādīsupi yojetabbaṃ .
Pathaviyaṃ patiṭṭhāsīti bhassitvā pathaviyā āsannaṭṭhāne aṭṭhāsi .
Na hi cakkaratanaṃ bhūmiyaṃ patati , tathāṭhitañca nacirasseva antaradhāyi tenattabhāvena cakkavattiissariyassa abhāvato .
‘‘ Cirataraṃ kālaṃ ṭhatvā ’’ ti apare .
Rājā ekakova agamāsi attano ānubhāvena .
Manussabhāvoti manussagandhasarīranissandādimanussabhāvo .
Pāturahosīti devaloke pavattivipākadāyino aparāpariyāya vedanīyassa kammassa katokāsattā sabbadā soḷasavassuddesikatā mālāmilāyanādi dibbabhāvo pāturahosi .
Tadā manussānaṃ asaṅkheyyāyukatāyaV2.71 sakkarajjaṃ kāretvā .
‘‘ Kiṃ me iminā upaddharajjenā ’’ ti atricchatāya atittova .
Manussaloke utuno kakkhaḷatāya vātātapena phuṭṭhagatto kālamakāsi .
AvayavesuM2.80 siddho viseso samudāyassa visesako hotīti ekampi raṭṭhaṃ bahuvacanena vohariyati .Yehi āvasitappadeso ‘‘ kururaṭṭhan ’’ ti nāmaṃ labhi , te uttarakuruto āgatamanussā tattha rakkhitaniyāmeneva pañca sīlāni rakkhiṃsu .
Da-kārena atthaṃ vaṇṇayanti niruttinayena .
Kammāsoti kammāsapādo vuccati uttarapadalopena yathā ‘‘ rūpabhavo rūpan ’’ ti .
Kathaṃ pana so ‘‘ kammāsapādo ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ tassa kirā ’’ tiādi .
Damitoti ettha kīdisaṃ damanaṃ adhippetanti āha ‘‘ porisādabhāvato paṭisedhito ’’ ti .
‘‘ Ime pana therāti majjhimabhāṇakā ’’ ti keci .
Apare pana ‘‘ aṭṭhakathācariyā ’’ ti ,‘‘ dīghabhāṇakā ’’ ti vadanti .
Ubhayathāpi cūḷakammāsadammaṃ sandhāya tathā vadanti .
Yakkhiniputto hi kammāsapādo alīnasattukumārakāle ( cariyā .2.75) bodhisattena tattha damito .
Sutasomakāle ( jā .2.21.371) pana bārāṇasirājā porisādabhāvapaṭisedhanena yattha damito , taṃ mahākammāsadammaṃ nāma .
‘‘ Putto ’’ ti vatvā ‘‘ atrajo ’’ ti vacanaṃ orasaputtabhāvadassanatthaṃ .
Tesaṃ diṭṭhānugatiyā pacchimajanatāti so desadhammavasena avicchedato pavattamāno kuruvattadhammoti
P2.105 paññāyittha .
Ayañca attho kurudhammajātakena dīpetabbo .
So aparabhāge paṭhamaṃ yattha saṃkiliṭṭho jāto , taṃ dassetuṃ ‘‘ kururaṭṭhavāsīnan ’’ tiādi vuttaṃ .Yattha bhagavato vasanokāsabhūto koci vihāro na hoti , tattha kevalaṃ gocaragāmakittanaṃ nidānakathāya pakati yathā taṃ sakkesu viharati devadahaṃ nāma sakyānaṃ nigamoti imamatthaṃ dassento ‘‘ avasanokāsato ’’ tiādimāha .
‘‘ Āyasmā ’’ ti vā ‘‘ devānaṃ piyā ’’ ti vā ‘‘ tatra bhavan ’’ ti vā piyasamudāhāro esoti āha ‘‘ āyasmāti piyavacanametan ’’ ti .
Tayidaṃ piyavacanaṃ garugāravavasena vuccatīti āha ‘‘ gāravavacanametan ’’ ti .
Atidūraaccāsannavajjanena nātidūranāccāsannaṃ nāma gahitaṃ , taṃ pana avakaṃsato ubhinnaṃ pasāritahatthānaṃ
V2.72 saṅghaṭṭanena veditabbaṃ .Cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti , tenāpi agāravameva kataṃ hoti .
Gīvaṃ parivattetvāti parivattanavasena gīvaṃ pasāretvā .
Kulasaṅgahatthāyāti
M2.81 kulānuddayatāvasena kulānaṃ anuggaṇhanatthāya sahassabhaṇḍikaṃ nikkhipanto viya bhikkhapaṭiggaṇhanena tesaṃ mahato puññābhisandassa jananena .
Paṭisammajjitvāti antevāsikehi sammajjanaṭṭhānaṃ sakkaccakāritāya puna sammajjitvā .Tikkhattun ti ‘‘ ādito paṭṭhāya antan ’’ tiādinā vuttacaturākārūpasañhite tayo vāre , tenassa dvādasakkhattuṃ sammasitabhāvamāha .
Amhākaṃ bhagavato gambhīrabhāveneva kathitattā sesabuddhehipi evameva kathitoti dhammanvaye ṭhatvā vuttaṃ ‘‘ sabbabuddhehi … pe … kathito ’’ ti .
Sālindan ti saparibhaṇḍaṃ .
‘‘ Sineruṃ ukkhipanto viyā ’’ ti
P2.106 iminā tādisāya desanāya sudukkarabhāvamāha .
Suttameva ‘‘ suttantakathan ’’ ti āha dhammakkhandhabhāvato .Yathā vinayapaṇṇattibhūmantarasamayantarānaṃ vijānanaṃ anaññasādhāraṇaṃ sabbaññutañāṇasseva visayo , evaṃ antadvayavinimuttassa kārakavedakarahitassa paccayākārassa vibhajanaṃ pīti dassetuṃ ‘‘ buddhānañhī ’’ tiādi āraddhaṃ .
Tattha ṭhānānīti kāraṇāni .
Gajjitaṃ mahantaṃ hotīti taṃ desetabbasseva anekavidhatāya , duviññeyyatāya ca nānānayehi pavattamānaṃ desanāgajjitaṃ mahantaṃ vipulaṃ , bahubhedañca hoti .
Ñāṇaṃ anupavisatīti tato eva desanāñāṇaṃ desetabbadhamme vibhāgaso kurumānaṃ anu anu pavisati , tena anupavissa ṭhitaṃ viya hotīti attho .
Buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyatīti evaṃvidhassa nāma dhammassa desakaṃ , paṭivedhakañcāti buddhānaṃ desanāñāṇassa , paṭivedhañāṇassa ca uḷārabhāvo pākaṭo hoti .
Ettha ca kiñcāpi ‘‘ sabbaṃ vacīkammaṃ buddhassa bhagavato ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattan ’’ ti ( mahāni .69,169; cūḷani .85; paṭi . ma .3.5; netti .14) vacanato sabbāpi bhagavato desanā ñāṇarahitā natthi , sīhasamānavuttitāya sabbattha samānappavatti .
Desetabbavasena pana desanā visesato ñāṇena anupaviṭṭhā , gambhīratarā ca hotīti daṭṭhabbaṃ .
Kathaṃ pana vinayapaññattiṃ patvā desanā tilakkhaṇabbhāhatā suññatapaṭisaṃyuttā hotīti ?
Tatthāpi sannisinnaparisāya ajjhāsayānurūpaṃ pavattamānā desanā saṅkhārānaṃ aniccatādivibhāvanaṃ , sabbadhammānaṃ attattaniyatābhāvappakāsanañca hoti .
Tenevāha ‘‘ anekapariyāyena
P2.107 dhammiṃ kathaṃ katvā ’’ tiādi .Āpajjāti
M2.82 patvā yathā ñāṇakoñcanādaṃ vissajjeti , evaṃ pāpuṇitvā .Pamāṇātikkameti
V2.73 aparimāṇatthe ‘‘ yāvañcidaṃ tena bhagavatā ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.4) viya .
Aparimeyyabhāvajotano hi ayaṃ yāva-saddo .
Tenāha ‘‘ atigambhīro attho ’’ ti .Avabhāsatīti ñāyati upaṭṭhāti .
Ñāṇassa tathā upaṭṭhānañhi sandhāya ‘‘ dissatī ’’ ti vuttaṃ .
Nanu esa paṭiccasamuppādo ekantagambhīrova , tattha kasmā gambhīrāvabhāsatā jotitāti ?
Saccametaṃ , ekantagambhīratādassanatthameva panassa gambhīrāvabhāsaggahaṇaṃ .
Tasmā aññattha labbhamānaṃ catukoṭikaṃ byatirekamukhena nidassetvā taṃ evassa ekantagambhīrataṃ vibhāvetuṃ ‘‘ ekañhī ’’ tiādi vuttaṃ .
Etaṃ natthīti agambhīro , agambhīrāvabhāso cāti etaṃ dvayaṃ natthi , tena yathādassite catukoṭike pacchimā eka koṭi labbhatīti dasseti .
Tenāha ‘‘ ayañhī ’’ tiādi .
Yehi gambhīrabhāvehi paṭiccasamuppādo ‘‘ gambhīro ’’ ti vuccati , te catūhi upamāhi ulliṅgento ‘‘ bhavaggaggahaṇāyā ’’ tiādimāha .
Yathā bhavaggaṃ hatthaṃ pasāretvā gahetuṃ na sakkā dūrabhāvato , evaṃ saṅkhārādīnaṃ avijjādipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho pākatikañāṇena gahetuṃ na sakkā .
Yathā sineruṃ bhinditvā miñjaṃ pabbatarasaṃ pākatikapurisena nīharituṃ na sakkā , evaṃ paṭiccasamuppādagate dhammatthādike pākatikañāṇena bhinditvā vibhajja paṭivijjhanavasena jānituṃ na sakkā .
Yathā mahāsamuddaṃ pākatikapurisassa bāhudvayena padhārituṃ na sakkā , evaṃ vepullaṭṭhena mahāsamuddasadisaṃ paṭiccasamuppādaṃ pākatikañāṇena desanāvasena padhārituṃ na sakkā .
Yathā mahāpathaviṃ parivattetvā
P2.108 pākatikapurisassa pathavojaṃ gahetuṃ na sakkā , evaṃ ‘‘ itthaṃ avijjādayo saṅkhārādīnaṃ paccayā hontī ’’ ti tesaṃ paccayabhāvo pākatikañāṇena nīharitvā gahetuṃ na sakkāti .
Evaṃ catubbidhagambhīratāvasena catasso upamā yojetabbā .
Pākatikañāṇavasena cāyamatthayojanā katā diṭṭhasaccānaṃ tattha paṭivedhasabhāvato , tathāpi yasmā sāvakānaṃ , paccekabuddhānañca tattha sappadesameva ñāṇaṃ , buddhānaṃyeva nippadesaṃ , tasmā vuttaṃ ‘‘ buddhavisayaṃ pañhan ’’ tiādi .