171. Yanti karaṇe vā adhikaraṇe vā paccattavacananti adhippāyena āha ‘‘ yena samayena , yasmiṃ vā samaye ’’ ti . UkkhepakavātātiP2.199 udakasandhārakavātaṃ upacchinditvā ṭhitaṭṭhānato khepakavātā . ‘‘ Saṭṭhi … pe … bahalan ’’ ti idaṃ tassa vātassa ubbedhappamāṇameva gahetvā vuttaṃ , āyāmavitthārato pana dasasahassacakkavāḷappamāṇampi udakasandhārakavātaṃ upacchindatiyeva . Ākāseti pubbe vātena patiṭṭhitokāse .

Puna vātoti ukkhepakavāte tathākatvā vigate udakasandhārakavāto puna ābandhitvāM2.155 gaṇhāti yathā taṃ udakaṃ na bhassati , evaṃ utthambhentaṃ ābandhanavitānavasena bandhitvā gaṇhāti . Tato udakaṃ uggacchatīti tato ābandhitvā gahaṇato tena vātena utthambhitaṃ udakaṃ uggacchati upari gacchati .

Hotiyevāti antarantarā hotiyeva . Bahalabhāvenāti mahāpathaviyā mahantabhāvena . Sakalā hi mahāpathavī tadā oggacchati , uggacchati ca , tasmā kampanaṃ na paññāyati .

Ijjhanassāti icchitatthasijjhanassa . Anubhavitabbassa issariyasampattiādikassa .

Parittāti paṭiladdhamattā nātisubhāvitā . Tathā ca bhāvanā balavatī na hotīti āha ‘‘ dubbalā ’’ ti . Saññāsīsena hi bhāvanā vuttā .

Appamāṇāti paguṇā subhāvitā . Sā hi thirā daḷhatarā hotīti āha ‘‘ balavā ’’ ti . ‘‘ Parittā pathavīsaññā , appamāṇā āposaññā ’’ ti desanāmattameva , āposaññāya pana subhāvitāya pathavīkampo sukheneva ijjhatīti ayamettha adhippāyo veditabbo .

Saṃvejento dibbasampattiyā pamattaṃ sakkaṃ devarājānaṃ . Vīmaṃsanto vā tāvadeva samadhigataṃ attano iddhibalaṃ . Mahāmoggallānattherassa pāsādakampanaṃ pākaṭanti taṃ anāmasitvā saṅgharakkhitasāmaṇerassa pāsādakampanaṃ dassetuṃ ‘‘ so kirāyasmā ’’ tiādi vuttaṃ .

PūtimissoV2.139 gandho etassāti pūtigandho , tena pūtigandhenevaP2.200 adhigatamātukucchisambhavaṃ viya gandheneva sīsena , ativiya dārako evāti attho .

Ācariyan ti ācariyūpadesaṃ . Iddhābhisaṅkhāro nāma iddhividhappaṭipakkhādībhāvena icchitabbo , so ca upāye kosallassa attanā na sammā uggahitattā na tāva sikkhitoti āha ‘‘ asikkhitvāva yuddhaṃ paviṭṭhosī ’’ ti .

‘‘ Pilavantan ’’ ti iminā sakalameva pāsādavatthuṃ udakaṃ katvā adhiṭṭhātabbapāsādova tattha pilavatīti dasseti . Adhiṭṭhānakkamaṃ pana upamāya dassento ‘‘ tāta … pe … jānāhī ’’ ti āha . Tattha kapallakapūvan ti āsittakapūvaṃ , taṃ pacantā kapāle paṭhamaṃ kiñci piṭṭhaṃ ṭhapetvā anukkamena vaḍḍhetvā antantena paricchindanti pūvaṃ samantato paricchinnaṃ katvā ṭhapenti , evaṃ ‘‘ āpokasiṇavasena ‘ pāsādena patiṭṭhitaṭṭhānaṃ udakaṃ hotū ’ ti adhiṭṭhahanto samantato pāsādassa yāva pariyantā yathā udakaṃ hoti , tathā adhiṭṭhātabban ’’ ti upamāya upadisati .

MahāpadāneM2.156 vuttamevāti ‘‘ dhammatā esā , bhikkhave , yadā bodhisatto tusitā kāyā cavitvā mātukucchiṃ okkamatī ’’ ti ( dī . ni .2.18) vatvā ‘‘ ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī ’’ ti ( dī . ni .2.18), tathā ‘‘ dhammatā esā , bhikkhave , yadā bodhisatto mātukucchimhā nikkhamatī ’’ ti ( dī . ni .2.30) vatvā ‘‘ ayañca dasasahassī lokadhātu saṅkampati sampakampati sampavedhatī ’’ ti ( dī . ni .2.32) caP2.201 mahābodhisattassa gabbhokkantiyaṃ , abhijātiyañca dhammatāvasena mahāpadāne pathavīkampassa vuttattā itaresupi catūsu ṭhānesu pathavīkampo dhammatāvasenevāti mahāpadāne atthato vuttaṃ evāti adhippāyo .

Idāni nesaṃ pathavīkampanaṃ kāraṇato , pavattiākārato ca vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ iti imesū ’’ tiādi vuttaṃ . Dhātukopenāti ukkhepakadhātusaṅkhātāya vāyodhātuyā pakopena . Iddhānubhāvenāti ñāṇiddhiyā vā kammavipākajiddhiyā vā pabhāvena , tejenāti attho . Puññatejenāti puññānubhāvena , mahābodhisattassa puññabalenāti attho . Ñāṇatejenāti paṭivedhañāṇānubhāvena . Sādhukāradānavasenāti yathā anaññasādhāraṇena paṭivedhañāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī abhisambodhiyaṃ akampittha , evaṃ anaññasādhāraṇena desanāñāṇānubhāvena abhihatā mahāpathavī akampittha , taṃ panassā sādhukāradānaṃ viya hotīti ‘‘ sādhukāradānavasenā ’’ ti vuttaṃ . YenaV2.140 pana bhagavā asītianubyañjanapaṭimaṇḍitadvattiṃsamahāpurisalakkhaṇa- ( dī . ni .2.33;3.198; ma . ni .2.385) vicitrarūpakāyo sabbākāraparisuddhasīlakkhandhādiguṇaratanasamiddhidhammakāyo puññamahattathāmamahattayasamahaāiddhimahattapaññāmahattānaṃ paramukkaṃsagato asamo asamasamo appaṭipuggalo arahaṃ sammāsambuddho attano attabhāvasaññitaṃ khandhapañcakaṃ kappaṃ vā kappāvasesaṃ vā ṭhapetuṃ samatthopi saṅkhatadhammaṃ paṭijigucchanākārappavattena ñāṇavisesena tiṇāyapi amaññamāno āyusaṅkhārossajjanavidhinā nirapekkho ossajji . Tadanubhāvābhihatā mahāpathavī āyusaṅkhārossajjane akampittha , taṃ panassā kāruññasabhāvasaṇṭhitā viya hotīti vuttaṃ ‘‘ kāruññasabhāvenā ’’ tiM2.157 . Yasmā bhagavā parinibbānasamaye catuvīsatikoṭisatasahassasaṅkhyā samāpattiyoP2.202 samāpajji antarantarā phalasamāpattisamāpajjanena , tassa pubbabhāge sātisayaṃ tikkhaṃ sūraṃ vipassanāñāṇañca pavattesi ,‘‘ yadatthañca mayā evaṃ sucirakālaṃ anaññasādhāraṇo paramukkaṃsagato ñāṇasambhāro sambhato , anuttaro ca vimokkho samadhigato , tassa vata me sikhāppattaphalabhūtā accantaniṭṭhā anupādisesanibbānadhātu ajja samijjhatī ’’ ti bhiyyo ativiya somanassappattassa bhagavato pītivipphārādiguṇavipulatarānubhāvo parehi asādhāraṇañāṇātisayo udapādi , yassa samāpattibalasamupabrūhitassa ñāṇātisayassa ānubhāvaṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ ‘‘ dveme piṇḍapātā samasamaphalā samasamavipākā ’’ tiādi ( udā .75), tasmā tassa ānubhāvena samabhihatā mahāpathavī akampittha . Taṃ panassā tassaṃ velāyaṃ ārodanākārappatti viya hotīti ‘‘ aṭṭhamo ārodanenā ’’ ti vuttaṃ .

Idāni saṅkhepato vuttamatthaṃ vivaranto ‘‘ mātukucchiṃ okkamante ’’ tiādimāha .

Ayaṃ panatthoti ‘‘ sādhukāradānavasenā ’’ tiādinā vutto attho . Pathavīdevatāya vasenāti ettha samuddadevatā viya mahāpathaviyā adhidevatā kira nāma atthi . Tādise kāraṇe sati tassā cittavasena ayaṃ mahāpathavī saṅkampati sampakampati sampavedhati , yathā vātavalāhakadevatānaṃ cittavasena vātā vāyanti , sītuṇhaabbhavassavalāhakadevatānaṃ cittavasena sītādayo bhavanti . Tathā hi visākhapuṇṇamāyaṃ abhisambodhiatthaṃ bodhirukkhamūle nisinnassa lokanāthassa antarāyakaraṇatthaṃ upaṭṭhitaṃ mārabalaṃ vidhamituṃ – ‘‘ AcetanāyaṃP2.203 pathavī , aviññāya sukhaṃ dukhaṃ ; Sāpi dānabalā mayhaṃ , sattakkhattuṃ pakampathā ’’ ti .( cariyā .1.124)– VacanasamanantaraṃV2.141 mahāpathavī bhijjitvā saparisaṃ māraṃ parivattesi . Etan ti sādhukāradānādi . Yadipi natthi acetanattā , dhammatāvasena pana vuttanayena siyāti sakkā vattuṃ . Dhammatā pana atthato dhammasabhāvo , so puññadhammassa vā ñāṇadhammassa vā ānubhāvasabhāvoti . Tayidaṃ sabbaṃ vicāritameva , evañca katvā – ‘‘ ImeM2.158 dhamme sammasato , sabhāvasarasalakkhaṇe ; Dhammatejena vasudhā , dasasahassī pakampathā ’’ ti .( bu . vaṃ .1.166); Ādi vacanañca samatthitaṃ hoti .

Niddiṭṭhanidassanan ti niddiṭṭhassa atthassa niyyātanaṃ , nigamananti attho .

Ettāvatāti pathavīkampādiuppādajananena ceva pathavīkampassa bhagavato hetunidassanena ca . ‘‘ Addhā ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭho ’’ ti sallakkhesi pārisesañāyena . Evañhi tadā thero tamatthaṃ vīmaṃseyya nāyaṃ bhūmikampo dhātuppakopahetuko tassa apaññāyamānarūpattā , bāhirakopi isi evaṃ mahānubhāvo buddhakāle natthi , sāsanikopi satthu anārocetvā evaṃ karonto nāma natthi , sesānaṃ pañcannaṃ idāni asambhavo , evaṃ bhūmikampo cāyaṃ mahābhiṃsanako salomahaṃso ahosi , tasmā pārisesato āha ‘‘ ajja bhagavatā āyusaṅkhāro ossaṭṭhoti sallakkhesī ’’ ti .