Sambahulaparicchedavaṇṇanā
Candādīnaṃ sobhāvisesaṃ raheti cajāpetīti rāhu , rāhuggaho , idha pana rāhu viyāti rāhu .
Bandhanan ti ca anatthuppattiṭṭhānataṃ sandhāya vuttaṃ .
Tathā mahāsattena vuttavacanameva gahetvā kumārassa ‘‘ rāhulo ’’ ti nāmaṃ akaṃsu .
Athāti nipātamattaṃ .
Rocinīti rocanasīlā , ujjalarūpāti
V2.14 attho .
Rucaggatīti rucaṃ pabhātaṃ āgatibhūtā , ga-kārāgamaṃ katvā vuttaṃ .
Itthiratanabhāvato manussaloke sabbāsaṃ itthīnaṃ bimbapaṭicchannabhūtāti bimbā .Jhānā vuṭṭhāyāti pādakajjhānato uṭṭhāya .
Aṭṭhaṅgulubbedhāti aṭṭhaṅgulappamāṇabahalabhāvā .
Cūḷaṃsena chādetvāti tiriyabhāgena ṭhapanavasena sabbaṃ vihāraṭṭhānaṃ chādetvā .
Suvaṇṇayaṭṭhiphālehīti phālappamāṇāhi suvaṇṇayaṭṭhīhi .
Suvaṇṇahatthipādānīti pakatihatthipādaparimāṇāni suvaṇṇakhaṇḍāni .
Vuttanayenevāti cūḷaṃseneva .
Suvaṇṇakaṭṭīhīti suvaṇṇakhaṇḍehi .
Salakkhaṇānan ti lakkhaṇasampannānaṃ sahassārānaṃ .
Bodhipallaṅkoti abhisambujjhanakāle nisajjaṭṭhānaṃ .
Avijahitoti
P2.19 buddhānaṃ tathānisajjāya anaññatthabhāvībhāvato apariccatto .
Tenāha ‘‘ ekasmiṃyeva ṭhāne hotī ’’ ti .Paṭhamapadagaṇṭhikāti pacchime sopānaphalake ṭhatvā ṭhapiyamānassa dakkhiṇapādassa patiṭṭhahanaṭṭhānaṃ .
Taṃ pana yasmā daḷhaṃ thiraṃ kenaci abhejjaṃ hoti , tasmā ‘‘ padagaṇṭhī ’’ ti vuttaṃ .
Yasmiṃ
M2.16 bhūmibhāge idāni jetavanamahāvihāro , tattha yasmiṃ ṭhāne purimānaṃ sabbabuddhānaṃ mañcā paññattā , tasmiṃyeva padese amhākampi bhagavato mañco paññattoti katvā ‘‘ cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva hontī ’’ ti vuttaṃ .
Mañcānaṃ pana mahantakhuddakabhāvena mañcapaññāpanapadesassa mahantāmahantatā appamāṇaṃ , buddhānubhāvena pana so padeso sabbadā ekappamāṇoyeva hotīti ‘‘ cattāri mañcapādaṭṭhānāni avijahitāneva hontī ’’ ti vuttanti daṭṭhabbaṃ .Vihāropi na vijahito yevāti etthāpi eseva nayo .
Purimaṃ vihāraṭṭhānaṃ na pariccajatīti hi attho .
Visiṭṭhā mattā vimattā , vimattāva vemattaṃ , visadisatāti attho .
Pamāṇaṃ āroho .
Padhānaṃ dukkarakiriyā .
‘‘ Sattānaṃ pākatikahatthena chahattho majjhimapuriso , tato tiguṇaṃ bhagavato sarīrappamāṇanti bhagavā aṭṭhārasahattho ’’ ti vadanti .
Apare pana bhaṇanti ‘‘ manussānaṃ pākatikahatthena catuhattho majjhimapuriso , tato tiguṇaṃ bhagavato sarīrappamāṇanti bhagavā dvādasahattho upādinnakarūpadhammavasena , samantato pana byāmamattaṃ byāmappabhā pharatīti upari chahatthaṃ abbhuggato , bahalatarappabhā rūpena saddhiṃ aṭṭhārasahattho hotī ’’ ti .
Addhaniyan ti
V2.15 dīghakālaṃ .Rasmīti sarīrappabhā .
Ajjhāsayapaṭibaddhan ti bodhisambhārasambharaṇakāle tathāpavattajjhāsayādhīnaṃ , tathāpavattapatthanānurūpaṃ vipulaṃ , vipulatarañca
P2.20 hotīti attho .
Svāyamattho cariyāpiṭakavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva veditabbo .Paṭividdhaguṇesūti adhigatasabbaññuguṇesu .
Nanu ca bodhisambhāresu , veneyyapuggalaparimāṇe ca vemattaṃ natthīti ?
Saccaṃ natthi , tadubhayaṃ pana buddhaguṇaggahaṇena gahitameva hotīti na uddhaṭaṃ .
Yadaggena hi sabbabuddhānaṃ buddhaguṇesu vemattaṃ natthi , tadaggena nesaṃ sambodhisambhāresupi vemattaṃ natthīti .
Kasmā ?
Hetuanurūpatāya phalassa
M2.17 , ekanteneva veneyyapuggalaparimāṇe vemattabhāvo vibhāvito .
Mahābodhisattānañhi hetuavatthāyaṃ sambhatūpanissayindriyaparipākā veneyyapuggalā carimabhave arahattasampattiyā paripositāni kamalavanāni sūriyarasmisamphassena viya tathāgataguṇānubhāvasamphassena vibodhaṃ upagacchantīti dīpesuṃ aṭṭhakathācariyā .Ettha ca yasmā sarīrappamāṇaṃ , padhānaṃ , sarīrappabhā ca buddhānaṃ visadisāti idha pāḷiyaṃ anāgatā , tasmā tehi saddhiṃ vemattatāsāmaññena āyukulānipi idha āharitvā dīpitāni .
Nidhikumbhoti cattāro mahānidhayo sandhāya vadati .
Jāto cāti .
Ca -saddena katamahābhinīhāro cāti ayampi attho saṅgahitoti daṭṭhabbo .
Vuttaṃ hetaṃ buddhavaṃse –
‘‘ Tārāgaṇā virocanti , nakkhattā gaganamaṇḍale ;
Visākhā candimāyuttā , dhuvaṃ buddho bhavissatī ’’ ti .( bu . vaṃ .65);
‘‘ Eteneva ca sabbabuddhānaṃ visākhānakkhatteneva mahābhinīhāro hotī ’’ ti ca vadanti .
13. Ayaṃ
P2.21 gatīti ayaṃ pavatti pavattanākāro , aññe pubbenivāsaṃ anussarantā iminā ākārena anussarantīti attho , yasmā cutito paṭṭhāya yāva paṭisandhi , tāva anussaraṇaṃ ārohanaṃ atītaatītataraatītatamādijātisaṅkhāte pubbenivāse ñāṇassa abhimukhabhāvena pavattīti katvā .
Tasmā paṭisandhito paṭṭhāya yāva cuti , tāva anussaraṇaṃ orohanaṃ pubbenivāse paṭimukhabhāvena ñāṇassa pavattīti āha ‘‘ pacchāmukhaṃ ñāṇaṃ pesetvā ’’ ti .
Cutigantabban ti yaṃ panidaṃ cutiyā ñāṇagatiyā gantabbaṃ , taṃ gamanaṃ bujjhananti attho .
Garukan ti bhāriyaṃ dukkaraṃ .
Tenāha ‘‘ ākāse padaṃ dassento viyā ’’ ti .Aparampi kāraṇan ti
V2.16 chinnavaṭumānussaraṇaṃ pacchāmukhaṃ ñāṇaṃ pesanato aparaṃ acchariyabbhutakāraṇaṃ .Yatrāti paccattatthe , nāmāti acchariyatthe nipāto , hi -saddo anatthako .
Tenāha ‘‘ yo nāma tathāgato ’’ ti .
Evañca katvā ‘‘ yatrā ’’ ti nipātavasena visuṃ yatra-saddaggahaṇaṃ samatthitaṃ hoti .
Papañcenti sattasantānaṃ saṃsāre vitthārentīti papañcaṃ .
Kammavaṭṭaṃ vuccatīti kilesavaṭṭassa papañcaggahaṇena , vipākavaṭṭassa dukkhaggahaṇena gahitattā .
Pariyādinnavaṭṭeti sabbaso khepitavaṭṭe .
‘‘ Maggasīlena phalasīlenā ’’ ti vatvā tayidaṃ maggaphalasīlaṃ lokiyasīlapubbakaṃ , buddhānañca
M2.18 lokiyasīlampi lokuttarasīlaṃ viya anaññasādhāraṇaṃ evāti dassetuṃ ‘‘ lokiyalokuttarasīlenā ’’ ti vuttaṃ .Samādhipaññāsu pi eseva nayo .
Samādhipakkhāti samādhi ca samādhipakkhā ca samādhipakkhā , ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo .
Tenāha ‘‘ maggasamādhinā ’’ tiādi ,‘‘ vihāro gahito vā ’’ ti ca .
Samādhipakkhā nāma vīriyasatiādayo .
Samādhipaññāsu pi eseva nayo .
Tenāha ‘‘ maggasamādhinā ’’ tiādi ,‘‘ vihāro gahito vā ’’ ti ca .
Samādhipakkhā nāma vīriyasatiādayo .
Sayan ti attanā .
Nīvaraṇādīhīti nīvaraṇehi ceva tadekaṭṭhehi ca pāpadhammehi , vitakkavicārādīhi ca .
‘‘ Vimuttattā
P2.22 vimuttīti saṅkhyaṃ gacchantī ’’ ti iminā vimutti-saddassa kammasādhanataṃ āha aṭṭhasamāpattiādivisayattā tassa .
Vimuttattāti ca ‘‘ vikkhambhanavasena vimuttattā ’’ tiādinā yojetabbaṃ .
Tassa tassāti aniccānupassanādikassa .
Paccanīkaṅgavasenāti pahātabbapaṭipakkhaaṅgavasena .
Paṭippassaddhante uppannattāti kilesānaṃ paṭippassambhanaṃ paṭippassaddhaṃ , so eva anto pariyosānabhāvato , tasmiṃ sādhetabbe nibbattattā , taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ paṭippassambhanavasena pavattattāti attho .
Kilesehi nissaṭatā , apagamo ca nibbānassa tehi vivittattā evāti āha ‘‘ dūre ṭhitattā ’’ ti .‘‘ Vimuttattā
P2.22 vimuttīti saṅkhyaṃ gacchantī ’’ ti iminā vimutti-saddassa kammasādhanataṃ āha aṭṭhasamāpattiādivisayattā tassa .
Vimuttattāti ca ‘‘ vikkhambhanavasena vimuttattā ’’ tiādinā yojetabbaṃ .Tassa tassāti aniccānupassanādikassa .
Paccanīkaṅgavasenāti pahātabbapaṭipakkhaaṅgavasena .
Paṭippassaddhante uppannattāti kilesānaṃ paṭippassambhanaṃ paṭippassaddhaṃ , so eva anto pariyosānabhāvato , tasmiṃ sādhetabbe nibbattattā , taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ paṭippassambhanavasena pavattattāti attho .
Kilesehi nissaṭatā , apagamo ca nibbānassa tehi vivittattā evāti āha ‘‘ dūre ṭhitattā ’’ ti .
16. Dhammadhātūti dhammānaṃ sabhāvo , atthato cattāri ariyasaccāni .
Suppaṭividdhāti suṭṭhu paṭividdhā savāsanānaṃ sabbesaṃ kilesānaṃ pajahanato .
Evañhi sabbaññutā , dasabalañāṇādayo cāti sabbe buddhaguṇā bhagavatā adhigatā ahesuṃ .
Arahattaṃ dhammadhātūti keci .
Sabbaññutañāṇanti apare .
Dvīhi padehīti dvīhi vākyehi .
Ābaddhan ti paṭibaddhaṃ taṃmūlakattā uparidesanāya .
Devacārikakolāhalan ti attano devaloke cārikāyaṃ suddhāvāsadevānaṃ kutūhalappavattiṃ dassento suttantapariyosāne ( dī . ni . aṭṭha .2.91) vicāressati , atthato vibhāvessatīti yojanā .
Ayaṃ desanāti ‘‘ ito so bhikkhave ’’ tiādinā ( dī . ni .2.4) vitthārato pavattitadesanamāha .
Nidānakaṇḍetiādito desitaṃ uddesadesanamāha .
Sā hi imissā desanāya nidānaṭṭhāniyattā tathā vuttā .