16. Ñāṇavibhaṅgo

1. Ekakamātikādivaṇṇanā

751. SampayuttānaṃM0.198V0.197 nissayapaccayatāya , ārammaṇassa pavattiṭṭhānatāya okāsaṭṭho veditabbo .

Nahetādīti ādi -saddena ‘‘ ahetukā ’’ tiādikaṃ sabbaṃ ekavidhena ñāṇavatthuṃ saṅgaṇhāti .

Ekaṃ nahetūti nahetutāya ekaṃ pañcaviññāṇaṃ nahetūti vuttā tesaṃ nahetutā .

Ekantāhetubhāvena hi te ekappakārāvāti .

Aññampīti ahetukādi .

Avitathasāmaññayuttan ti teneva ahetukatādinā yathābhūtena samānabhāvena yuttaṃ .

Ñāṇārammaṇan ti ñāṇassa ārammaṇaṃ yathāvuttapañcaviññāṇādi .

Vatthuvibhāvanāti pañcaviññāṇādikassa ñāṇavatthussa yathāvuttavisesena vibhāvanā pakāsanā paññā .

Osānadukassāti ‘‘ atthajāpikā paññā , jāpitatthā paññā ’’ ti imassa dukassa .

Dukamātikā dhammasaṅgaṇiyaṃ vuttadukamātikāti āha ‘‘ dukamātikaṃ anissāyā ’’ ti .

‘‘ Cintāmayā paññā ’’ tiādikā tikamātikaṃ anissāya vuttāti āha ‘‘ evaṃ tikānurūpehīti etthāpi daṭṭhabban ’’ ti .

Yadipi jāpa-saddo byattavacane , mānase ca pavattati , jananatthepi pana daṭṭhabboti dassento āha ‘‘ anekatthattā dhātusaddānan ’’ tiādi .

Kusalapaññā vipākasaṅkhātassa , kiriyapaññā parikammādibhūtā attanā nibbattetabbaphalasaṅkhātassa atthassa nibbattanato atthajāpikāti vuttāti āha ‘‘ atthajāpikā kāraṇagatā paññā ’’ ti .

Vipākapaññā , kiriyapaññā ca sahajātādipaccayavasena taṃtaṃvipākādiatthaṃ jāpeti janetīti āha ‘‘ jāpito janito attho etissāti jāpitatthā ’’ ti .

Satipi sahajātānaṃ paccayabhāve vipākakiriyapaññāV0.198 na kusalā viya vipākānaṃ nippariyāyena kāraṇavohāraṃ labhatīti āha ‘‘ kāraṇapaññāsadisī ’’ ti .

Vibhāvanatthena paññā ārammaṇaṃ viya sampayuttepi pakāsetiyevāti vuttaṃ ‘‘ phalappakāsanabhūtā ’’ ti .

Yato sā ālokobhāsapajjotapariyāyehi vibhāvitā .

10. Dasakamātikāvaṇṇanā

760.‘‘ JātipaccayāM0.199 jarāmaraṇanti ñāṇaṃ , asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ .

Atītampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ , asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ .

Anāgatampi addhānaṃ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇaṃ , asati jātiyā natthi jarāmaraṇanti ñāṇaṃ .

Yampissa taṃ dhammaṭṭhitiñāṇaṃ , tampi khayadhammaṃ vayadhammaṃ virāgadhammaṃ nirodhadhammanti ñāṇaṃ .

Bhavapaccayā … pe … avijjāpaccayā saṅkhārā … pe … nirodhadhamman ’’ ti ( saṃ . ni .2.34) evamāgatāni sattasattati ñāṇāni .

‘‘ Jarāmaraṇe ñāṇaṃ , jarāmaraṇasamudaye ñāṇaṃ , jarāmaraṇanirodhe ñāṇaṃ , jarāmaraṇanirodhagāminiyā paṭipadāya ñāṇaṃ .

Jātiyā ñāṇaṃ … pe … saṅkhāresu ñāṇaṃ … pe … paṭipadāya ñāṇan ’’ ti ( saṃ . ni .2.33) evamāgatāni catucattārīsaṃ ñāṇāni .

Sutamayañāṇādīni anāvaraṇañāṇapariyosānāni paṭisambhidāmagge ( paṭi . ma . mātikā 1.1 ādayo ) āgatāni tesattati ñāṇāni .

Tenāha ‘‘ tesattati pana … pe … na saṃyuttake ’’ ti .

‘‘ Saṃyuttake ’’ ti vā idaṃ ‘‘ sattasattati ñāṇānī ’’ ti iminā sambandhitabbaṃ , na ‘‘ tesattatī ’’ ti iminā .

Aññattha nikkhepakaṇḍādīsu .

Yathā sammāpaṭivedhābhāvato micchāñāṇādi thusarāsimhi nikhātakhāṇuko viya ārammaṇe cañcalaṃ hoti , na evaṃ hoti yathābhūtāvabodhakaṃ ñāṇanti āha ‘‘ yāthāvapaṭivedhato sayañca akampiyan ’’ ti .

Adhibalakaraṇaṃ upatthambhananti taṃ puggale āropento āha ‘‘ puggalañca … pe … karotī ’’ ti .

Visabhāgadhammesu vā akampiyattho , sabhāgadhammesu upatthambhanattho veditabbo .

Abhimukhaṃ gacchantīti ‘‘ upagacchantī ’’ ti padassa atthavacanaṃ .

Upagamanañcettha sabbaññutāya paṭijānanamevāti vuttaṃ ‘‘ paṭijānanavasenā ’’ ti .

Aṭṭha vā parisā upasaṅkamantīti etthāpi paṭijānanavasena sabbaññutanti yojetabbaṃ .

Aṭṭhasu parisāsu dassitaakampiyañāṇayuttoti sambandho .

PhalasampattipavattītiV0.199 sappurisūpanissayādīnaṃ kāraṇasampattīnaṃ phalabhūtāya patirūpadesavāsaattasammāpaṇidhiādisampattiyā pavattanaṃ .

Ādi -saddena suttasesā saṅgahitā .

Tattha sappurisūpanissayādike .

Kasmā panettha samāne atthakicce paṭivedhañāṇassa viya desanāñāṇassāpi yāva arahattamaggā uppajjamānatā na vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ paṭivedhaniṭṭhattā ’’ tiādiM0.200 .

Paṭivedhaniṭṭhattāti paṭivedhassa pariyosānattā .

Tenāti paṭivedhapariyosānabhūtena arahattamaggañāṇena .

Tadadhigamena hi sampattasakalasabbaññuguṇo bhagavā anantapaṭibhāno anupamāya buddhalīḷāya dhammaṃ desetuṃ samattho ahosi .

‘‘ Paṭiladdhassāpī ’’ ti iminā sabbathā labhāpakassa paṭivedhānurūpatā desanāñāṇassa asakkuṇeyyāti dīpeti , tena ca paṭivedhanamattenettha atthasiddhīti dasseti .

Tenāha ‘‘ desanāñāṇassā ’’ tiādi .

Hānabhāgiyadhamman ti vā hānabhāgiyabhāvassa kāraṇaṃ .

Kāmasahagatasaññādidhamman ti kāmaguṇārammaṇaṃ saññāmanasikārādiṃ .

Pubbeva katābhisaṅkhārādin ti ‘‘ cande vā sūriye vā ettakaṃ gate vuṭṭhahissāmī ’’ tiādinā samāpajjanato pubbe pavattacittābhisaṅkhāraparikammādiṃ .

Tadabhāvaggahaṇenāti kilesāvaraṇābhāvaggahaṇena .

Ṭhitin ti atthibhāvaṃ .

Tabbiparītāyāti ‘‘ natthi dinnan ’’ tiādikāya micchādiṭṭhiyā .

Ṭhānābhāvan ti appavattiṃ , natthibhāvaṃ vā .

Uparīti imissā balānaṃ anukkamakathāya upari anantarameva .

Vipākāvaraṇābhāvadassanādikassāti ādi -saddena kammāvaraṇābhāvadassanaṃ saṅgaṇhāti .

Itaran ti adhigamassa aṭṭhānadassanaṃ .

Taṃsahitānaṃ dhātūnan ti rāgādisahitānaṃ sabhāvānaṃ .

Vemattatā ca tesaṃ paccayavisesasiddhena avatthādivisesena veditabbā .

Cariyāhetūnan ti rāgādicariyākāraṇabhūtānaṃ dhammānaṃ .

1. Ekakaniddesavaṇṇanā

761. Ayaṃ visesoti samānepi nayadvayassa tesaṃ ahetubhāvādidīpane ekassa hetubhāvādipaṭisedhatā , itarassa rāsantarāsaṅgahoti idaṃ nānākaraṇaṃ .

Ekāya jātiyāti ādānanikkhepaparicchinnassa ekassa bhavassa .

Tadantogadhatāyāti gatiantogadhatāya .

Tattha tatthāti taṃtaṃgaticutibhavesu .

762. TathātiV0.200 aññadvārārammaṇatāya .

Khīrādīnaṃ … pe … vilakkhaṇatāti yathā khīrassa dadhibhāvena , dadhino takkabhāvena vilakkhaṇatāpatti , na evaṃ pañcaviññāṇānaṃ nahetubhāvādito aññassa sabhāvāpatti atthīti attho .

763. MahattepītiM0.201 puthuttepi .

Bahubhāvavācako hi ayaṃ mahā-saddo ‘‘ mahājano ’’ tiādīsu viya rūpasaṅghāṭassa adhippetattā .

Aññathā sabhāvadhammassa kā mahantatā , sukhumatā vā .

Cakkhuviññāṇassa vacanaṃ katvā vuttattā āha ‘‘ cakkhupasāde mama vatthumhī ’’ ti .

Issariyaṭṭhānan ti issariyapavattanaṭṭhānaṃ .

Tathā hi naṃ aññattha bhāvitaṃ vibhāventameva tiṭṭhati , aññaviññāṇāni ca tena dinnanayāneva tattha pavattanti , api dibbacakkhuñāṇaṃ , yato taṃ andhassa na nipphajjati .

764. Vavatthitānampīti aññamaññaṃ asaṃkiṇṇānampi .

Paṭipāṭiniyamo niyatānupubbikatā .

Tenāti ‘‘ abbokiṇṇā ’’ ti vacanena .

766. Āvaṭṭanabhāvo āvajjanakiccatā .

Tesan ti rūpādīnaṃ .

Etesañhi rūpādīnaṃ pañcahi viññāṇehi samāgamo .

Abhinipatitabbāni ālambitabbāni , vijānitabbānīti attho .

Tenāha ‘‘ ārammaṇakaraṇena paṭivijānitabbānī ’’ ti .

Kusalākusalacetanāya , taṃsampayuttānañca yathāvuttānaṃ ‘‘ manopubbaṅgamā … pe … akusalaṃ vā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .766) evaṃ vuttānaṃ paṭivijānitabbānaṃ paṭivijānananti sambandho .

Kammatthe hi etaṃ sāmivacanaṃ .

Sahajapubbaṅgamadhammenāti dassanādīhi sahajātaphassādinā pubbaṅgamena āvajjanādinā .

Kiccantaran ti dassanādikiccato aññaṃ sampaṭicchanādikiccaṃ .

Avipākabhāvena kāraṇena , tena vā saddhiṃ .

Aññan ti rūpabhāvādiṃ .

Bhāsanakaraṇakarāti viññattisamuṭṭhāpanavasena pavattakusalākusalacittuppādadhammā .

Te eva kāyaṅgavācaṅgaṃ acopetvā pavattā taṃsadisā .

Pubbaṅgamapaṭivijānanan ti pubbaṅgamabhāvena vijānanaṃ manodvārikajavanānaṃ purecarabhāvena gahaṇaṃ .

Tatthāti pañcadvāre .

‘‘ Na paṭisiddhan ’’ ti vatvā svāyamappaṭisedho sāmatthiyaladdhotiV0.201 dassetuṃ ‘‘ na kāyakammaṃ … pe … anuññātattā ’’ ti vuttaṃ .

‘‘ Tathā ’’ ti idaṃ yathā kāyavacīkammapaṭṭhapanaṃ , evaṃ kusalādidhammasamādānampi natthīti upasaṃharaṇatthaṃ veditabbaṃ .

Yadi na bhavato cavati , kathaṃ pañcadvāre cuti vuttāti āha ‘‘ na pañcadvārika … pe … ataṃdvārikattā ’’ ti .

Tassā pāḷiyā .

Āpāthamattan ti āpāthagamanamattaṃM0.202 ārammaṇapaccayabhāvamattaṃ .

Aññan ti ‘‘ rūpaṃ nīlan ’’ ti evamādidhammavisesaṃ .

Tenāha ‘‘ dhammasabhāvan ’’ ti .

Rūpanti ca na gaṇhātīti rūpārammaṇampi samānaṃ ‘‘ rūpaṃ nāmetan ’’ ti na gaṇhāti .

Tathā cāhu eke ‘‘ cakkhuviññāṇasamaṅgī nīlaṃ vijānāti , no tu nīlan ’’ ti .

Rūpanīlādiākāro rūpārammaṇarūpādānākārapaññatti .

Tajjāpaññatti hesā yathā aniccatādi .

Sātisayaṃ savitakkasavicārattā .

Tato aññan ti saddārammaṇato aññaṃ nāmapaññattiārammaṇaṃ , aññathā sahuppattipaṭisedho na sambhaveyyāti adhippāyo .

Manodvārepīti na pañcadvāreyeva dutiye moghavāre , atha kho manodvārepi .

Āvajjanaṃ dvattikkhattuṃ … pe … daṭṭhabbaṃ ekacittakkhaṇikassa āvajjanassa uppattiyaṃ tathā asambhavato .

Tassāti yāthāvakavatthuvibhāvanāya paññāya .

Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

2. Dukaniddesavaṇṇanā

767. Adhikaraṇesūti padatthesu .

Aññatra sabhāvaṃ gahetvāti atthasaddassa tattha pavattanākāradassanaṃ , tena atthasaddassa sabhāvatthataṃ dasseti .

Adhikaraṇavasena liṅgaparivattiṃ gacchati .

‘‘ Abhidheyyānurūpaṃ liṅgavacanānī ’’ ti hi saddavidū vadanti .

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

3. Tikaniddesavaṇṇanā

768. ParipācitesūtiV0.202 sādhitesu .

‘‘ Vihitesū ’’ ti ettha duddhādīsu viya bhūtakālatā nādhippetāti āha ‘‘ visayavisesanamattamevā ’’ ti .

‘‘ Kammaṃ , sippan ’’ ti paññā kāraṇūpacārena vuttāti āha ‘‘ paññā eva vā … pe … veditabbā ’’ ti .

KusalaṃM0.203 kammaṃ sakaṃ ekantaṃ hitasukhāvahattā .

Tappaṭipakkhattā itaraṃ akusalaṃ kammaṃ nosakaṃ .

Saccapaṭivedhānulomanaṃ saccānulomanaṃ vuttanti āha ‘‘ tappaṭivedhapaccayabhāvenā ’’ ti .

Maggasaccassa anulomanato vā saccānulomikatā , tathā paramatthasaccassa anulomanato .

Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ maggasaccassā ’’ tiādi .

Paññā vuttā paññāvisaye paññākiccassa dassitattā .

‘‘ Yogavihitesū ’’ tiādinā vuttabhūminiddeso ,‘‘ kammassakataṃ saccānulomikan ’’ ti vuttasarūpaniddeso ,‘‘ rūpaṃ aniccan ’’ tiādinā vuttappakāraniddeso ca yathāvuttā … pe … niddesā .

‘‘ Yogavihitesu kammāyatanesu khantiṃ , kammassakataṃ khantiṃ ,‘ rūpaṃ aniccan ’ ti khantin ’’ tiādinā khantiādipadehi yojetabbā .

Olokanaṃ paccakkhakaraṇaṃ .

Dhammā olokanaṃ khamantīti paññāya tadolokanasamatthatamāha .

769. Muñcatīti pajahati .

Ārabbha-kiriyāya adhiṭṭhānaṃ samaṅgibhāvo , adhikaraṇaṃ paṭṭhapananti āha ‘‘ muñca … pe … vattuṃ yuttan ’’ ti .

770. Pañcasīladasasīlāni kammavaṭṭekadesabhūtāni sandhāya tesaṃ dhammaṭṭhitiyaṃ samavarodho vutto .

Satipi savaneti ‘‘ idha , bhikkhave , ariyasāvako pāṇātipātā paṭivirato ’’ tiādinā ( a . ni .8.39; katā .480) tathāgatato savane satipi .

Bhikkhuādīnampi taṃ vuttaṃ adhisīlapaññāpanaṃ viya na buddhāveṇikanti .

Adhipaññānibbattesūti ṭhapetvā adhipaññaṃ tadaññesu maggaphaladhammesu .

Tadadhiṭṭhānesūti tassā adhipaññāya adhiṭṭhānesu vipassanādhammesu .

771. Apāyuppādanaṃ avaḍḍhinibbattanaṃ .

Tasmiṃyeva ṭhāneti tasmiṃyeva khaṇe .

Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

4. Catukkaniddesavaṇṇanā

793. ParitassanaṃV0.203 parittāso , cittutrāso cāti ‘‘ na paritassatī ’’ ti padassa ‘‘ na pattheti na uttasatī ’’ ti atthamāha .

796. AriyasaccesuM0.204 dhammasaddo ‘‘ diṭṭhadhammo ’’ tiādīsu viya .

Ariyamaggo , tassa ca phalaṃ dhammo yathānusiṭṭhaṃ paṭipanne apāyesu apatamāne dhāretīti .

Tattha paññāti tasmiṃ ariyamaggaphale nissayabhūte paññā .

Tenāha ‘‘ taṃsahagatā ’’ ti .

Aviditaṃ viditaṃ viya neti ñāpetīti nayo , anumānaṃ , tassa nayanaṃ pavattanaṃ , taṃ pana visuṃyevekaṃ ñāṇuppādananti āsaṅkāya nivattanatthamāha ‘‘ na añña … pe … viseso ’’ ti .

Attano hi adhigamānusārena parādhigatānaṃ kālattaye maggādīnaṃ pavattiākārānumānaṃ nayanayanaṃ .

Anuminanākārameva hissa sandhāya vuttaṃ ‘‘ ñāṇasseva pavattiviseso ’’ ti .

Kāraṇañca nayanayanassa saccesu paccakkhapavattanato .

‘‘ Tathā ’’ ti iminā yathā maggañāṇato aññāpi ‘‘ iminā dhammenā ’’ ti vattuṃ yuttaṃ , tathā pakārantarenapi ‘‘ iminā dhammena ñāṇenā ’’ ti ettha attho yujjatīti imamatthaṃ upasaṃharati .

Tenāti tasmā ñāṇena ñātato sampayogehi nayanayanato .

Ñāṇavisayabhāvenāti paṭivedhañāṇassa visayabhāvena .

Ñātena paṭividdhena catusaccadhammena , ñāṇasampayogena vā ñātena jānitvā ṭhitena maggaphaladhammena .

Sabbena sabban ti sabbappakārena sabbaṃ , anavasesanti attho .

Addhattayapariyāpannañhi sabbaṃ tebhūmakasaṅkhāragataṃ sammasīyati .

Nayanatoti nayaggāhato .

Anurūpatthavācako vā kāraṇasaddo ‘‘ kāraṇaṃ vadatī ’’ tiādīsu viya .

Anvayañāṇassapi pariyogāhetvā pavattanato saviseso visayāvabodhoti vuttaṃ ‘‘ dhamme ñāṇa … pe … abhāvā ’’ ti .

Visayobhāsanamattajānanasāmaññenāti asatipi abhisamecca gahaṇe visayavibhāvanasaṅkhātaavabodhasāmaññamattena .

‘‘ Ñāṇan ’’ ti sammatesūti ‘‘ ñāṇan ’’ ti voharitesu laddhañāṇavohāresu .

Sammutivasenāti dhammañāṇādi viya samukhena visaye appavattitvā paññattimukhena pavattaṃ .

Avasesan ti sammutiñāṇamevāha .

Itarañāṇattayavisabhāgan ti dhammañāṇādiñāṇattayavidhuraṃ .

797. KāmabhavadhammetiV0.204 kāmabhavasaṅkhāte dhamme .

798. SātiM0.205 paṭhamajjhānapaññā .

Vītarāgabhāvanāvatthassāti ‘‘ vītarāgo hotī ’’ ti evaṃ vuttassa .

Tan ti chaṭṭhābhiññaṃ .

Maggañāṇañhi kiccato maggasaccampi paṭivijjhati .

Itarāti heṭṭhimamaggapaññā .

Tadupanissayattāti tassā chaṭṭhābhiññāya , tassa vā paṭivijjhanassa upanissayattā paṭivijjhati nāma .

Yathānurūpan ti diṭṭhāsavādīnaṃ yathānurūpaṃ .

Āsavakkhayeti āsavakkhayapariyāye kāraṇūpacārena .

Taṃnibbattanatoti tassa āsavakkhayasaṅkhātassa phalassa nibbattanato .

Idañca ‘‘ āsavānaṃ khaye ñāṇaṃ chaṭṭhābhiññā ’’ ti sutte āgatattā vuttaṃ .

801. Abhivisiṭṭhena vā ñāṇena pākaṭaṃ karontassāti adhigamavasena pakāsaṃ vibhūtaṃ karontassa .

802. Vasitāpañcakarahitaṃ vasibhāvaṃ apāpitaṃ paṭiladdhamattaṃ .

Paṭipadārammaṇasahagatā paññā paṭipadārammaṇasambandhinīti āha ‘‘ paññāya paṭipadārammaṇuddesenā ’’ ti .

Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

5. Pañcakaniddesavaṇṇanā

804. Tameva paññaṃ ‘‘ dvīsu jhānesu paññā pītipharaṇenā ’’ tiādinā vibhajati .

Abhisandanaparisandanaparipūraṇānipi parippharaṇaṃ viya pharaṇāpītiyā , taṃsahagatasukhassa ca kiccavisesabhūtāni adhippetānīti āha ‘‘ abhisandetīti … pe … veditabban ’’ ti .

Ādinā nayenāti ‘‘ abhisandetī ’’ tiādinā ( dī . ni .1.226; ma . ni .1.427) sutte āgatanayena .

Pharaṇañcettha pītisukhasamuṭṭhitapaṇītarūpehi kāyassa abhibyāpanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Ārammaṇeti pītipharaṇatāsukhapharaṇatāsīsena vuttānaṃ tikadukajhānānaṃ ārammaṇe .

Tāti pītipharaṇatāsukhapharaṇatā .

SamādhimukhenātiV0.205 samādhiṃ mukhaṃ pamukhaṃ katvā , samādhisīsenāti attho , samādhipamukhena vā uddesaniddesena .

Aññe kilesā diṭṭhimānādayoM0.206 .

Appayogenāti jhānavimokkhādīnaṃ viya uppādanīyaparikammapayogena vinā .

Āvajjanāsadiso hi phalasamāpattiattho sammasanacāro .

Ṭhapitattāti pavattitattā .

Satibahulatāyāti satiyā abhiṇhuppattiyā .

Paricchindanasatiyā kālassa satoti dassetīti yojanā .

Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

6. Chakkaniddesavaṇṇanā

805. Visuddhibhāvan ti visuddhiyā sabbhāvaṃ .

‘‘ Dibbacakkhuñāṇekadesattā ’’ ti idaṃ tassa paribhaṇḍañāṇattā vuttaṃ .

Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘ sattānaṃ cutūpapātañāṇāya cittaṃ abhinīharati abhininnāmetī ’’ ti ( dī . ni .1.247) ārabhitvā ‘‘ so dibbena cakkhunā visuddhenā ’’ tiādi ( dī . ni .1.246) vuttaṃ .

Dibbassa tirohitavippakaṭṭhādibhedassa , itarassa ca rūpāyatanassa dassanasamatthassāpi dibbacakkhuñāṇassa sikhāpatti cavamānopapajjamānasattadassananti āha ‘‘ muddhappattena cā ’’ tiādi .

Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

7. Sattakaniddesavaṇṇanā

806. Chabbidhampi paccavekkhaṇañāṇan ti ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇanti ñāṇan ’’ tiādinā ( vibha .806) vuttaṃ paṭiccasamuppādaṅgānaṃ paccavekkhaṇavasena pavattañāṇaṃ .

Saha gahetvāti ekajjhaṃ gahetvā vipassanārammaṇabhāvasāmaññena ekattena gahetvā .

Saṅkhipitvā vuttenāti pubbe chadhāV0.206 vuttaṃ viya dassitaṃ dhammaṭṭhitiñāṇanti evaṃ saṅkhipitvā vuttena .

‘‘ Khayadhamman ’’ tiādinā pakārena dassananti sambandho .

Pavattañāṇassāti ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ tiādinā pavattassa ñāṇassa , pavatte vā saṃsāravaṭṭe ñāṇassa .

Ñāṇārammaṇā vipassanā ñāṇavipassanā .

Vipassanāti ca ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ tiādināM0.207 paccayapaccayuppannadhamme vibhāgena dassanato dhammaṭṭhitiñāṇaṃ idhādhippetaṃ .

Tassa khayadhammatādijānanaṃ paṭivipassanā .

Tenāha ‘‘ vipassanāpaṭivipassanādassanamattan ’’ ti .

Evamettha aṭṭhakathādhippāyavasena pāḷiyā atthaṃ dassetvā idāni attano adhippāyavasena dassetuṃ ‘‘ pāḷiyaṃ panā ’’ tiādimāha .

Sabbatthāti addhattaye paccayavisesena paccayuppannavisesaniddhāraṇe .

Ñāṇavacanenāti ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ tiādinā ñāṇassa gahaṇena .

Aṅgānan ti sattasattatiyā aṅgānaṃ .

Itisaddenāti ‘‘ nirodhadhamman ’’ ti ettha vuttaitisaddena .

Pakāsetvāti ñāṇassa pavattiākāraṃ jotetvā .

Tena dhammaṭṭhitiñāṇato aññaṃyeva pariyosāne vuttaṃ ñāṇanti dasseti .

Tenāha ‘‘ vipassanāñāṇaṃ sattamaṃ ñāṇan ’’ ti .

Ayameva cettha attho yuttoti dassento ‘‘ na hī ’’ tiādimāha .

Tattha ‘‘ tampi ñāṇanti sambandho na hotī ’’ ti evaṃ sambandho na yutto aṅgantarabhāvassa avibhāvanatoti attho .

Tena vuttaṃ ‘‘ taṃñāṇa … pe … anadhippetattā ’’ ti .

Na hi visuṃ visuṃ vuttameva ekajjhaṃ vacanamattena atthantaraṃ hotīti .

‘‘ Khayadhammaṃ … pe … cā ’’ ti iminā purimasmiṃ pakkhe upacayena dosamāha .

Sattakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

8. Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā

808. Paccanīkadhammeti nīvaraṇādipaccanīkadhamme .

Dukkhan ti samāpajjane asati uppajjanakadukkhaṃ .

Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

10. Dasakaniddeso

Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā

809. NaV0.207 ṭhānanti aṭṭhānaṃ , anupalabbhanattho ayamakāroti āha ‘‘ avijjamānaṃ ṭhānaṃ aṭṭhānan ’’ ti .

Abhāvattho vā , na aññapaṭipakkhādiatthoti āha ‘‘ natthi ṭhānanti vā aṭṭhānan ’’ ti .

Ko panetassa atthadvayassaM0.208 visesoti ?

Paṭhamo hetupaccayehi anupalabbhamānataṃ vadati , dutiyo sabbena sabbaṃ abhāvanti ayametesaṃ viseso .

Taṇhupādānādīnampi sukhato upagamanassa hetubhāve diṭṭhivipallāsassa so sātisayo asukhepi daḷhaṃ pavattāpanatoti āha ‘‘ diṭṭhivipallāsova … pe … adhippetan ’’ ti .

‘‘ Attadiṭṭhivasenā ’’ ti kasmā visesetvā vuttaṃ , nanu ariyasāvakassa sabbāpi diṭṭhiyo natthīti ?

Saccaṃ natthi , attadiṭṭhisannissayā pana sabbadiṭṭhiyoti dassetuṃ ‘‘ attadiṭṭhivasenāti padhānadiṭṭhimāhā ’’ ti vuttaṃ .

Bhedānurūpassa vatthuno .

Bhedānurūpena ‘‘ adhamme dhammo ’’ tiādinayappavattena .

So evāti yo liṅge aparivatte tasmiṃ attabhāve bhavaṅgajīvitindriyappabandho , so eva .

Tañhi upādāya ekajātisamaññā , na cettha bhāvakalāpajīvitindriyassa vasena codanā kātabbā tadaññasseva adhippetattā .

Tañhi tattha avicchedavuttiyā pabandhavohāraṃ labhati , itarampi vā bhāvānupālanatāsāmaññenāti anokāsāva codanā .

Sapattavasena yojetabban ti ‘‘ sapattaṃ māremīti abhisandhinā sapattena nipannaṭṭhāne nipannaṃ manussabhūto manussabhūtaṃ mātaraṃ pitaraṃ vā mārento ’’ tiādinā yojetabbaṃ .

Sabbatthāti catūsupi vikappesu .

Purimaṃ abhisandhicittan ti pubbabhāgiyo maraṇādhippāyo .

Appamāṇaṃ tena atthasiddhiyā abhāvato .

Puthujjanasseva taṃ dinnaṃ hotīti ettha yathā arahattaṃ patvā paribhuttampi puthujjanakāle dinnaṃ puthujjanadānameva hoti , evaṃ maraṇādhippāyena puthujjanakāle pahāre dinne arahattaṃ patvā teneva pahārena mate kasmā arahantaghātoyeva hoti , na puthujjanaghātoti ?

Visesasambhavato .

Yathā hi dānaṃ deyyadhammassa pariccāgamattena hoti , na evaṃ vadho .

So hi pāṇo , pāṇasaññitā , vadhakacetanā , upakkamo , tena maraṇanti imesaṃ pañcannaṃ aṅgānaṃ pāripūriyāva hoti , na apāripūriyā .

Tasmā arahattaṃ pattasseva maraṇanti arahantaghātoyeva hotiV0.208 , na puthujjanaghāto .

Yasmā pana ‘‘ imaṃ māremī ’’ ti yaṃ santānaṃ ārabbha māraṇicchā , tassa puthujjanakhīṇāsavabhāvena payogamaraṇakkhaṇānaṃ vasena satipi santānabhede abhedoyeva .

Yadā ca atthasiddhi , tadā khīṇāsavabhāvo .

Tasmā arahantaghātovaM0.209 hotīti nicchitaṃ .

Kathaṃ panettha vadhakacetanā vattamānavisayā siyāti āha ‘‘ vadhakacittaṃ paccuppannārammaṇampi … pe … pavattatī ’’ ti .

Tattha pabandhavicchedavasenāti yena pabandho vicchijjati , tādisaṃ payogaṃ nibbattetīti attho .

Tena yadā pabandhavicchedo , tadā arahāti yathāvuttaṃ arahantaghātaṃ patiṭṭhāpeti .

Na evan ti yathā kālantarāpekkhakiccasiddhaṃ vadhakacittaṃ , na evaṃ cāgacetanā .

‘‘ Sā hī ’’ tiādinā cāgacetanāya kālantarānapekkhakiccasiddhitaṃyeva vibhāveti .

Aññasakakaraṇan ti attato vinimocetvā aññassa dakkhiṇeyyassa santakabhāvakaraṇaṃ .

Tassāti cajitabbassa vatthuno .

Yassāti yassa puthujjanassa .

Tasseva taṃ dinnaṃ hoti , sacepi arahattaṃ patvā tena paribhuttanti attho .

‘‘ Kappavināse ’’ ti idaṃ ‘‘ saṇṭhahante kappe ’’ ti vuttattā mahākappavināsaṃ sandhāya vuttanti āha ‘‘ kappaṭṭhakathāya na sametī ’’ ti ettha āyukappassa adhippetattā .

Āyukappo cettha avīciyaṃ nibbattasattānaṃ antarakappaparimāṇaṃ paramāyu veditabbaṃ .

Tañhi sandhāya ‘‘ ekaṃ kappaṃ asītibhāge katvā tato ekabhāgamattaṃ kālan ’’ ti ( kathā . aṭṭha .654-657) vuttaṃ .

Tayidaṃ ‘‘ ekaṃ kappan ’’ ti yadi ekaṃ mahākappanti attho , tathā sati vīsatiantarakappaparimāṇo eko asaṅkhyeyyakappoti vuttaṃ hoti .

Atha ekaṃ asaṅkhyeyyakappanti attho , sabbathāpi ‘‘ catusaṭṭhi antarakappā ’’ ti vacanena virujjhatīti vīmaṃsitabbaṃ .

Yathā pana kappaṭṭhakathāya ayaṃ aṭṭhakathā sameti , taṃ dassetuṃ ‘‘ kappavināseyevāti panā ’’ tiādimāha .

Pakatatto vā apārājiko .

Samānasaṃvāsako kammaladdhīnaṃ vasena anānāsaṃvāsakoti evamettha attho veditabbo .

Niyatassa puggalassa vijjamānataṃ paṭisedhetvāti yojanā .

Tattha paṭisedhetvāti ‘‘ puggalo pana niyato nāma natthī ’’ ti evaṃ paṭisedhetvā .

Tattha kāraṇamāha ‘‘ micchattasammattaniyatadhammānaṃ viya sabhāvato ’’ ti .

Paññattimattañhetaṃ micchattasammattaniyatadhammanissayaṃ , yadidaṃ niyato puggalotiV0.209 .

Yathāpucchitan ti ‘‘ kiṃ pubbahetu niyametī ’’ tiādinā pucchitappakāraṃ niyāmakahetuṃ .

Yenāti yena uparimaggattayavipassanāñāṇena .

Niyatāniyatabhedan tiM0.210 sotāpannādiniyatabhedaṃ , sattakkhattuparamādianiyatabhedañca .

Sotāpanno eva hi eko sattakkhattuparamo nāma hoti , eko kolaṃkolo nāma , eko ekabījī nāmāti sotāpannassa niyatabhāvo vuttoti āha ‘‘ sotāpanno ca niyato ’’ ti .

Byatirekattho hi ayaṃ ca -saddo .

Tato pubbeti sotāpattimaggato pubbe .

‘‘ Pubbahetukiccaṃ natthī ’’ ti idaṃ sotāpannassa niyatatāya vuttattā vakkhamānañca dosaṃ hadaye ṭhapetvā vuttaṃ .

Uparimaggānaṃ saupanissayatte paṭhamamaggassāpi saupanissayatā siddhā evāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ yadi hī ’’ tiādi .

Tañca niyatattaṃ .

Assāti sotāpattimaggassa .

Teneva khīṇāti sotāpattimaggeneva khīṇā .

Kāraṇupacchedena hi phalupacchedo siyā .

Tatoti sattakkhattuparamādito .

Sāti sattakkhattuparamāditā .

Pavattitoti vipākappabandhato .

Tenāti sotāpattimaggena .

Vuṭṭhāneti vuṭṭhāne sati .

Kāraṇena vinā phalaṃ natthīti āha ‘‘ sakkāya … pe … bhavitabban ’’ ti .

‘‘ Nāmakaraṇanimittato ’’ ti iminā nāmakaraṇahetutāya niyāmakataṃ vibhāveti ekabījiādisamaññānaṃ anvatthasaññābhāvato .

Tenāha ‘‘ vipassanā … pe … sandhāya vuttan ’’ ti .

Ādi-saddena ‘‘ ekomhi sammāsambuddho , sītībhūtosmi nibbuto ’’ tiādīni ( mahāva .11; kathā .405; ma . ni .1.285) saṅgayhanti .

Ettha ca ‘‘ sadiso me na vijjati , ekomhi sammāsambuddho ( mahāva .11; kathā .405; ma . ni .1.285).

‘ Atthetarahi aññe samaṇā vā brāhmaṇā vā bhagavatā samasamā sambodhiyan ’ ti evaṃ puṭṭho ahaṃ , bhante ,‘ no ’ ti vadeyyan ’’ tiādi ( dī . ni .3.161) vacanehi imissā lokadhātuyā viya aññassa buddhassa aññissā lokadhātuyā uppādo nivāritoti daṭṭhabbaṃ .

Na hi vijjamāne ‘‘ sadiso me na vijjatī ’’ tiādi sakkā vattuṃ .

Yaṃ pana vadanti ‘‘ lokadhātuvisesāpekkhāya vuttan ’’ ti , tampi natthi tathā visesanassa abhāvato , buddhānubhāvassa ca asamatthabhāvavibhāvanato .

Āṇākhettakittanañcettha dhammatādassanatthaṃ .

Sakkoti hi bhagavā yattha yattha icchati , tattha tattha āṇaṃM0.211 vattetuṃ .

‘‘ Ekissā lokadhātuyā ’’ ti ca idaṃ buddhakhettabhūtāya lokadhātuyā dassanatthaṃ vuttaṃ .

Tatthāyamattho – buddhakhettabhūtā ekāvāyaṃ lokadhātu .

Tattha ekasmiṃ kāle eko eva sammāsambuddho uppajjatīti .

Tenāha ‘‘ buddhakhetta … pe … adhippāyo ’’ ti .

TasmātiV0.210 yasmā upasampadādhīnaṃ pātimokkhaṃ , upasampadā ca pabbajjādhīnā , tasmā .

Pātimokkhe siddhe , siddhāsu tāsu pabbajjūpasampadāsu .

Tato paraṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti pacchimapaṭivedhato paraṃ paṭivedhasāsanaṃ , pacchimasīlabhedato ca paraṃ paṭipattisāsanaṃ vinaṭṭhaṃ nāma hotīti sāsanabhāvasāmaññena pana ubhayaṃ ekajjhaṃ katvā dassento ‘‘ pacchima … pe … ekato katvā ’’ ti āha .

Paridevanakāruññan ti paridevanena karuṇāyitabbatā karuṇāyanā .

Dhammānaṃ sabhāvaviseso na sakkā dhāretuṃ , yato pāramīpavicayādīsu udakapariyantaṃ katvā mahāpathavīkampo ahosi , abhisambodhidivase ca ṭhapetvā pubbuttaradisābhāge bodhirukkhamūle bhūmibhāgo mahāpurisaṃ dhāretuṃ nāsakkhi , aññadatthu ekapasse pakkhittaatibhārabharitanāvā viya cakkavāḷagabbho viparivatto .

‘‘ Samuppādikā ’’ ti vattabbe sa-kāre a-kārassa ā-kāro , ekassa ca pa-kārassa lopo katoti dassento āha ‘‘ samaṃ uddhaṃ pajjatīti sāmupādikā ’’ ti .

Samaṃ upādiyatīti vā samupādā , samupādā eva sāmupādikā , samupāhinīti attho .

Santatikhaṇavasenāti santativasena āyūhanasamaṅgitā , sapubbapacchābhāgassa gahaṇavasena cetanākkhaṇavasena cetanāsamaṅgitāti yojetabbā .

Ekasmiṃ upaṭṭhite paccayavasena tadaññassa upaṭṭhānaṃ parivattanaṃ .

Paṭhamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Dutiyabalaniddesavaṇṇanā

810. BhogeM0.212 bhuñjituṃ na jānāti , vināsetīti yojanā .

Lahuparivattitāya jīvitassāti adhippāyo .

NaV0.211 adāsi payuttavācāya uppannanti adhippāyena .

Sammāpayogenāti sammāpaṭipattiyā .

Dutiyabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Pañcamabalaniddesavaṇṇanā

813. Dhātusabhāvoti bhūtādisaṅkhātadhātūnaṃ sabhāvo .

Sabhāgavasena phalabhūtena .

Ajjhāsayadhātuparicchindanatoti ajjhāsayasabhāvassa ‘‘ hīnaṃ , paṇītan ’’ ti vā paricchijja jānanato , vuṭṭhinimittena viya mahoghena uparimeghavuṭṭhiyā .

Pañcamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā

Saddattho sambhavati samāsanteneva tathā saddasiddhito .

Tesan ti paroparānaṃ visadāvisadānaṃ saddhādiindriyānaṃ .

Evañca katvāti āsayādito indriyaparopariyattassa , indriyaparopariyattato ca adhimuttibhedassa visiṭṭhasabhāvattā eva .

815.‘‘ Ke pana te ariyāvāsā ’’ ti pucchitvā te sutteneva dassento ‘‘ idha , bhikkhave ’’ tiādipāḷiṃ āharitvā ‘‘ evaṃ vuttā ’’ ti nigametvā puna maggādhigameneva tesaṃ adhigamaṃ dassento ‘‘ etesū ’’ tiādimāha .

Tattha itareti chaḷaṅgasamannāgamaekārakkhāsaṅkhāyapaṭisevanādayo .

816. ĀrammaṇasantānānusayanesūtiV0.212 ārammaṇānusayanaṃ , santānānusayananti dvīsu anusayanesu .

Yathā hi maggena asamucchinno rāgo kāraṇalābheM0.213 uppajjanāraho thāmagataṭṭhena santāne anusetīti vuccati , evaṃ iṭṭhārammaṇepīti tassa ārammaṇānusayanaṃ daṭṭhabbaṃ .

Taṃ panassa anusayanaṃ uppattiyā pākaṭaṃ hotīti dassetuṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yathā nāmā ’’ tiādi ( vibha . aṭṭha .816) vuttaṃ .

‘‘ Āciṇṇasamāciṇṇā ’’ ti etena iṭṭhārammaṇe rāgassa ciraparibhāvanaṃ vibhāveti .

Yasmā pana evaṃ ciraparibhāvitaṃ pariveṭhetvā viya ṭhitaṃ hoti , tasmā ‘‘ samantato veṭhetvā viya ṭhitabhāvena anusayitataṃ dassetī ’’ ti vuttaṃ .

Tathā hi udake nimuggasadiso udāhaṭo .

‘‘ Sabbepi tebhūmakā dhammā kāmanīyaṭṭhena kāmā ’’ tiādipāḷivasena bhavarāgassāpi vatthukāmatā veditabbā .

Rāgavasenāti ārammaṇarajjanavasena .

818. Indriyaviseso vineyyānaṃ indriyaparopariyattaṃ .

819. Pahātabbena upaddutanirodhanatthaṃ pahāyakaṃ pariyesatīti paṭhamaṃ pahātabbaṃ , pacchā pahāyakanti ayaṃ pahātabbapajahanakkamo pahānakkamapadena vutto .

Yassāti pahātabbassa .

Tan ti pahātabbaṃ .

Paṭhamaṃ vuccatīti pahānavicāraṇānaṃ paṭhamaṃ vuccati .

Tato pacchā appahātabbaṃ yathā taṃ dassanattikādīsu .

826. Tan ti bhavaṅgaṃ .

Tassāti lokuttarassa .

Pādakan ti antimabhavikassa bhavaṅgaṃ sandhāyāha .

Chaṭṭhabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Sattamabalaniddesavaṇṇanā

828. Samāpannomhīti maññatīti attho .

SamādhiV0.213 vā tassa ārammaṇabhūtaṃ kammaṭṭhānaṃ vā cittamañjūsāti yojanā .

Ṭhapetun ti yathāparicchinnaṃ kālaṃ samāpatticittaṃ pavattetuṃ .

TehītiM0.214 saññāmanasikārehi .

Taṃsabhāvatāti kāmādidutiyajjhānādianupakkhandanasabhāvatā .

Paguṇavodānaṃ paguṇabhāvasiddhā jhānassa paṭipakkhato visuddhi .

Sattamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Dasamabalaniddesavaṇṇanā

831. Paññāva vimuttīti rāgādīhi vimuttibhūtā paññāva vimuttīti yojanā .

Kammantarassa vipākantaramevāti attho vipākantarajānanasseva dutiyabalakiccattā , kammantarajānanassa ca tatiyabalakiccattā .

Balasadisatan ti ekaccabalasadisataṃ .

Kasmā panettha balañāṇakicce vuccamāne jhānādiabalañāṇaṃ udāhaṭanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ yadipī ’’ tiādi .

Tadantogadhan ti tasmiṃ jhānādipaccavekkhaṇāsabhāve sattamabalañāṇe antogadhaṃ .

Evan ti jhānādiñāṇaṃ viya .

Appetuṃ , vikubbituñcāti attanā vuttākāraṃ sandhāyāha .

Samudayappahānādiekaccañāṇakiccampi akarontaṃ sabbaññutaññāṇaṃ kathamappanādikaṃ jhānādikiccaṃ kareyya , balañāṇehi pana jānitabbaṃ , tato uttariñca jānantampi yasmā ekaccabalakiccaṃ na karoti , tasmā aññāneva balañāṇāni , aññaṃ sabbaññutaññāṇanti dassanatthaṃ ‘‘ etesaṃ pana kiccaṃ na sabbaṃ karotī ’’ tiādi ( vibha . aṭṭha .831) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .

Tattha yathā sabbaññutaññāṇaṃ abalakiccaṃ ekaccaṃ na karoti , evaṃ balakiccampīti udāharaṇadassanavasena ‘‘ tañhi jhānaṃ hutvā appetun ’’ tiādi vuttanti dassetuṃ ‘‘ atha vā … pe … daṭṭhabban ’’ ti vuttaṃ .

Dasamabalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Ñāṇavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

選擇版本

Vibhaṅga-anuṭīkā

Vibhaṅga-anuṭīkā