1. Suttantabhājanīyaṃ

Mātikāvaṇṇanā

508. PātimokkhasaṃvarādītiM0.176V0.173 ādi -saddena indriyesu guttadvāratā , bhojane mattaññutā , satisampajaññaṃ , jāgariyānuyogoti evamādike saṅgaṇhāti .

Asubhānussatiyoti asubhajhānāni , anussatijhānāni ca .

Sati samaṇabhāvakarapubbabhāgakaraṇīyasampattiyaṃ samaṇabhāvopi siddhoyeva hotīti āha ‘‘ suññā … pe … dassetī ’’ ti .

Kāraṇe hi siddhe phalampi siddhameva hotīti .

Sikkhāpadānaṃ sarūpaṃ , sikkhitabbākāraṃ , saṅkhepato vibhāgañca dassetuṃ ‘‘ sikkhāpadesū ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha nāmakāyādivasenāti nāmakāyapadakāyabyañjanakāyavasena vuttesu .

Iminā sikkhāpadānaṃ sikkhāya adhigamūpāyabhūtapaññattisabhāvataṃ dasseti .

Tesu sikkhitabbākāro satthuāṇānatikkamoyevāti āha ‘‘ vaca … pe … tabbesū ’’ ti .

Sikkhākoṭṭhāsesūti vuttappabhedesu adhisīlasikkhābhāgesu .

Tesu samādānameva sikkhitabbākāroti vuttaṃ ‘‘ paripūraṇavasena sikkhitabbesū ’’ ti .

Sikkhāpadekadesabhūtāti sikkhāpadasamudāyassa avayavabhūtā .

Bhikkhusikkhā hi idhādhippetā ‘‘ idha bhikkhū ’’ ti vuttattā .

Tathā hi vakkhati ‘‘ sesasikkhā pana atthuddhāravasena sikkhāsaddassa atthadassanatthaṃ vuttā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .516).

Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā .

Niddesavaṇṇanā

509. DiṭṭhattātiV0.174 sayambhūñāṇena sacchikatattā .

Khanti ādīsupi eseva nayo .

Sayambhūñāṇena sacchikaraṇavaseneva hi bhagavato khamanaruccanādayo , na aññesaṃ viya anussavākāraparivitakkādimukhena .

Aviparītaṭṭho ekantaniyyānaṭṭhena veditabbo .

Sikkhiyamānoti sikkhāya paṭipajjiyamānoM0.177 .

Sikkhitabbāni sikkhāpadānīti sikkhāpadapāḷiṃ vadati .

Khandhattayan ti sīlādikkhandhattayaṃ .

‘‘ Sabbapāpassa … pe … buddhāna sāsanan ’’ ti ( dha . pa .183; dī . ni .1.90; netti .30) vacanato āha ‘‘ anusāsanadānabhūtaṃ sikkhattayan ’’ ti .

Sammādiṭṭhiyā paccayattāti maggasammādiṭṭhiyā ekantahetubhāvato .

Ettha ca sammādiṭṭhīti kammassakatāsammādiṭṭhi , kammapathasammādiṭṭhi ca .

Phalakāraṇopacārehīti phalūpacārena sammādiṭṭhipaccayattā , kāraṇūpacārena sammādiṭṭhipubbaṅgamattā .

Kusaladhammehi attano ekadesabhūtehīti sammādiṭṭhidhamme sandhāyāha .

Kusalapaññāviññāṇānaṃ vā pajānanavijānanavasena dassanaṃ diṭṭhīti .

Tena avayavadhammena samudāyassa upacaritataṃ dasseti .

Vinayanakiriyattāti desanābhūtaṃ sikkhattayamāha .

Dhammenāti dhammato anapetena .

Avisamasabhāvenāti avisamena sabhāvena , samenāti attho .

510. Anaññatthenāti garahādiaññattharahitena sakatthena .

Bhinnapaṭadhareti bhikkhusāruppavasena pañcakhaṇḍādinā chedena chinnacīvaradhare .

Bhedanapariyāyavasena vuttaṃ , tasmā kilesānaṃ pahānā kilesānaṃ bhedā bhikkhūti vuttaṃ hoti .

Guṇavasenāti sekkhadhammādiguṇānaṃ vasena .

Tena bhāvatthato bhikkhusaddo dassito hoti .

Idaṃ dvayan ti ‘‘ ettha cā ’’ tiādinā parato saṅgahadassanavasena vuttaṃ ‘‘ sekkho ’’ tiādikaṃ vacanadvayaṃ .

Imināti ‘‘ sekkho bhikkhu bhinnattā pāpakānan ’’ ti padānaṃ atthadassanena .

Na sameti sekkhaasekkhaputhujjanāsekkhadīpanato .

Tadidan ti paṭhamadvayaṃ .

Nippariyāyadassanaṃ ariyānaṃV0.175 , asekkhānaṃyeva ca sekkhabhinnakilesabhāvadīpanato .

Vuttoti paṭiññāvacanaṃ , saccaṃ vuttoti attho .

Na pana idhādhippeto atthuddhāravasena dassitattā .

Bhagavato vacanan ti upasampadākammavācamāha .

Tadanurūpan ti tadanucchavikaṃ , yathāvuttanti attho .

Parisāvatthusīmāsampattiyo ‘‘ samaggena saṅghena akuppenā ’’ ti ( vibha .510) iminā pakāsitāti ‘‘ ṭhānārahan ’’ ti padassa ‘‘ anūna … pe … avuttan ’’ ti ettakameva atthamāha .

511. AvītikkamanaviratibhāvatotiM0.178 avītikkamasamādānabhūtā viratīti katvā vārittasīlaṃ patvā virati eva padhānanti cetanāsīlassapi pariyāyatā vuttā .

‘‘ Nagaravaḍḍhakī vatthuvijjācariyo ’’ ti idaṃ idhādhippetanagaravaḍḍhakīdassanaṃ .

Vatthuvijjā , pāsādavijjāti duvidhā hi vaḍḍhakīvijjā .

Lehitabban ti sāyitabbaṃ .

Cubitabban ti pātabbaṃ .

Indriyasaṃvarāhārattāti indriyasaṃvarahetukattā .

Pātimokkhasīlaṃ sikkhāpadasīlaṃ na pakatisīlādikena gayhatīti āha ‘‘ pātimokkhato aññaṃ sīlaṃ kāyikaavītikkamādiggahaṇena gahitan ’’ ti .

Taṃ pana pātimokkhasīlena na saṅgayhatīti na sakkā vattuṃ , kāyikavācasikasaṃvarassa tabbinimuttassa abhāvatoti dassento ‘‘ iminā adhippāyena vuttan ’’ ti āha .

Tattha pātimokkhasaddassa evaṃ attho veditabbo – kilesānaṃ balavabhāvato , pāpakiriyāya sukarabhāvato , puññakiriyāya ca dukkarabhāvato bahukkhattuṃ apāyesu patanasīloti pātī , puthujjano , aniccatāya vā bhavādīsu kammavegakkhitto ghaṭiyantaṃ viya anavaṭṭhānena paribbhamanato gamanasīloti pātī , maraṇavasena vā tamhi tamhi sattanikāye attabhāvassa pātanasīloti pātī , sattasantāno , cittameva vā .

Taṃ pātinaṃ saṃsāradukkhato mokkhetīti pātimokkhaṃ .

Cittassa hi vimokkhena sattopi ‘‘ vimutto ’’ ti vuccati .

Vuttañhi ‘‘ cittavodānā visujjhantī ’’ ti ( saṃ . ni .3.100),‘‘ anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttan ’’ ti ( mahāva .28) ca .

Atha vā avijjādinā hetunā saṃsāre patati gacchati pavattatīti pātī .

‘‘ Avijjānīvaraṇānaṃ sattānaṃ taṇhāsaṃyojanānaṃ sandhāvataṃ saṃsaratan ’’ ti ( saṃ . ni .2.124;3.99;5.520; kathā .75) hiV0.176 vuttaṃ .

Tassa pātino sattassa taṇhādisaṃkilesattayato mokkho etenāti pātimokkhaṃ .

‘‘ Kaṇṭhekāḷo ’’ tiādīnaṃ viya tassa samāsasiddhi veditabbā .

Atha vā pāteti vinipāteti dukkheti pāti , cittaṃ .

Vuttañhi ‘‘ cittena nīyati loko , cittena parikassatī ’’ ti ( saṃ . ni .1.62).

Tassa pātinoM0.179 mokkho etenāti pātimokkhaṃ .

Patati vā etena apāyadukkhe vā saṃsāradukkhe vāti pātī , taṇhādisaṃkileso .

Vuttañhi ‘‘ taṇhā janeti purisaṃ ( saṃ . ni .1.55-57), taṇhādutiyo puriso ’’ ti ( itivu .15; mahāni .191; cūḷani . pārāyanānugītigāthā niddesa 107) ca ādi .

Tato mokkhoti pātimokkhaṃ .

Atha vā patati etthāti pātīni , cha ajjhattikabāhirāni āyatanāni .

Vuttañhi ‘‘ chasu loko samuppanno , chasu kubbati santhavan ’’ ti ( saṃ . ni .1.70; su . ni .171).

Tato chaajjhattikabāhirāyatanasaṅkhātato pātito mokkhoti pātimokkhaṃ .

Atha vā pāto vinipāto assa atthīti pātī , saṃsāro , tato mokkhoti pātimokkhaṃ .

Atha vā sabbalokādhipatibhāvato dhammissaro bhagavā ‘‘ patī ’’ ti vuccati , muccati etenāti mokkho , patino mokkho tena paññattattāti patimokkho , patimokkho eva pātimokkhaṃ .

Sabbaguṇānaṃ vā mūlabhāvato uttamaṭṭhena pati ca so yathāvuttenatthena mokkho cāti patimokkho , patimokkho eva pātimokkhaṃ .

Tathā hi vuttaṃ ‘‘ pātimokkhanti mukhametaṃ pamukhametan ’’ ti ( mahāva .135) vitthāro .

Atha vā pa-iti pakāre , atīti accantatthe nipāto , tasmā pakārehi accantaṃ mokkhetīti pātimokkhaṃ .

Idañhi sīlaṃ sayaṃ tadaṅgavasena , samādhisahitaṃ paññāsahitañca vikkhambhanavasena samucchedavasena ca accantaṃ mokkheti mocetīti pātimokkhaṃ .

Pati patiV0.177 mokkhoti vā patimokkho , tamhā tamhā vītikkamadosato paccekaṃ mokkhoti attho , patimokkhoyeva pātimokkhaṃ .

Mokkho vā nibbānaṃ , tassa mokkhassa paṭibimbabhūtoti patimokkhaṃ .

Sīlasaṃvaro hi nibbedhabhāgiyo sūriyassa aruṇuggamanaṃ viya nibbānassa udayabhūto tappaṭibhāgo viya hoti yathārahaṃ kilesanibbāpanatoti patimokkhaṃ , patimokkhaṃyeva pātimokkhaṃ .

AthaM0.180 vā mokkhaṃ pati vattati , mokkhābhimukhanti vā patimokkhaṃ , patimokkhaṃyeva pātimokkhan ti .

Idampi pātimokkhasaddassa mukhamattadassanameva .

Sabbākaārena pana jinapātimokkho bhagavāva anavajjapatimokkhaṃ pātimokkhaṃ saṃvaṇṇeyya .

513. Garubhaṇḍavissajjanakaraṇabhūtaṃ etassa atthīti garubhaṇḍavissajjanaṃ .

Garubhaṇḍantarabhūtaṃ thāvarādi .

Ūnakaṃ na vaṭṭatīti phātikammaṃ vuttaṃ .

Atirekagghanakaṃ , tadagghanakameva vā vaṭṭatīti .

Yathāvuttan ti pokkharaṇito paṃsuuddharaṇādithāvarakammaṃ .

Dhāreti , poseti vā paresaṃ dārake .

Gihīnaṃ kariyamānaṃ vuttaṃ , na saṅghassa , gaṇassa vāti attho .

Piṇḍapaṭipiṇḍan ti uttarapadalopaṃ , purimapade uttarapadalopañca katvā niddesoti āha ‘‘ piṇḍatthan ’’ tiādi .

Ayoniso vicāraṇaṃ ayāthāvapaṭipatti .

514. Gacchanti yathāsakaṃ visaye pavattantīti gāvo , cakkhādīni indriyāni .

Vidhunanaṃ papphoṭanaṃ , pavāhananti attho .

515. Yathā karaṇattho karaṇīyasaddo , evaṃ vikiraṇatthopi hotīti āha ‘‘ vikkhipitabbānī ’’ ti , viddhaṃsitabbānīti attho .

Saṃyamanīyāni vā saṃyamakaraṇīyāni ,‘‘ na puna evaṃ karomī ’’ ti attano dahanaṃ manasā adhiṭṭhānaṃ saṃyamanaṃ , saṃyamanakaraṇīyāni saṃvarakaraṇīyānīti cittamattāyattā eva saṃyamasaṃvarā ācariyena adhippetāti āha ‘‘ anāpattigamanīyānī ’’ tiV0.178 .

Antevāsikatthero pana desanāpi cittuppādamanasikārehi vinā na hotīti desanāvisuddhiṃ nissaraṇaṃ vadati .

516.‘‘ Alaṅkato cepi … pe … sa bhikkhū ’’ tiādīsu ( dha . pa .142) viya idhāpi guṇato bhikkhu adhippeto .

Tathā ca vuttaṃ ‘‘ idha bhikkhūti paṭipattiyā bhikkhubhāvadassanato evamāhā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .355).

Yattakaṃ ekena puggalena asesetvā samādātuṃM0.181 sakkā , taṃ sandhāyāha ‘‘ yena samādānena sabbāpi sikkhā samādinnā hontī ’’ ti yathā upasampadāpāripūriyā asesaṃ upasampannasikkhāsamādānaṃ .

Tan ti samādānaṃ .

Anekesūti visuṃ visuṃ samādānesu .

Yathā samādinnāya sikkhāya sabbena sabbaṃ avītikkamanaṃ sikkhitabbākāro , evaṃ sati vītikkame desanāgāminiyā desanā , vuṭṭhānagāminiyā vuṭṭhānaṃ tadupāyabhūtaṃ pārivāsikavattacaraṇādīti vuttaṃ ‘‘ avīti … pe … ākārenā ’’ ti .

Yaṃ sikkhāpadaṃ pamādena vītikkantaṃ , taṃ sikkhiyamānaṃ na hotīti sesitaṃ nāma hotīti āha ‘‘ vītikkamanavasena sesassā ’’ ti .

519. Cittaparisodhanabhāvanāti cittassa parisodhanabhūtā āvaraṇīyadhammavikkhambhikā samādhivipassanābhāvanā cittaparisodhanabhāvanā .

Suppapariggāhakan ti niddāpariggāhakaṃ .

Idan ti idaṃ abbokiṇṇabhavaṅgottaraṇasaṅkhātaṃ kiriyamayacittānaṃ appavattanaṃ suppaṃ nāma .

Ito bhavaṅgottaraṇato .

Pubbe ito kiriyamayacittappavattito parañca natthi .

Ayaṃ kāyakilamatho , thinamiddhañca etassa suttassa paccayo .

522. Satipaṭṭhānādayoti satipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādā , ekacce ca maggadhammā saha na pavattanti , tasmā pāḷiyaṃ na vuttāti adhippāyo .

Ete tāva ekasmiṃ ārammaṇe saha na pavattantīti na gaṇheyyuṃ , indriyabalāni kasmā na gahitānīti āha ‘‘ pavatta … pe … hontī ’’ ti .

Evampi saddhindriyabalāni bojjhaṅgehi na saṅgayhantīti kathaṃ tesaṃ tadantogadhatāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ pīti … pe … vuttattā ’’ ti .

523. Samantatoti sabbabhāgesu sabbesu abhikkamādīsu , sabbabhāgato vā tesu eva abhikkamādīsuV0.179 atthānatthādisabbabhāgato sabbākārato .

Sammāti aviparītaṃ yoniso .

Saman ti avisamaṃ , iṭṭhādiārammaṇe rāgādivisamarahitaṃ katvāti attho .

Bhikkhā carīyati etthāti bhikkhācāro , bhikkhāya caraṇaṭṭhānaṃ , so eva gocaro , bhikkhāya caraṇameva vā sampajaññassa visayabhāvato gocaro , tasmiṃ bhikkhācāragocare .

So pana abhikkamādibhedabhinnanti visesanavasena vuttaṃ ‘‘ abhikkamādīsu panā ’’ ti .

Kammaṭṭhānasaṅkhāteti yogakammassa bhāvanāya pavattiṭṭhānasaṅkhāte ārammaṇe , bhāvanākammeyevaM0.182 vā , yogino sukhavisesahetutāya vā kammaṭṭhānasaṅkhāte sampajaññassa visayabhāvena gocare .

Abhikkamādīsūti abhikkamapaṭikkamādīsu ceva cīvarapārupanādīsu ca .

Asammuyhanaṃ cittakiriyāvāyodhātuvipphāravaseneva tesaṃ pavatti , na aññathāti yāthāvato jānanaṃ .

Kammaṭṭhānaṃ padhānaṃ katvāti cīvarapārupanādisarīrapariharaṇakiccakālepi kammaṭṭhānamanasikārameva padhānaṃ katvā .

Tasmāti yasmā ussukkajāto hutvā ativiya maṃ yācasi , yasmā ca jīvitantarāyānaṃ dujjānataṃ vadasi , indriyāni ca te paripākaṃ gatāni , tasmā .

Tihāti nipātamattaṃ .

Te tayā .

Evan ti idāni vattabbākāraṃ vadati .

Sikkhitabban ti adhisīlasikkhādīnaṃ tissannampi sikkhānaṃ vasena sikkhanaṃ kātabbaṃ .

Yathā pana sikkhitabbaṃ , taṃ dassento ‘‘ diṭṭhe diṭṭhamattaṃ bhavissatī ’’ tiādimāha .

Tattha diṭṭhe diṭṭhamattan ti rūpāyatane cakkhuviññāṇena diṭṭhamattaṃ .

Yathā hi cakkhuviññāṇaṃ rūpe rūpamattameva passati , na niccādisabhāvaṃ , evaṃ sesataṃdvārikaviññāṇehipi me ettha diṭṭhamattameva bhavissatīti sikkhitabbanti attho .

Atha vā diṭṭhe diṭṭhaṃ nāma cakkhuviññāṇaṃ , rūpe rūpavijānananti attho .

Mattāti pamāṇaṃ .

Diṭṭhaṃ mattā etassāti diṭṭhamattaṃ , cakkhuviññāṇamattameva me cittaṃ bhavissatīti attho .

Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā āpāthagate rūpe cakkhuviññāṇaṃ na rajjati na dussati na muyhati , evaṃ rāgādivirahena cakkhuviññāṇamattameva me javanaṃ bhavissati , cakkhuviññāṇappamāṇeneva naṃ ṭhapessāmīti .

Atha vā diṭṭhaṃ nāma cakkhuviññāṇena diṭṭharūpaṃ .

Diṭṭhe diṭṭhaṃ nāma tattheva uppannaṃ sampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanasaṅkhātaṃV0.180 cittattayaṃ .

Yathā taṃ na rajjati na dussati na muyhati , evaṃ āpāthagate rūpe teneva sampaṭicchanādippamāṇena javanaṃ uppādessāmi , nāssa taṃ pamāṇaṃ atikkamitvā rajjanādivasena uppajjituṃ dassāmīti evamettha attho daṭṭhabbo .

Esa nayo sutamutesu .

Mutan ti ca tadārammaṇaviññāṇehi saddhiṃ gandharasaphoṭṭhabbāyatanaṃ veditabbaṃ .

Viññāte viññātamattan ti ettha pana viññātaṃ nāma manodvārāvajjanena viññātārammaṇaṃ , tasmiṃ viññāte .

Viññātamattan ti āvajjanappamāṇaṃ .

Yathā āvajjanaṃ na rajjati na dussati na muyhati , evaṃ rajjanādivasena uppajjituṃ adatvā āvajjanappamāṇeneva cittaṃ ṭhapessāmīti ayametthaM0.183 attho .

Evañhi te bāhiya sikkhitabban ti evaṃ imāya paṭipadāya tayā bāhiya tissannaṃ sikkhānaṃ anupavattanavasena sikkhitabbaṃ .

Iti bhagavā bāhiyassa saṃkhittarucitāya chahi viññāṇakāyehi saddhiṃ chaḷārammaṇabhedabhinnaṃ vipassanāvisayaṃ diṭṭhādīhi catūhi koṭṭhāsehi vibhajitvā tatthassa ñātatīraṇapariññaṃ dasseti .

Kathaṃ ?

Ettha hi rūpāyatanaṃ passitabbaṭṭhena diṭṭhaṃ nāma , cakkhuviññāṇaṃ pana saddhiṃ taṃdvārikaviññāṇehi dassanaṭṭhena , tadubhayampi yathāpaccayaṃ pavattamānaṃ dhammamattameva , na ettha koci kattā vā kāretā vā .

Yato taṃ hutvā abhāvaṭṭhena aniccaṃ , udayabbayapaṭipīḷanaṭṭhena dukkhaṃ , avasavattanaṭṭhena anattāti kuto tattha paṇḍitassa rajjanādīnaṃ okāsoti ayañhettha adhippāyo .

Esa nayo sutādīsupi .

Idāni ñātatīraṇapariññāsu patiṭṭhitassa upari saha phalena pahānapariññaṃ dassetuṃ ‘‘ yato kho te bāhiyā ’’ tiādi āraddhaṃ .

Tattha yatoti yadā , yasmā vā .

Teti tava .

Tatoti tadā , tasmā vā .

Tenāti tena diṭṭhādinā , diṭṭhādipaṭibaddhena vā rāgādinā .

Idaṃ vuttaṃ hoti – bāhiya , tava yasmiṃ kāle , yena vā kāraṇena diṭṭhādīsu mayā vuttavidhiṃ paṭipajjantassa aviparītasabhāvāvabodhena diṭṭhādimattaṃ bhavissati , tasmiṃ kāle , tena vā kāraṇena tvaṃ tena diṭṭhādipaṭibaddhena rāgādinā saha na bhavissasi , ratto vā duṭṭho vā mūḷho vā na bhavissasi pahīnarāgādikattā , tena vā diṭṭhādinā saha paṭibaddho na bhavissasīti .

Tato tvaṃ , bāhiya , na tatthāti yadā , yasmā vā tvaṃ tena rāgena vā ratto , dosena vā duṭṭho , mohena vā mūḷho na bhavissasi , tadā , tasmā vā tvaṃ tattha diṭṭhādike na bhavissasi , tasmiṃ diṭṭhe vā sutamutaviññāte vā ‘‘ etaṃ mama , esohamasmi , eso me attā ’’ ti ( mahāva .21) taṇhāmānadiṭṭhīhi allīno patiṭṭhitoV0.181 na bhavissasi .

Ettāvatā pahānapariññaṃ matthakaṃ pāpetvā khīṇāsavabhūmi dassitā .

Tato tvaṃ , bāhiya , nevidha , na huraṃ , na ubhayamantarenāti yadā tvaṃ , bāhiya , tena rāgādinā tattha diṭṭhādīsu paṭibaddho na bhavissasi , tadā tvaṃ neva idha loke , na paraloke , na ubhayattha hosi .

Esevanto dukkhassāti kilesadukkhassa , vaṭṭadukkhassa ca ayameva anto ayaṃ paricchedo parivaṭumabhāvoti ayameva hi ettha atthoM0.184 .

Ye pana ‘‘ ubhayamantarenā ’’ ti padaṃ gahetvā antarābhavaṃ nāma icchanti , tesaṃ taṃ micchā .

Tattha yaṃ vattabbaṃ , taṃ parato antarābhavakathāyaṃ ( kathā .505 ādayo ) āvi bhavissati .

Etesan ti atiharaṇavītiharaṇānaṃ .

‘‘ Tattha hī ’’ tiādinā pañcaviññāṇavīthiyaṃ puretaraṃ pavattaayonisomanasikāravasena āvajjanādīnaṃ ayoniso āvajjanādinā iṭṭhādiārammaṇe lobhādippavattimattaṃ hoti , na pana itthipurisādivikappagāho , manodvāreyeva pana so hotīti dasseti .

Tassāti ‘‘ itthī , puriso ’’ ti rajjanādikassa .

Bhavaṅgādīti bhavaṅgaāvajjanadassanāni , sampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanapañcadvārikajavanañca .

Apubbatittaratāvasenāti apubbatāittarabhāvānaṃ vasena .

Atiharatīti mukhadvāraṃ atikkamitvā harati .

Taṃtaṃvijānananipphādakoti tassa tassa pariyesanādivisayassa , vijānanassa ca nipphādako .

Yena hi payogena pariyesanādi nipphajjati , so tabbisayaṃ vijānanampi nipphādeti nāma hoti .

Sammāpaṭipattin ti dhammesu aviparītapaṭipattiṃ yathābhūtāvabodhaṃ .

Gamanepīti gamanapayogepi .

Atiharaṇaṃ yathāṭhitasseva kāyassa icchitadesābhimukhakaraṇaṃ .

Gamanaṃ desantaruppatti .

Vakkhamānoti ‘‘ abhikkante paṭikkanteti … pe … addhāgamanavasena kathito .

Gate ṭhite nisinneti ettha vihāre cuṇṇikapāduddhārairiyāpathavasena kathito ’’ ti ( vibha . aṭṭha .523) vakkhamāno viseso .

Pavatteti caṅkamādīsu pavatte rūpārūpadhamme .

Pariggaṇhantassa aniccādito .

KāyikakiriyādinibbattakajavanaṃV0.182 phalūpacārena ‘‘ kāyādikiriyāmayan ’’ ti vuttaṃ .

Kiriyāsamuṭṭhitattāti pana kāraṇūpacārena .

526. Kammaṭṭhānaupāsanassāti kammaṭṭhānabhāvanāya .

Yogapathan ti bhāvanāyoggakiriyāya pavattanamaggaṃ .

537. Kāyādīsūti kāyavedanācittadhammesu .

Suṭṭhu pavattiyāti asubhānupassanādivasena pavattiyā .

Niyyānasabhāvo sammāsatitā evaM0.185 .

Upaṭṭhānan ti satiṃ kiccato dasseti .

Ettha ca yathāvutto pariggaho jāto etissāti pariggahitā , taṃ pariggahitaṃ niyyānabhūtaṃ satiṃ katvāti attho veditabbo .

542-3.

Pakuppanaṃ idha vikārāpattibhāvo .

550. Tappaṭipakkhasaññāti thinamiddhapaṭipakkhasaññā .

Sā atthato tadaṅgādivasena thinamiddhavinodanākārappavattā kusalavitakkasampayuttasaññā , tathābhūto vā cittuppādo saññāsīsena vuttoti veditabbo .

553. Sārambhan ti ārambhavantaṃ , sahārambhanti attho .

Nirāvaraṇābhogā thinamiddhandhakāravigamena nirāvaraṇasamannāhārasaññā .

Vivaṭā appaṭicchādanā .

564. Tattha tatthāti ‘‘ iminā pātimokkhasaṃvarena upeto hotī ’’ tiādīsu ( vibha .511).

588. Yathā kenaci nikkujjitaṃ ‘‘ idaṃ nāmetan ’’ ti pakatiñāṇena na ñāyati , evaṃ sabbappakārena aviditaṃ nikkujjitaṃ viya hotīti āha ‘‘ sabbathā aññātatā nikkujjitabhāvo ’’ ti .

Niravasesaparicchindanābhāvoti duviññeyyatāya niravasesato paricchinditabbatābhāvo , paricchindikābhāvo vā .

Ekadeseneva hi gambhīraṃ ñāyati .

ĀcikkhantītiāditoV0.183 paribyattaṃ kathenti .

Desentīti upadisanavasena vadanti , pabodhenti vā .

Paññāpentīti pajānāpenti , saṃpakāsentīti attho .

Paṭṭhapentīti pakārehi asaṅkarato ṭhapenti .

Vivarantīti vivaṭaṃ karonti .

Vibhajantīti vibhattaṃ karonti .

Uttānīkarontīti anuttānaṃ gambhīraṃ uttānaṃ pākaṭaṃ karonti .

Ettha ca ‘‘ paññāpentī ’’ tiādīhi chahi padehi atthapadāni dassitāni .

‘‘ Ācikkhanti desentī ’’ ti pana dvīhi padehi byañjanapadānīti evaṃ atthabyañjanapadasampannāya uḷārāya pasaṃsāya pasaṃsanaṃ dasseti .

Yaṃ panetesu atthabyañjanapadesu vattabbaṃ , taṃ nettiaṭṭhakathāyaṃ ( netti . aṭṭha .23 ādayo ) vitthārato vuttameva , tasmā tattha vuttanayeneva veditabbaṃ .

602. EtthevaM0.186 yojetabbaṃ tassa heṭṭhābhūmisamatikkamanamukhena bhūmivisesādhigamupāyadīpanato .

Sabbatthāpīti ‘‘ rūpasaññānaṃ samatikkamā , ākāsānañcāyatanaṃ samatikkammā ’’ ti sabbesupi samatikkamavacanesu .

610. Taṃyeva ākāsaṃ phuṭaṃ viññāṇan ti taṃyeva kasiṇugghāṭimākāsaṃ ‘‘ anantan ’’ ti manasikārena phuṭaṃ pharitvā ṭhitaṃ paṭhamāruppaviññāṇaṃ ‘‘ anantaṃ viññāṇan ’’ ti manasi karotīti attho .

Dutiyavikappe pana sāmaññajotanā visese tiṭṭhatīti ‘‘ phuṭan ’’ ti iminā viññāṇameva vuttanti phuṭaṃ viññāṇan ti paṭhamāruppaviññāṇamāha .

Tañhi ākāsassa sapharaṇakaviññāṇaṃ .

Viññāṇenāti ca karaṇatthe karaṇavacanaṃ , tañca dutiyāruppaviññāṇaṃ vadatīti āha ‘‘ viññāṇañcāyatanaviññāṇena manasi karotī ’’ ti .

Tenāti paṭhamāruppaviññāṇena .

Gahitākāran ti anantapharaṇavasena gahitākāraṃ .

Manasi karotīti dutiyāruppaparikammamanasikārena manasi karoti .

Evan ti yathāvuttākāraṃ kasiṇugghāṭimākāse paṭhamāruppaviññāṇena anantapharaṇavasena yo gahitākāro , taṃ manasi karontaṃyeva .

Taṃ viññāṇan ti taṃ dutiyāruppaviññāṇaṃ .

Anantaṃ pharatīti ‘‘ anantan ’’ ti pharati , tasmā dutiyoyevattho yuttoti .

‘‘ Yañhī ’’ tiādinā yathāvuttamatthaṃ pākaṭaṃ karoti .

Taṃpharaṇākārasahitan ti tasmiṃ ākāse pharaṇākārasahitaṃ .

Viññāṇan ti paṭhamāruppaviññāṇaṃ .

615. Pubbeti dutiyāruppaparikammakāle .

Yaṃ ‘‘ anantaṃ viññāṇan ’’ ti manasi kataṃ , taṃyevaV0.184 paṭhamāruppaviññāṇameva .

Taṃyeva hi abhāveti .

Ārammaṇātikkamavasena hi etā samāpattiyo laddhabbāti .

Niddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .

Issues

Vibhaṅga-anuṭīkā

Vibhaṅga-anuṭīkā