5. Indriyavibhaṅgo
1. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
219. Cakkhudvārabhāveti
M0.82V0.81 cakkhudvārabhāvahetu .Taṃdvārikehīti tasmiṃ dvāre pavattanakehi cittacetasikehi .
Te hi ‘‘ taṃ dvāraṃ pavattiokāsabhūtaṃ etesaṃ atthī ’’ ti taṃdvārikā .
Nanu ca tabbatthukehipi taṃ indaṭṭhaṃ kāreti .
Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ tikkhe tikkhattā , mande ca mandattā ’’ ti ?
Saccaṃ kāreti , tabbatthukāpi pana idha ‘‘ taṃdvārikā ’’ icceva vuttā .
Apariccattadvārabhāvaṃyeva hi cakkhu nissayaṭṭhena ‘‘ vatthū ’’ ti vuccati .
Atha vā taṃdvārikesu tassa indaṭṭho pākaṭoti ‘‘ taṃdvārikehī ’’ ti vuttaṃ .
Indaṭṭho parehi anuvattanīyatā paramissarabhāvoti dassento ‘‘ tañhi … pe … anuvattantī ’’ ti āha .
Tattha tan ti cakkhuṃ .
Teti taṃdvārike .
Kiriyāniṭṭhānavācī āvī-saddo ‘‘ vijitāvī ’’ tiādīsu ( dī . ni .1.258;2.33;3.199) viyāti āha ‘‘ pariniṭṭhitakiccajānanan ’’ ti .
‘‘ Cha imāni , bhikkhave , indriyāni .
Katamāni cha ?
Cakkhundriyaṃ … pe … manindriyan ’’ ti ( saṃ . ni .5.495-499) evaṃ katthaci chapindriyāni āgatāni , kasmā pana suttante khandhādayo viya indriyāni ekajjhaṃ na vuttāni , abhidhamme ca vuttānīti āha ‘‘ tattha suttante ’’ tiādi .
Nissaraṇūpāyādibhāvatoti ettha lokuttaresu maggapariyāpannāni nissaraṇaṃ , itarāni nissaraṇaphalaṃ , vivaṭṭasannissitena nibbattitāni saddhindriyādīni nissaraṇūpāyo , itaresu kānici pavattibhūtāni , kānici pavattiupāyoti veditabbāni .
Khīṇāsavassa bhāvabhūtoti chaḷaṅgupekkhā viya khīṇāsavasseva dhammabhūto .
Dve
V0.82 atthāti indaliṅgaindasiṭṭhaṭṭhā .Attano paccayavasenāti yathāsakaṃ kammādipaccayavasena .
Taṃsahitasantāneti itthindriyasahite , purisindriyasahite ca santāne .
Aññākārenāti itthiādito aññena ākārena .
Anuvattanīyabhāvo itthipurisindriyānaṃ ādhipaccanti yojanā .
Imasmiñcattheti ādhipaccatthe .
Tesan ti
M0.83 anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ tiṇṇaṃ .Yā sukhadukkhindriyānaṃ iṭṭhāniṭṭhākārasambhogarasatā vuttā , sā ārammaṇasabhāveneva veditabbā , na ekaccasomanassindriyādīnaṃ viya parikappavasenāti dassento ‘‘ ettha cā ’’ tiādimāha .
Yadipi purisindriyānantaraṃ jīvitindriyaṃ rūpakaṇḍepi ( dha . sa .584) desitaṃ , taṃ pana rūpajīvitindriyaṃ , na ca tattha manindriyaṃ vatvā itthipurisindriyāni vuttāni .
Idha pana aṭṭhakathāyaṃ indriyānukkamo vutto sabbākārena yamakadesanāya saṃsandatīti dassento āha ‘‘ so indriyayamakadesanāya sametī ’’ ti .
Purimapacchimānaṃ ajjhattikabāhirānan ti cakkhādīnaṃ purimānaṃ ajjhattikānaṃ , itthindriyādīnaṃ pacchimānaṃ bāhirānaṃ .
Tesaṃ majjhe vuttaṃ ubhayesaṃ upakārakatādīpanatthanti adhippāyo .
Tena evampi desanantarānurodhena jīvitindriyassa anukkamaṃ vattuṃ vaṭṭatīti dasseti .
Kāmañcettha evaṃ vuttaṃ , parato pana kiccavinicchaye idha pāḷiyaṃ āgataniyāmeneva manindriyānantaraṃ jīvitindriyassa , tadanantarañca itthipurisindriyānaṃ kiccavinicchayaṃ dassessati .
Sabbaṃ taṃ dukkhaṃ saṅkhāradukkhabhāvena , yathārahaṃ vā dukkhadukkhatādibhāvena .
Duvidhattabhāvānupālakassāti rūpārūpavasena duvidhassa attabhāvassa anupālakassa .
Rūpārūpavasena duvidhampi hi jīvitindriyaṃ idha gahitaṃ .
‘‘ Pavattī ’’ ti etena sahajātadhammānaṃ pavattanarasena jīvitindriyena vedayitānaṃ pavattetabbataṃ dīpeti .
‘‘ Bhāvanāmaggasampayuttan ’’ ti iminā phalabhūtaṃ aññindriyaṃ nivatteti .
Bhāvanāgahaṇañcettha sakkā avattuṃ .
‘‘ Bhāvetabbattā ’’ ti vuttattā bhāvanābhāvo pākaṭova .
Dassanānantarāti samānajātibhūmikena abyavahitataṃ sandhāyāha , na anantarapaccayaṃ .
Tassāti indriyapaccayabhāvassa .
Anaññasādhāraṇattāti aññehi anindriyehi asādhāraṇattā .
Evaṃ sāmatthiyato kiccavisesaṃ vavatthapetvā pakaraṇatopi taṃ dasseti ‘‘ indriyakathāya ca pavattattā ’’ ti .
Aññesan ti aññesaṃ indriyasabhāvānampi sahajātadhammānaṃ .
Yehi
V0.83 te indaṭṭhaṃ kārenti , tesaṃ vasavattāpanaṃ natthi , yathā manindriyassa pubbaṅgamasabhāvābhāvato sayañca te aññadatthu manindriyasseva vase vattanti .Tenāha ‘‘ taṃsampayuttānipi hī ’’ tiādi .
Yadi evaṃ kathaṃ tesaṃ indaṭṭhoti ?
‘‘ Sukhanādilakkhaṇe sampayuttānaṃ attākārānuvidhāpanamattan ’’ ti vuttovāyamattho
M0.84 .‘‘ Cetasikattā ’’ ti iminā sampayuttadhammānaṃ cittassa padhānataṃ dasseti .
Tato hi ‘‘ cetasikā ’’ ti vuccanti .
Sabbatthāti vasavattāpanaṃ sahajātadhammānupālananti evaṃ yāva amatābhimukhabhāvapaccayatā ca sampayuttānanti taṃkiccaniddese .
‘‘ Anuppādane , anupatthambhe ca satī ’’ ti padaṃ āharitvā sambandhitabbaṃ .
Na hi padattho sabbhāvaṃ byabhicaratīti janakupatthambhakattābhāvepīti vuttaṃ hoti .
Tappaccayānan ti itthipurisanimittādipaccayānaṃ kammādīnaṃ .
Tappavattane nimittabhāvoti itthinimittādiākārarūpanibbattane kāraṇabhāvo .
Svāyaṃ itthindriyādīnaṃ tattha atthibhāvoyevāti daṭṭhabbaṃ .
Yasmiñhi sati yaṃ hoti , asati ca na hoti , taṃ tassa kāraṇanti .
‘‘ Nimittabhāvo anuvidhānan ’’ ti iminā anuvidhāna saddassa kammatthataṃ dasseti .
Sukhadukkhabhāvappattā viyāti sayaṃ sukhadukkhasabhāvappattā viya , sukhantā dukkhantā ca viyāti attho .
Asantassa … pe … majjhattākārānupāpanaṃ aññāṇupekkhanādivasena veditabbaṃ .
Samānajātiyan ti akusalehi sukhadukkhehi akusalūpekkhāya , abyākatehi abyākatūpekkhāya , kusalasukhato kusalūpekkhāya .
Tatthāpi bhūmivibhāgenāyamattho bhinditvā yojetabbo .
Taṃ sabbaṃ khandhavibhaṅge vuttaoḷārikasukhumavibhāgena dīpetabbaṃ .
Ādisaddenāti ‘‘ kāmarāgabyāpādādī ’’ ti ettha vuttaādisaddena .
Saṃyojanasamucchindanatadupanissayatā eva sandhāya aññātāvindriyassa kiccantarāpasutatā vuttā , tassāpi uddhambhāgiyasaṃyojanapaṭippassaddhippahānakiccatā labbhateva .
Abyāpībhāvato vā aññātāvindriyassa paṭippassaddhippahānakiccaṃ na vattabbaṃ , tato aññindriyassāpi taṃ aṭṭhakathāyaṃ anuddhaṭaṃ .
Maggānantarañhi phalaṃ ‘‘ tāya saddhāya avūpasantāyā ’’ tiādivacanato ( dha . sa . aṭṭha .505) kilesānaṃ paṭippassambhanavasena pavattati , na itaraṃ .
Aññathā ariyā sabbakālaṃ appaṭippassaddhakilesadarathā siyuṃ .
Itarassa pana nicchandarāgesu sattavohāro viya ruḷhivasena paṭippassaddhikiccatā veditabbā .
Etthāha – kasmā pana ettakāneva indriyāni vuttāni , etāni eva ca vuttānīti ?
Ādhipaccatthasambhavatoti ce .
Ādhipaccaṃ nāma issariyanti vuttametaṃ .
Tayidaṃ ādhipaccaṃ attano kicce balavanti aññesampi sabhāvadhammānaṃ labbhateva .
Paccayādhīnavuttikā
V0.84 hi paccayuppannāM0.85 .Tasmā te tehi anuvattīyanti , te ca te anuvattantīti ?
Saccametaṃ , tathāpi atthi tesaṃ viseso .
Svāyaṃ viseso ‘‘ cakkhuviññāṇādippavattiyañhi cakkhādīnaṃ siddhamādhipaccan ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .219) aṭṭhakathāyaṃ dassitoyeva .
Apica khandhapañcake yāyaṃ sattapaññatti , tassā visesanissayo cha ajjhattikāni āyatanānīti tāni tāva ādhipaccatthaṃ upādāya ‘‘ cakkhundriyaṃ … pe … manindriyan ’’ tiādito vuttāni .
Tāni pana yena dhammena pavattanti , ayaṃ so dhammo tesaṃ ṭhitihetūti dassanatthaṃ jīvitaṃ .
Tayime indriyapaṭibaddhā dhammā imesaṃ vasena ‘‘ itthī , puriso ’’ ti voharīyantīti dassanatthaṃ bhāvadvayaṃ .
Svāyaṃ sattasaññito dhammapuñjo pabandhavasena pavattamāno imāhi vedanāhi saṃkilissatīti dassanatthaṃ vedanāpañcakaṃ .
Tato visuddhatthikānaṃ vodānasambhāradassanatthaṃ saddhādipañcakaṃ .
Tato vodānasambhārā imehi visujjhanti , visuddhippattā , niṭṭhitakiccā ca hontīti dassanatthaṃ ante anaññātaññassāmītindriyādīni tīṇi vuttāni .
Sabbattha ‘‘ ādhipaccatthaṃ upādāyā ’’ ti padaṃ yojetabbaṃ .
Ettāvatā adhippetatthasiddhīti aññesaṃ aggahaṇaṃ .
Atha vā pavattinivattīnaṃ nissayādidassanatthampi etāni eva vuttāni .
Pavattiyā hi visesato mūlanissayabhūtāni cha ajjhattikāni āyatanāni .
Yathāha ‘‘ chasu loko samuppanno ’’ tiādi ( su . ni .171).
Tassā uppatti itthipurisindriyehi .
Visabhāgavatthusarāganimittā hi yebhuyyena sattakāyassa abhinibbatti .
Vuttañhetaṃ ‘‘ tiṇṇaṃ kho pana , mahārāja , sannipātā gabbhassāvakkanti hoti , idha mātāpitaro ca sannipatitā honti , mātā ca utunī hoti , gabbho ca paccupaṭṭhito hotī ’’ ti ( ma . ni .1.408;2.411; mi . pa .4.1.6).
Avaṭṭhānaṃ jīvitindriyena tena anupāletabbato .
Tenāha ‘‘ āyu ṭhiti yapanā yāpanā ’’ tiādi .
Upabhogo vedanāhi
M0.86 .Vedanāvasena hi iṭṭhādisabbavisayupabhogo .
Yathāha –
‘‘ vedayati vedayatīti kho , bhikkhave , tasmā vedanāti vuccatī ’’ ti ( saṃ . ni .3.79).
Evaṃ pavattiyā nissayasamuppādaṭṭhitisambhogadassanatthaṃ cakkhundriyaṃ yāva upekkhindriyanti cuddasindriyāni desitāni .
Yathā cetāni pavattiyā , evaṃ itarāni nivattiyā .
Vivaṭṭasannissitena hi nibbattitāni
V0.85 saddhādīni pañca indriyāni nivattiyā nissayo .Uppādo anaññātaññassāmītindriyena tassa paṭhamaṃ uppajjanato .
Avaṭṭhānaṃ aññindriyena .
Upabhogo aññātāvindriyena aggaphalasamupabhogato .
Evampi etāni eva indriyāni desitāni .
Ettāvatā yathādhippetatthasiddhito aññesaṃ aggahaṇaṃ .
Etenāpi nesaṃ desanānukkamopi saṃvaṇṇito veditabbo .
220. Kusalākusalavīriyādīnīti ettha ādi -saddena kusalasamādhiādīnaṃ , abyākatavīriyādīnañca saṅgaho daṭṭhabbo .
Paccayādīti ādi -saddena desārammaṇādayo gahitā , yathāvuttavīriyādīni , cakkhādīni ca saṅgaṇhāti .
Iccevaṃ sabbasaṅgāhikāni vīriyindriyādipadāni , cakkhundriyādipadāni ca .
Tenāti ‘‘ evaṃ santepī ’’ tiādinā bhūmivibhāgakathanena .
Tannivattanenāti sabbesaṃ sabbabhūmikattanivattanena .
Avijjamānasaṅgāhakattan ti tassaṃ tassaṃ bhūmiyaṃ anupalabbhamānassa indriyassa saṅgāhakatā .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Pañhapucchakavaṇṇanā
Idha imasmiṃ ‘‘ sattindriyā anārammaṇā ’’ ti evaṃ ekantānārammaṇatte vuccamāne na ābhaṭṭhaṃ jīvitindriyaṃ na bhāsitaṃ .
Ṭīkāyaṃ pana anābhaṭṭhan ti katasamāsaṃ katvā vuttaṃ .
Rūpadhammesu saṅgahitatan ti ‘‘ rūpan ’’ ti gaṇitataṃ .
Arūpakoṭṭhāsena arūpabhāvena siyāpakkhe saṅgahitaṃ .
Kasmā ?
Tassa
M0.87 parittārammaṇāditā atthīti .Yasmā pana rūpārūpamissakasseva vasena siyāpakkhasaṅgaho yutto , na ekadesassa , tasmā ekadesassa taṃ anicchanto āha ‘‘ adhippāyo ’’ ti .
Idāni tamatthaṃ pakāsetuṃ ‘‘ arūpakoṭṭhāsena panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Navattabbatāti parittārammaṇādibhāvena navattabbatā .
Kathaṃ pana rūpakoṭṭhāsenassānārammaṇassa navattabbatāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ na hi anārammaṇan ’’ tiādi .
‘‘ Avijjamānārammaṇānārammaṇesū ’’ ti iminā ‘‘ anārammaṇā ’’ ti bāhiratthasamāso ayanti dasseti
V0.86 .Navattabbesūti sārammaṇabhāvena navattabbesu .
Anārammaṇattāti ārammaṇarahitattā .
‘‘ Navindriyā siyā parittārammaṇā , siyā mahaggatārammaṇā , siyā appamāṇārammaṇā , siyā na vattabbā ‘ parittārammaṇā ’ tipi ‘ mahaggatārammaṇā ’ tipi ‘ appamāṇārammaṇā ’ tipī ’’ tiādīsu ( vibha .223) viya na sārammaṇasseva navattabbataṃ dasseti .
Yathā ca na sārammaṇasseva navattabbatāpariyāyo , atha kho anārammaṇassāpīti sārammaṇe niyamābhāvo .
Evaṃ navattabbaṃ sārammaṇamevāti ayampi niyamo natthīti dassento ‘‘ navattabbassa vā sārammaṇatan ’’ ti āha .
Tassa na dassetīti sambandho .
‘‘ Na hī ’’ tiādinā tamevatthaṃ vivarati .
Tattha rūpanibbānānaṃ sukhādisampayuttabhāvena navattabbatā , na parittārammaṇādibhāvenāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ athāpī ’’ tiādi .
Tattha athāpi vattatīti sambandho .
Siyā anārammaṇantipi vattabbaṃ siyāti anārammaṇaṃ dhammāyatanaṃ sārammaṇehi visuṃ katvā evaṃ vattabbaṃ siyā .
Navattabba -saddo yadi sārammaṇesveva vatteyya , na cevaṃ vuttaṃ , avacane ca aññaṃ kāraṇaṃ natthīti dassento āha ‘‘ na hi pañhapucchake sāvasesā desanā atthī ’’ ti .
Tasmā navattabba -saddo anārammaṇesupi vattatevāti adhippāyo .
Yāpi ‘‘ aṭṭhindriyā siyā ajjhattārammaṇā ’’ ti ajjhattārammaṇādibhāvena navattabbatā vuttā , sā jīvitindriyassa ākiñcaññāyatanakāle paṭhamāruppaviññāṇābhāvamattārammaṇataṃ sandhāya vuttā , na sārammaṇasseva navattabbatādassanatthaṃ , nāpi anārammaṇassa parittārammaṇādibhāvena navattabbatābhāvadassanatthanti dassento
M0.88 ‘‘ aṭṭhindriyā siyā ajjhattārammaṇāti ettha cā ’’ tiādimāha .Tattha siyā ajjhattārammaṇātīti iti -saddo ādiattho .
Tena avasiṭṭhapāḷisaṅgaṇhanena ‘‘ siyā na vattabbā ‘ ajjhattārammaṇā ’ tipi ‘ bahiddhārammaṇā ’ tipi ‘ ajjhattabahiddhārammaṇā ’ tipī ’’ ti imāya pāḷiyā vuttamatthaṃ jīvitindriyassa dassento ‘‘ jīvitindriyassa … pe … navattabbatā veditabbā ’’ ti āha , taṃ vuttatthameva .
Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā .
Indriyavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .