Uddesavāravaṇṇanā
225.‘‘ Vuttattā ’’ ti
M0.89V0.87 idaṃ nissakkaṃ kiṃ lakkhaṇaṃ ?Hetulakkhaṇaṃ .
Yadi evaṃ taṃhetuko vibhajjavādibhāvo āpajjati .
Na hi moggaliputtatissattherena vuttattā buddhasāvakā vibhajjavādino ahesunti ?
Nayidamevaṃ .
Tividho hi hetu ñāpako , kārako , sampāpakoti .
Tesu ñāpakahetu idhādhippeto , tasmā tena mahātherena ‘‘ kiṃ vādī , bhante , sammāsambuddho ’’ ti puṭṭhena ‘‘ vibhajjavādī , mahārājā ’’ ti tadā vuttavacanena ñāyati ‘‘ sammāsambuddhasāvakā vibhajjavādino ’’ ti imamatthaṃ dasseti kiṃ … pe … vuttattā … pe … vibhajjavādino ’’ ti .
‘‘ Ahañhi , brāhmaṇa , vinayāya dhammaṃ desemi rāgassā ’’ tiādiṃ vatvā ‘‘ no ca kho yaṃ tvaṃ sandhāya vadesī ’’ tiādinā ( pārā .5-9) verañjabrāhmaṇassa bhagavatā venayikādibhāvo vibhajja vuttoti taṃ anuvadantā sāvakāpi tathā vadantīti āha ‘‘ te hi venayikādibhāvaṃ vibhajja vadantī ’’ ti .
Cīvarādīnan ti ādi -saddena somanassādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .
Tānipi hi sevitabbāsevitabbabhāvena vibhajja vuttāni .
Vibhajjavādiparisā vibhajjavādimaṇḍalan ti etasmiṃ atthe yathā taṃ otiṇṇo nāma hoti , taṃdassanatthaṃ ‘‘ ācariye anabbhācikkhantenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Sakasamayāvokkamādi hi paramatthato tadotāro .
‘‘ Asaṃkiliṭṭhāpi avijjā atthi amaggavajjhā , yāya nivutā khīṇāsavāpi nāmagottādīsu ekaccaṃ na jānanti , sā kusalacittuppādesupi pavattatī ’’ ti nikāyantariyā .
Taṃ sandhāyāha ‘‘ avijjā puññāneñjābhisaṅkhārānaṃ hetupaccayo hotītiādiṃ vadanto ’’ ti .
Upalakkhaṇañhetaṃ sahajātakoṭiyā .
Ādi -saddena
V0.88 akusalacittenapi ñāṇaṃ uppajjati , yā saṃkiliṭṭhā paññāti , acetasikaṃ sīlaṃ , aviññattisaṅkhātaṃ rūpabhāvaṃ dussilyanti evamādiṃ saṅgaṇhāti .Parasamayāyūhanaṃ parasamaye byāpārāpattiyā .
Yo tattha sakasamayena viruddho attho , tassa vā dīpanena siyā , parasamaye vādāropanena vā
M0.90 .Tesu purimaṃ ‘‘ ācariye anabbhācikkhantenā ’’ ti iminā apanītanti itaraṃ dasseti ‘‘ parasamayaṃ … pe … anāyūhantenā ’’ ti .
Asampiṇḍentenāti upacayatthaṃ sandhāya vadanti .
Āyūhana-saddo pana upacayattho na hotīti kecivādo na sārato gahetabbo .
Tabbipariyāyenāti yathāvinayaṃ avaṭṭhānena .
Sāvajjassa anavajjatādīpanādinā kammantaraṃ bhindanto vināsento , āloḷento vā dhammataṃ dhammasabhāvaṃ vilometi viparītato dahati .
Mahāpadeseti mahāapadese , buddhādayo mahante mahante apadisitvā vuttāni mahākāraṇāni .
Mahāpadeseti vā mahāokāse , mahantāni dhammassa patiṭṭhānaṭṭhānānīti vuttaṃ hoti .
Tatrāyaṃ vacanattho – apadisīyatīti apadeso , buddho apadeso etassāti buddhāpadeso .
Esa nayo sesesupi .
Atthato cāyaṃ mahāpadeso ‘‘ sammukhā metaṃ bhagavato sutan ’’ tiādinā kenaci ābhatassa ‘‘ dhammo ’’ ti vā ‘‘ adhammo ’’ ti vā vinicchayane kāraṇaṃ .
Kiṃ pana tanti ?
Tassa yathābhatassa suttotaraṇādi eva .
Yadi evaṃ kathaṃ cattāroti ?
Dhammassa dve sampadāyo bhagavā , sāvakā ca .
Tesu sāvakā saṅghagaṇapuggalavasena tividhā .
Evaṃ ‘‘ amumhā mayā ayaṃ dhammo paṭiggahito ’’ ti apadisitabbānaṃ bhedena cattāro .
Tenāha ‘‘ sammukhā metaṃ bhagavato sutan ’’ tiādi .
Nettiyampi vuttaṃ ‘‘ buddhāpadeso saṅghāpadeso sambahulattherāpadeso ekattherāpadeso ’’ ti .
Suttasuttānulomaācariyavādaattanomatimahāpadeseti ettha tisso saṅgītiyo āruḷhāni tīṇi piṭakāni atthasūcanādiatthena suttaṃ .
Yathāvuttassa suttassa anulomato yathāvuttā eva cattāro mahāpadesā suttānulomaṃ .
Pāḷiyā atthagāhaṇena dhammatāyaṃ patiṭṭhāpanato aṭṭhakathā ācariyavādo .
Nayaggāhena anubuddhiyā attano paṭibhānaṃ attanomati .
Ettha ca suttaācariyavādaattanomatīnampi kenaci ābhatassa dhammādhammādibhāvavinicchayane kāraṇabhāvasabhāvato mahāpadesatā vuttāti veditabbā .
Santiṭṭhati appaṭibāhanto , avilomento ca .
Tabbipariyāyena atidhāvati .
Ekassa padassa ekena pakārena atthaṃ vatvā tasseva puna pakārantarena atthaṃ vadanto
M0.91 vā aparehi pariyāyehi niddisati nāma yathā ‘‘ avijjā dukkhasaccassaV0.89 yāthāvasarasalakkhaṇaṃ paṭivijjhituṃ na detī ’’ tiādiṃ vatvā puna ‘‘ ayaṃ avijjā dukkhādīsu aññāṇan ’’ ti vuttāpi ‘‘ dukkhasaccassa ekadeso hotī ’’ tiādivacanaṃ .Atha vā hetubhāvena vuttassa atthassa puna phalabhāvena vacanaṃ tamevatthaṃ punarāvattetvā niddisanaṃ yathā ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti vatvā puna ‘‘ nāmarūpapaccayā saḷāyatanan ’’ ti vacanaṃ .
Atha vā ‘‘ sabbametaṃ bhavacakkaṃ kammañceva vipāko ca .
Kilesakammavipākavasena tividhan ’’ ti ca ādinā vuttassevatthassa duvidhatividhādivibhāgadassanaṃ tamevatthaṃ punarāvattetvā niddisananti evamettha attho veditabbo .
Sattavohāroti ‘‘ satto ’’ ti samaññā .
Ye hi dhamme samūhabhūte santānavasena vattamāne upādāya sattapaññatti , tassā tato aññathānāññathāaccantābhāvasaṅkhāte ante anupagamma yāthāvato saṅgahaṇaṃ , bodhanañca dhammatāyaṃ akusalassa dukkaraṃ durabhisambhavanti .
Avijjādikassa paccayadhammassa saṅkhārādipaccayuppannadhammaṃ pati hetuādinā paccayena paccayabhāvo paccayākāro , paṭiccasamuppādoti attho .
Vuttanayenāti ‘‘ ācariye anabbhācikkhantenā ’’ tiādinā vuttanayena .
Kāmañcettha sabbāpi atthavaṇṇanā imināva nayena kātabbā , paṭiccasamuppādavaṇṇanāya pana garutarabhāvaṃ dassento evaṃ vadati .
Pāḷidhamman ti tepiṭakabuddhavacanaṃ .
Paṭiccasamuppādan ti paṭiccasamuppādapāḷiṃ .
Atthaṃ katvāti hitaṃ katvā .
Yathāyaṃ hitāvaho hoti , evaṃ katvā .
Aṭṭhiṃ katvāti vā attānaṃ atthikaṃ katvā .
Sutacintāmayādiṃ ñāṇavisesaṃ .
Tadaṅgavikkhambhanādinā kilesakkhayavisesaṃ .
Bhavādīsu ādīnavappaṭicchādanato , balavūpanissayato , kammassa visesahetubhāvato ca vaṭṭassa mūlakāraṇaṃ avijjā .
Vipākavaṭṭanimittassa kammavaṭṭassa kāraṇabhūtampi kilesavaṭṭaṃ avijjāmūlakanti dassanatthaṃ avijjā ādito vuttā .
Taṇhāpi hi avijjāya paṭicchāditādīnave eva visaye assādānupassino pavattati , na aññathā .
Mūlādidassanasāmaññañcāti
V0.90 valliyā mūlamajjhapariyosānassa dassanena paṭiccasamuppādassa taṃdassanasāmaññañca yojetabbaṃ , samantacakkhunā sabbassa diṭṭhattepiM0.92 desanākāle desanāñāṇacakkhunā bodhetabbatāvasena ekadesadassanassa adhippetattā .Diṭṭhisahitāya mānasahitāya vā taṇhāya ‘‘ ahan ’’ ti , itarāya ‘‘ maman ’’ ti abhivadato .
‘‘ Abhinandanato ’’ ti hi iminā sappītikāya taṇhāya pavatti dassitā .
‘‘ Abhivadato ’’ ti iminā tato balavatarāya diṭṭhisahitāya mānasahitāya vā .
‘‘ Ajjhosāya tiṭṭhato ’’ ti iminā pana tatopi balavatamāya diṭṭhisahitāya , kevalāya vā taṇhāya pavatti dassitā .
Gilitvā pariniṭṭhāpetvā ṭhānañhi ajjhosānaṃ .
Tappaccayan ti taṇhāpaccayaṃ .
Kathaṃ pana nandivacanena catubbidhampi upādānaṃ vuttanti āha ‘‘ nanditā ’’ tiādi .
Tattha nanditātadavippayogatāhīti nandibhāvena sabhāvato taṇhupādānaṃ , tāya nandiyā taṇhāya avippayogena avinābhāvena diṭṭhupādānaṃ vuttanti veditabbaṃ .
‘‘ Diṭṭhābhinandanabhāvenā ’’ ti iminā diṭṭhiyāpi nandibhāvamāha .
Paṭisandhipavattiphassādayoti paṭisandhiyaṃ pavatte ca uppannaphassamanosañcetanāviññāṇāni .
‘‘ Vipākavaṭṭabhūte ’’ ti ca idaṃ pavattavisesanaṃ daṭṭhabbaṃ .
Vaṭṭūpatthambhakāti vaṭṭattayūpanissayā .
Itareti akammajā .
Tasmin ti yathāvutte āhāracatukke .
Vattuṃ vaṭṭantīti taṇhānidānūpanissayato ‘‘ taṇhānidānā ’’ ti vattuṃ yujjanti .
Yathā ariyamaggo antadvayavajjitamajjhimapaṭipadābhāvato ‘‘ ñāyo ’’ ti vuccati , evaṃ paṭiccasamuppādopīti āha ‘‘ ñāyoti maggo , soyeva vā paṭiccasamuppādo ’’ ti .
Attano paṭivedhāya saṃvattati asammohapaṭivedhena paṭivijjhitabbattā .
Saṃvattatīti ca nimittassa kattūpacāravasenetaṃ vuttaṃ yathā ‘‘ ariyabhāvakarāni saccāni ariyasaccānī ’’ ti .
Pakatiādayo heṭṭhā saccavibhaṅge hetuvippaṭipattikathāyaṃ dassitā eva .
Akāraṇaṃ ‘‘ kāraṇan ’’ ti gaṇhanti yathā kāpilādayo .
Na kiñci kāraṇaṃ bujjhanti yathā taṃ aññe bālaputhujjanā .
Itarāsan ti majjhato paṭṭhāya yāva pariyosānā desanādīnaṃ tissannaṃ .
Tadatthatāsambhavepīti yathāsakehi kāraṇehi pavattidassanatthatāsambhavepi .
Atthantarasabbhāvatoti payojanantarasabbhāvato .
Vuttāni hi aṭṭhakathāyaṃ ( vibha . aṭṭha .225)‘‘ jarāmaraṇādikassa
M0.93 dukkhassa attanā adhigatakāraṇasandassanatthaṃ .Āhāranidānavavatthāpanānusārena yāva atītaṃ addhānaṃ atiharitvā puna
V0.91 atītaddhato pabhuti hetuphalapaṭipāṭisandassanatthaṃ .Anāgataddhahetusamuṭṭhānato pabhuti anāgataddhasandassanatthan ’’ ti tissannaṃ yathākkamaṃ tīṇi payojanāni .
Taṃtaṃphalapaṭivedhoti jātiādīnaṃ jarāmaraṇāditaṃtaṃphalāvagamo .
Anuvilokayatoti purime vikappe vipassanānimittaṃ anuvilokanaṃ , dutiye desanānimittaṃ .
Kāmupādānabhūtā taṇhā manosañcetanāhārasaṅkhātassa bhavassa , taṃsampayuttānaṃ , tannimittānañca sesāhārānaṃ visesapaccayo hotīti āha ‘‘ āhārataṇhādayo paccuppannaddhā ’’ ti .
Ādi -saddena yāva viññāṇaṃ gahetabbaṃ .
Āhārataṇhādayoti ettha paccuppannakammavaṭṭapariyāpanne āhāre gahetvā addhayojanaṃ katvā anāgatavipākavaṭṭapariyāpanne gahetvā yojetuṃ vuttaṃ ‘‘ āhārā vā taṇhāya pabhāvetabbā anāgato addhā ’’ ti .
Pabhāvetabbāti āyatiṃ uppādetabbā .
Yujjatīti phalabhūte āhāre paccuppanne paccakkhato dassetvā ‘‘ taṃnidānaṃ taṇhaṃ tassā nidānan ’’ tiādinā phalaparamparāya kāraṇaparamparāya ca dassanaṃ tathābujjhanakānaṃ puggalānaṃ ajjhāsayānulomato , dhammasabhāvāvilomanato ca yuttiyā saṅgayhati .
Yadi taṇhādayo atīto addhā , taṇhāggahaṇeneva saṅkhārāvijjā gahitāti kimatthaṃ puna te gahitāti āha ‘‘ saṅkhārāvijjā tatopi atītataro addhā vutto saṃsārassa anādibhāvadassanatthan ’’ ti .
Atītan ti vā atītatāsāmaññena atītatarampi saṅgahitaṃ daṭṭhabbaṃ .
Punabbhavābhinibbattiāhārakāti punabbhavūpapattipaccayā .
Iti vacanatoti evaṃ vuttavacanasabbhāvato .
Viññāṇāhāro tāva punabbhavābhinibbattiyā hetu , itare pana kathanti āha ‘‘ taṃsampayuttattā … pe … kabaḷīkārāhārassā ’’ ti .
Tassa āyatiṃ punabbhavābhinibbattiāhārakā cattāro āhārāti sambandho .
Saddhādīnaṃ upanissayatā pariccāgādikāle , rāgādīnaṃ gadhitassa bhojanādikāle .
Tena yathākkamaṃ kusalākusalakammaviññāṇāyūhanaṃ dassitaṃ .
Tasmāti yasmā āyatiṃ punabbhavābhinibbattiāhārakā cattāro āhārā gayhanti , tasmā .
Purimoyevatthoti
M0.94 ‘‘ āhārataṇhādayo paccuppannaddhā ’’ tiādinā vuttaattho .Atīteti atīte addhani .
Tato paran ti tato atītaddhato paraṃ paccuppanne anāgate ca addhani ‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ tiādinā .
Paccakkhānan ti paccuppannabhavapariyāpannatāya paccakkhabhūtānaṃ .
Paccuppannaṃ hetun ti etarahi vattamānaṃ taṇhādikaṃ āhārādīnaṃ hetuṃ .
Suttaṃ
V0.92 āharati ‘‘ āsavasamudayā avijjāsamudayo ’’ ti ( ma . ni .1.103).Vaṭṭahetunoti vipākavaṭṭahetuno , sakalavaṭṭahetuno vā .
Akusalañhi kammaṃ kammavaṭṭassa kilesavaṭṭassa ca paccayo hotiyeva .
‘‘ Bhavataṇhāyapi hetubhūtā ’’ ti iminā kilesavaṭṭassāpi avijjāya paccayabhāvamāha .
Evañcetaṃ , bhikkhave , vuccatī ’’ tiādinā vaṭṭasīsānampi avijjātaṇhānaṃ sappaccayatādassanāpadesena sabbesampi saṅkhatadhammānaṃ hetuphalaparamparāvicchedavuttiyā purimāya koṭiyā apaññāyanaṃ vibhāveti .
Avijjaṃ taṇhā anuvattatīti dukkhe taṇhaṃ abhibhavitvā pavattiyā tato avijjāya balavabhāvamāha .
Avijjābhibhūtā hi sattā satipi taṇhāparitassite ekantānatthasaññitaṃ attakilamathānuyogadukkhamanuyuñjanti .
Taṇhaṃ avijjā anuvattatīti sukhe avijjaṃ abhibhavitvā pavattiyā tato taṇhāya balavabhāvamāha .
Yadipi sāvajjasukhānubhave balavatīyeva avijjā vijjamānaādīnavaṃ paṭicchādentī tiṭṭhati , taṇhā pana tatopi balavataratāya satte vipulānatthasañhite anariye sukhe niyojetīti avijjāya tadanuvattanaṃ vuttaṃ .
Āyatanachakkaṃ vā kāyoti sambandho .
Cakkhādinissaye sesadhammeti cakkhādinissayabhūte , tappaṭibaddhe ca sasantānapariyāpanne dhamme .
Cakkhādinissite eva katvāti cakkhādiggahaṇeneva gahite katvā .
Cakkhādikāyan ti cakkhādidhammasamūhaṃ paresaṃ pañcakkhandhaṃ .
Phassena phuṭṭhoti ārammaṇaṃ phusantena viya uppannena sukhavedaniyena , dukkhavedaniyena ca phassena phuṭṭho .
Phasse hi tathā uppanne taṃsamaṅgīpuggalo phuṭṭhoti vohāro hotīti .
Yathā saḷāyatanāni phassassa visesapaccayo , evaṃ vedanāyapīti dassento ‘‘ saḷāyatanānaṃ vedanāya visesapaccayabhāvan ’’ ti āha .
Tannissitan ti
M0.95 saḷāyatananissitaṃ .Atītaddhāvijjātaṇhāmūlakoti atītaddhabhūtaavijjātaṇhāmūlako .
Kāyassa bhedā kāyūpagoti ubhayatthāpi kāyasaddena upādinnakkhandhapañcako gahito .
Tadupagatā upapajjanaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ .
Ubhayamūloti avijjātaṇhāmūlo .
Anabhisamayabhūtattāti abhisamayassa paṭipakkhabhūtattā .
Avijjāyāti avijjāya sati .
Gahaṇan ti
V0.93 gahetabbataṃ .Tasmāti yasmā sati saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārattepi avijjāpaccayā saṅkhārā padhānatāya visuṃ vuttā gobalībaddañāyena , tasmā .
Tattha vuttampīti saṅkhārasaddena āgatasaṅkhāresu vuttampi abhisaṅkharaṇakasaṅkhāraṃ vajjetvā aggahetvā itare saṅkhārā yojetabbā .
Evañhi atthassa uddharaṇuddharitabbatādvayaṃ asaṅkarato dassitaṃ hoti .
‘‘ Idha vaṇṇetabbabhāvenā ’’ ti iminā avijjāpaccayā saṅkhārānaṃ satipi saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārabhāve yathāvuttameva padhānabhāvaṃ ulliṅgeti .
‘‘ Avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti tadekadeso vuttoti sambandho .
Imasmiṃ atthavikappe saṅgaṇhanavasena saṅkhārasaddena āgatasaṅkhārehi saṅgahitāpi avijjāpaccayā saṅkhārā idha vaṇṇetabbabhāvena padhānāti visuṃ gahitā , purimasmiṃ te vajjetvāti ayaṃ viseso .
Tenāha ‘‘ vaṇṇetabbasabbasaṅgahaṇavasena duvidhatā vuttā ’’ ti .
Sāmaññato saṅgayhamānampi padhānabhāvajotanatthaṃ visuṃ gayhati yathā taṃ ‘‘ puññañāṇasambhārā ’’ ti .
Yena kusalākusaladhammā ‘‘ vipākadhammā ’’ ti vuccanti , taṃ āyūhanaṃ , kiṃ pana tanti ?
Anupacchinnataṇhāvijjāmāne santāne sabyāpāratā .
Tenāha ‘‘ paṭisandhi … pe … āyūhanarasā ’’ ti .
Cetanāpadhānattā pana tassa cetanākiccaṃ katvā vuttaṃ .
Rāsikaraṇaṃ , āyūhanan ti ca rāsibhūtassa rūpārūpasaṅkhātassa phalassa nibbattanato vuttaṃ .
‘‘ Anārammaṇatā abyākatatā ’’ ti idaṃ abyākatasseva anārammaṇattā abyākatasambandhinī anārammaṇatāti katvā vuttaṃ .
Āyatanaṃ , ghaṭanan ti ca taṃtaṃdvārikadhammappavattanameva daṭṭhabbaṃ .
Ananubodhādayo avijjāpadaniddese āgatā .
Avijjāpadasambandhena diṭṭhivippayuttāti itthiliṅganiddeso .
Asaṇṭhānattāti aviggahattā .
Sokādīnaṃ
M0.96 sabbhāvāti ‘‘ jātipaccayā jarāmaraṇan ’’ ti aniṭṭhāpetvā tadanantaraṃ sokādīnampi vuttānaṃ vijjamānattā tesaṃ vasena aṅgabahuttappasaṅge paṭiccasamuppādaṅgānaṃ bahubhāve āpanne .Dvādasevāti kathaṃ dvādaseva , nanu sokādayopi dhammantarabhūtā paṭiccasamuppādadesanāyaṃ vuttāti ?
Saccaṃ vuttā , na pana aṅgantarabhāvenāti dassento ‘‘ na hī ’’ tiādimāha .
Tattha phalenāti phalabhūtena jarāmaraṇaṅgasaṅgahitena sokādinā .
Mūlaṅgaṃ dassetun ti imāya paṭiccasamuppādadesanāya mūlabhūtaṃ avijjaṅgaṃ socanādīhi sammohāpattikathanena dassetuṃ te sokādayo vuttā bhavacakkassa avicchedadassanatthaṃ .
Jarāmaraṇaṃ kāraṇaṃ etesanti jarāmaraṇakāraṇā
V0.94 , sokādayo , tabbhāvo jarāmaraṇakāraṇatā .Jarāmaraṇaṃ nimittaṃ etassāti jarāmaraṇanimittaṃ .
Taṃ tannimittānan ti ettha tanti suttaṃ .
Tannimittānaṃ dukkhanimittānaṃ sokādīnaṃ .
Tato parāyāti anāgate dutiyattabhāvato parāya tatiyattabhāvādīsu paṭisandhiyā .
Hetuhetubhūtāti kāraṇassa kāraṇabhūtā .
Paṭisandhiyā hi saṅkhārā kāraṇaṃ , tesaṃ avijjā .
Suttan ti ‘‘ assutavā puthujjano ’’ ti ( ma . ni .1.2,17; saṃ . ni .2.61; dha . sa .1007) imaṃ suttaṃ sandhāya vadati .
Avijjā sokādīnaṃ kāraṇanti dassitā assutavatāya avijjābhibhavanadīpaniyā taduppattivacanato .
‘‘ Na sokādīnaṃ bālassa jarāmaraṇanimittatāmattassa sādhakaṃ suttan ’’ ti vuttamatthaṃ pākaṭaṃ kātuṃ ‘‘ na cā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tena na ca jarāmaraṇanimittameva dukkhaṃ dukkhaṃ , atha kho avijjānimittampettha vuttanayena yojetabbanti dasseti .
Evaṃ jarāmaraṇena sokādīnaṃ ekasaṅkhepaṃ katvā dvādaseva paṭiccasamuppādaṅgāni veditabbāni .
Kasmā panettha jarāmaraṇantā eva desanā katā , kiṃ tato parā pavatti natthīti ?
No natthi , appahīnakilesassa hi kammato , viññāṇādipariyosānabhūtāya ca cutiyā paṭisandhipātubhāvoti pavattitaduparamabhūtaṃ jarāmaraṇaṃ punabbhavābhinibbattinimittaṃ .
Taṃ pana kammūpapattibhavato jātiyā dassitattā ‘‘ bhavapaccayā jātī ’’ ti imināva pakāsitanti na puna vuccati , na tato paraṃ pavattiyā abhāvato .
Ekakammanibbattassa ca santānassa
M0.97 jarāmaraṇaṃ pariyosānaṃ .Sati kilesavaṭṭe kammunā tato punabbhavūpapatti , asati pana tasmiṃ ‘‘ esevanto dukkhassā ’’ ti jarāmaraṇapariyosānāva desanā katā .
Yasmā pana na amaraṇā jarā atthi sabbesaṃ uppattimantānaṃ pākānantarabhedato , na cājaraṃ maraṇaṃ apākabhedābhāvā , tasmā tadubhayamekamaṅgaṃ kataṃ , na nāmarūpaṃ viya ubhayaṭṭhāne ekajjhaṃ uppattiyā , saḷāyatanaṃ viya vā āyatanabhāvena kiccasamatāya .
Yā panāyaṃ osānaṃ gatā punabbhavābhinibbatti dīpitā , tāya ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ tiādi , kilesakammābhāve tadabhāvato ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti evamādi eva vā atthato pakāsito hotīti vaṭṭattayassa anavaṭṭhānena paribbhamanaṃ dassitaṃ hoti .
Atha vā jarāgahaṇena paripakkaparipakkatarādikkamena vattamānaṃ nāmarūpādi , sokādi ca gayhati , tathāssa paripākakālavattinī avijjā ca .
Yathāha –
‘‘ Sa
V0.95 kho so , bhikkhave , kumāro vuddhimanvāya indriyānaṃ paripākamanvāya pañcahi kāmaguṇehi samappito samaṅgībhūto paricāreti cakkhuviññeyyehi rūpehi … pe … kāyaviññeyyehi phoṭṭhabbehi … pe … rajanīyehi .So cakkhunā rūpaṃ disvā piyarūpe rūpe sārajjati , appiyarūpe rūpe byāpajjati , anupaṭṭhitakāyasati ca viharati parittacetaso , tañca cetovimuttiṃ paññāvimuttiṃ yathābhūtaṃ nappajānāti , yatthassa te pāpakā akusalā dhammā aparisesā nirujjhantī ’’ tiādi ( ma . ni .1.408).
Ettha hi paripakkindriyassa chasu dvāresu sarāgādiggahaṇena tadavinābhāvitāya vimuttiyā appajānane ca sokādīnaṃ paccayabhūtā avijjā pakāsitā .
Apica ‘‘ piyappabhavā sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā ’’ ti vacanato kāmāsavabhavāsavehi ,‘‘ tassa ‘ ahaṃ rūpaṃ , mama rūpanti pariyuṭṭhaṭṭhāyino … pe … rūpavipariṇāmaññathābhāvā uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā ’’ ti ( saṃ . ni .3.1) vacanato diṭṭhāsavato ,‘‘ assutavā ’’ tiādivacanato
M0.98 avijjāsavato sokādīnaṃ pavatti dīpitāti tesaṃ hetutāya taggahaṇena gahitā āsavā .Tesaṃ sayañca jarāsabhāvatāya jarāgahaṇena gayhanti , tato ca ‘‘ āsavasamudayā avijjāsamudayo ’’ ti vacanato āsavanimittāya ca avijjāya jarāgahaṇena gahaṇaṃ .
Tato ca ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā ’’ ti āvaṭṭati bhavacakkaṃ .
Apica ‘‘ saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti vatvā ‘‘ bhavapaccayā jātī ’’ ti vadantenapi bhavacakkassa anavaṭṭhānato paribbhamanaṃ dassitaṃ .
Ettha hi viññāṇena avijjānivutassa punabbhavo dassito , jātiyā taṇhāya sampayuttassa , ubhayattha ubhinnaṃ anuvattamānattāti avijjātaṇhānimittaṃ bhavacakkaṃ anavaṭṭhānato paribbhamatīti ayamattho dīpitoti jarāmaraṇantāpi desanā na tato paraṃ pavattiyā abhāvaṃ sūceti atadatthattā , na ca paccayantaradassanatthameva puna vacananti sakkā viññātuṃ ekatreva tadubhayadesanāya tassa siddhattā .
Tathā yaṃ kammaṃ avijjāhetukaṃ , taṃ taṇhāhetukampi .
Yaṃ taṇhāhetukaṃ , taṃ avijjāhetukampi veditabbaṃ .
Kasmā ?
Dvinnaṃ bhavamūlānaṃ aññamaññāvirahato .
Yathā hi taṇhāpaccayā kāmupādānahetukaṃ kammabhavasaṅkhāraṃ vadanto na vinā bhavataṇhāya avijjā saṅkhārānaṃ paccayoti dasseti .
Tathā tameva avijjāpaccayaṃ desento na antarena avijjāya bhavataṇhā kammabhavassa paccayoti .
Tato ca pubbe pavattā avijjādipaccayā saṅkhārādayo
V0.96 , taṇhupādānādipaccayā bhavādayo ca , tathā taṇhāhetuupādānapaccayā bhavo , avijjāpaccayā saṅkhārā , bhavapaccayā jāti , saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ , jātipaccayā jarāmaraṇaṃ , viññāṇādipaccayānāmarūpādīti evametesaṃ aṅgānaṃ pubbāparasambandho dassito hotīti veditabbaṃ .Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .