17. Khuddakavatthuvibhaṅgo
1. Ekakaniddesavaṇṇanā
843-4.
Atthipaṭiccaṃ
M0.215V0.214 nāmāti atthitā paṭiccattho nāma , asatipi sahajātapurejātādibhāve yasmiṃ sati yaṃ hoti , so tassa paccayoti katvā yathā tathā atthitāmattaṃ idha paṭiccatthoti attho .Taṃ pana paṭiccatthaṃ byatirekamukhena pākaṭataraṃ kātuṃ ‘‘ yathā ’’ tiādimāha .
Tattha nissayādipaccayabhāvena paṭiccāti vuttan ti nissayādipaccayabhāvato paccayabhūtaṃ cakkhādi ‘‘ paṭiccā ’’ ti vuttaṃ .
Ekissā seṇiyāti aṭṭhārasasu seṇīsu mayaṃ amukāya seṇiyā jātāmha , na aññe viya appaññātāti evamettha atthaṃ vadanti .
Purato karaṇaṃ pamukhabhāvakaraṇaṃ .
Nidhānarāsīti nidahitvā ṭhapitadhananicayo .
Yasoti issariyaṃ .
Taṃ pana yesu vattati , tesu paṭṭhāpakaāṇākaraṇehi pākaṭo hotīti ‘‘ paṭṭhāpakamado , āṇākaraṇamado ’’ ti ca vuttaṃ .
845. Vatthunāti jātiādipavattihetunā .
846. Patiṭṭhābhāvoti kusalakammesu patiṭṭhānābhāvo , so pana yasmā kusalakiriyāya ṭhānaṃ na hoti , tasmā ‘‘ kusalakaraṇe aṭṭhānan ’’ ti āha .
Pamādasaṅkhātassa atthassa evamādiko pariyāyoti yojanā .
Ādi -saddena ‘‘ vacīduccarite , manoduccarite cittassa vossaggo , makkho , paḷāso ’’ ti ca evamādikassa saṅgaho daṭṭhabbo .
‘‘ Pamādo pamajjanādī ’’ tiādiko tadatthappakāsako ,‘‘ cittassa vossaggo vossaggānuppādanan ’’ tiādiko tappariyāyappakāsako byañjanapariyāyo
V0.215 ca apariyantoti sambandho .‘‘ Cattāro khandhe dassetī ’’ ti iminā sativossaggākārappavattā cattāro akusalakkhandhā pamādoti vadati .
847. Anivātavuttitāya hetubhūto cittasampaggaho mānaviseso .
848. Uttarabhāvo uttariyaṃ , karaṇena uttariyaṃ karaṇuttariyaṃ , sārambhena parassa kiriyato uttarikiriyā .
849. Neruttikavidhānenāti
M0.216 i-kāracca-kārānañca ra-kāratāpādanena .Attahitaṃ attāti uttarapadalopena niddesamāha yathā ‘‘ rūpabhavo rūpaṃ , bhīmaseno bhīmo ’’ ti ca .
Ādinno , patto vā attho attāti niruttinayena padasiddhi veditabbā .
Mudditassāti aṅkitassa .
850. Jānantasseva mahājanassa .
Upādānādipaccayeti indhanudakacīvarādike pāripūrihetuke .
851. Gaṇṭhikā sayaṃ gaṇṭhikaraṇato .
Patirūpavacanato , aññesaṃ gaṇṭhibhedato ca gaṇṭhibhūtā .
852. Abhejjantaratāya samāsevitatāya suṭṭhu āsevitatāya .
853. Cirakālaparibhāvitattena temanakaraṇaṃ allabhāvakaraṇaṃ , lobhavasena avassavananti attho .
Evaṃ sante kathaṃ khīyananti niddesoti āha ‘‘ khīyananti cā ’’ tiādi .
854. Cīvaramaṇḍanādīnan ti
V0.216 cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanāti imesaṃ .Idāni taṃ visesanabhāvaṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘ cīvarena hī ’’ tiādi vuttaṃ .
855. Sabhāgarahito , sabhāgapaṭipakkho vā asabhāgo , ananukūlānaṃ paṭikkūlatā vā .
Tenāha ‘‘ mānathaddhatā , virodho vā ’’ ti .
856. Saṅkampanā ukkaṇṭhanāvasena anavaṭṭhānaṃ , anavadhānaṃ vā .
Tassa tassa ārammaṇassa taṇhāyanā .
857. Kāyassāti nāmakāyassa .
Tasmiñhi avipphārike rūpakāyopi avipphāriko hoti .
860. Rāgādīnan ti
M0.217 rāgamohaahirikānottappavicikicchādīnaṃ . 861. Tividhampi kuhanavatthuṃ dassetunti sambandho .
Tatthāti mahāniddese .
‘‘ Tattha katamā kuhanā lābhasakkārasilokasannissitassā ’’ tiādinā ( vibha .861) idha khuddakavibhaṅge āgataṃ desanānayaṃ nissāya mahāniddesadesanā pavattāti āha ‘‘ nissayabhūtāya imāya pāḷiyā ’’ ti .
Antarahitānīti antavikalāni chindantāni .
Lābhasakkārasilokahetu sambhāvanādhippāyena saṃyatākāradassanaṃ kohaññanti āha ‘‘ pāpicchatāya niratthakakāyavacīvipphandaniggahaṇaṃ korajan ’’ ti .
Yo saṃvegabahulo kukkuccako pubbenāparaṃ attanopi kiriyaṃ parisaṅkanto paccavekkhamāno tiṭṭhati , tādisaṃ viya attānaṃ dassento ‘‘ atiparisaṅkito ’’ ti vutto .
864. Pasaṃsāmukhena nindananti pasaṃsāvatthuto khipanaṃ bahi chaḍḍanaṃ yathā ‘‘ adāyakaṃ aho dānapatī ’’ ti .
865. Gavesanakamman ti
V0.217 appakena lābhena mahantassa pariyesanakabyāpāro . 866. Pokkharaṃ vuccati sundaraṃ , vaṇṇassa sundarabhāvo vaṇṇapāripūrī hotīti āha ‘‘ vaṇṇapāripūrī vā vaṇṇapokkharatā ’’ ti .
879. Seyyamānādiniddesesūti ‘‘ tattha katamo seyyassa ‘ seyyohamasmī ’ ti māno ’’ tiādinā ( vibha .869) niddiṭṭhesu navasu mānaniddesesu .
‘‘ Seyyādipuggalo ’’ ti idaṃ tattha pāḷiyaṃ seyyādīnaṃ navannaṃ puggalānaṃ āmaṭṭhattā vuttaṃ .
Idha pana puggalāmasane sati seyyapuggalo ca āmasitabbo siyā .
Tenevāha ‘‘ seyyamānabhāvepī ’’ ti .
Seyyamānabhāvepīti pi -saddo ākaḍḍhako aseyyamānaniddesepi puggalāmasanassa katattā .
Yassa kassacīti seyyādīsu yassa kassaci puggalassa .
880. Purimamānassāti
M0.218 pubbe pavattassa sadisamānassa , hīnamānassa vā , sadisamānavaseneva pana pāḷi āgatā . 881.‘‘ Migānaṃ kotthuko anto , pakkhīnaṃ pana vāyaso ’’ ti ( jā .1.3.135) vacanato āha ‘‘ pakkhijātīsu vāyaso anto lāmako ’’ ti .
882. Virāgan ti arahattaṃ .
883. Mānasampayuttacchando taṇhāchando .
Mānasabhāvaṃ anugato seyyādito sampaggaṇhanavasena pavatto mānasampayuttakattukamyatāchando vā mānacchando .
884. Tatthāti tasmiṃ vilambane nipphādetabbe .
Yuttaṃ anucchavikaṃ .
Muttaṃ vissaṭṭhaṃ .
Siliṭṭhaṃ sahitaṃ , atthadvayavibhāvakaṃ vā .
888. Anuddayassevāti mettāyantassa viya anukampantassa viya vikappanāti āha ‘‘ sahananditādikassā ’’ ti , mettādipatirūpena pavattagehasitasinehassāti attho .
Tenāha ‘‘ tādiso
V0.218 rāgo ’’ ti .Attho yujjatīti evampi ‘‘ tatthā ’’ ti pāḷipadassa attho yujjati .
Parānuddayatāhetuko hi parānuddayatāsahito so vitakkoti .
890. Kāmaguṇapāripūriyā yebhuyyena loko sambhāvetīti āha ‘‘ anavaññattatthameva kāmaguṇe ca patthetī ’’ ti .
Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Dukaniddesavaṇṇanā
891. Bandhatīti kujjhanākāraṃ bandhati ghaṭeti .
Upanāho hi āghātavatthunā cittaṃ bandhanto viya hoti , yato aññathā pavattitvāpi avidite upanāhe āghātavatthusannissitova hoti .
892. Dantehi
M0.219 chinditvāti dantehi chinditvā viya ekadesaṃ apanetvā ekadesaṃ gahetvāti adhippāyo . 894. Accayaṃ katvāti vītikkamaṃ katvā .
Paṭicchādaneti attanā katassa accayassa paṭicchādane .
Vocchindanaṃ vītikkamakiriyāya appaṭijānavasena upacchindanaṃ , vocchindanena chādanā vocchindanachādanā .
Asammābhāsane saṭha-saddo loke niruḷhoti āha ‘‘ yo na sammā bhāsati , so saṭho ’’ ti .
Saṭhassa yakkhasūkarasadisataṃ dassento ‘‘ kucchi vā piṭhi vā jānituṃ na sakkā ’’ ti āha , indajālasadiso vā eso daṭṭhabbo .
Yo sabbathā vipannajjhāsayopi samāno kāyavacībhedamattena attānaṃ sampannaṃ viya dassetvā
V0.219 lokaṃ vañcento aññathā santaṃ aññathā pavedeti .Tenāha ‘‘ tenetaṃ sāṭheyyaṃ māyāto balavatarā vañcanāti daṭṭhabban ’’ ti .
Santadosapaṭicchādanameva hi māyā .
Tenevāti balavataravañcanābhāveneva .
Daḷhakerāṭiyañhi ‘‘ parikkhatatā ’’ ti vuttaṃ .
908. Abhāvepīti pi -saddena ‘‘ ko pana vādo bhāve ’’ ti dasseti .
Yadipi hi puthujjanānaṃ , ekaccānañca sekkhānaṃ yathārahaṃ attābhinivesādīhi katūpakāraṃ rūparāgādisaṃyojanakiccaṃ sādheti , ekaccānaṃ pana vinā eva tehīti kassacipi kilesassa avikkhambhitattā kathañcipi avimutto kāmabhavo ajjhattaggahaṇassa visesapaccayoti ‘‘ ajjhattan ’’ ti vuccati , tadabhāvato ‘‘ bahiddhā ’’ ti laddhavohāre rūpārūpabhave kevalampi saṃyojanakiccaṃ sādhentaṃ pavattatīti , tato eva rūpārūpāvacarasattānaṃ bahiddhāsaṃyojanabhāvahetajātanti ca ‘‘ bahiddhāsaṃyojanan ’’ ti vuccatīti imamatthamāha ‘‘ sakkāyadiṭṭhādīnaṃ … pe … yojanaṃ nāmā ’’ ti .
Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Tikaniddesavaṇṇanā
909. Avijjābhavataṇhāhi
M0.220 viya issāmacchariyadomanassādisahāyabhūtena dosenapi bhavābhisaṅkharaṇaṃ hotīti ‘‘ akusalamūlāneva vaṭṭamūlānī ’’ ti .Tenāha ‘‘ tīhi … pe … kathito ’’ ti .
919. Rūpārūpāvacaravipākānaṃ santapaṇītabhāvena uḷāratamattā tattha sātisayo bhavarāgo vutto .
920. Mānena ṭhapanāti mānena seyyādivasena attano ṭhapanā .
Ṭhapanāti ca dahanā , paggaṇhanā vā .
921. Taṃsampayuttāti
V0.220 dosasampayuttā . 922. Tesaṃ vaṇṇabhedan ti tesaṃ jīvānaṃ vaṇṇavisesaṃ , tesaṃ vā tathā kathentānaṃ sutvā .
Byāpīti sakalalokabyāpī , sakalasarīrabyāpī vā .
Parimaṇḍaloti paramāṇuppamāṇo hutvā parimaṇḍalo .
Ādi -saddena aṅguṭṭhappamāṇo vayappamāṇotiādikaṃ saṅgaṇhāti .
923. Utuvipariṇāmajo sītādiutuviparivattajāto .
Opakkamiko attano , parassa vā tādisaupakkamanibbatto .
Visamaparihārajo cirāsanaciraṭṭhānādinā kāyassa visamapariharaṇato jāto .
Sannipātajo sañcayato paṭṭhāya paccekaṃ visamākārato dosattayasamodhānato jāto .
Kammasamuṭṭhāno utuvipariṇāmādīhi vinā kammato samuṭṭhito .
Pittasemhavātasamuṭṭhānā pana pittādīnaṃ adhikabhāveneva vuttā .
Sabbassāpi hi rogassa dosattayaṃ āsannakāraṇaṃ dosappakopena vinā abhāvato .
Kammaṃ padhānakāraṇaṃ katokāse eva tasmiṃ uppajjanato , itaraṃ pana tassa sahakārikāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tayidaṃ pubbekatahetuvādino paṭikkhipanti .
Upapajjavedanīyaphalampi pubbekatahetukapakkhikameva atītaddhikattā kammassāti arucisūcanatthaṃ kira-saddaggahaṇaṃ karoti ‘‘ upapajjavedanīyañca kira paṭikkhipantī ’’ ti .
924. Dāhakāraṇatāyāti rāgādidasavidhaggidāhassa , narakaggidāhassa ca kāraṇatāya .
926. Puthunimittasabhāvesūti
M0.221 puthu nānākilesādīnaṃ kāraṇasabhāvesu . 931. Addanaṃ addā maddavo , anekatthattā dhātūnaṃ tappaṭikkhepena anaddāti āha ‘‘ amudutā vā anaddā ’’ ti .
936. Ayonisomanasikārahetukattā āvajjanāya akusalānukūlakiccatā daṭṭhabbā .
Tikaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Catukkaniddesavaṇṇanā
939. Evaṃ-saddenāti
V0.221 nidassanatthena evaṃ-saddenāti adhippāyo .Bhavo eva abhivuddho abhavo yathā ‘‘ asekkhā dhammā ’’ ti ( dha . sa . tikamātikā 11).
Dutiyasmiṃ pakkhe bhavābhavasaddena sampattivipattiyo , vuddhihāniyo vā vuttāti veditabbā .
Agatiyāti ayuttagatiyā , appatirūpakiriyāyāti attho .
Kodhūpāyāsa … pe … mātugāmā vā ūmiādibhayanti yojanā .
Pañcakāmaguṇamātugāmaggahaṇeti pañcakāmaguṇaggahaṇe , mātugāmaggahaṇe ca .
‘‘ Sayaṃkataṃ sukhadukkhan ’’ tiādikā diṭṭhi yadipi aññesampi diṭṭhigatikānaṃ attheva , timbaruko pana tathādiṭṭhiko bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pucchīti sā diṭṭhi ‘‘ timbarukadiṭṭhī ’’ ti ( saṃ . ni .2.18) vuttā .
Tenāha ‘‘ timbaruko … pe … āgatattā ’’ ti .
Catukkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
5. Pañcakaniddesavaṇṇanā
940. Āgamanassa
M0.222 paṭisandhiggahaṇavasenāti adhippāyo . 941. Upacayanatoti vaḍḍhanato .
Aññathāti lābhato takkanato ca aññappakāro gahitoti taṃ dassento ‘‘ saddhāruciādīhī ’’ ti āha .
Anussavato hi saddahanaṃ , ruccanaṃ pana jātissarañāṇatopi hoti .
Ādi -saddena khantiādīnaṃ saṅgaho .
942. Akkhanti
V0.222 mūlaṃ etesanti akkhantimūlakā .Dukkaṭadubbhāsitatādidosā tādisāni kāyavacīmanoduccaritāni .
943. Udaggatāsaṅkhāto avūpasamo na uddhaccasaṅkhātoti pītiyā eva savipphārikatāsaṅkhātaṃ asantasabhāvaṃ āha .
Avūpasamahetubhūtoti vikkhepahetubhūto .
Pītiyā ākāroti pītiyā pavattiākāro .
Pañcakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Chakkaniddesavaṇṇanā
944. Tenāti kodhādīnaṃyeva vivādamūlattā .
945. Kusalānuyoge sātaccaṃ kusalānuyogasātaccaṃ .
Gaṇena sattasamūhena saṅgaṇi sannipatanaṃ yena saddhiṃ , tena saṅgati gaṇasaṅgaṇikā .
Kassaci ghāsacchādanādikassa .
946. Upavitakketīti ārammaṇaṃ upecca takketi .
948. Adhiccasamuppannikoti ‘‘ adhiccasamuppanno attā ca loko cā ’’ ti evaṃvādī .
Chakkaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
8. Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā
952. Osīdanākārenāti
M0.223V0.223 kattabbakamme anussahanākārena . 958. Te abhinivesā asaññīvādā vadanti etehīti .
Aṭṭhakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
9. Navakaniddesavaṇṇanā
960-963.
Dasamassāti aṭṭhānaghātassa .
Ajjhattan ti gocarajjhattaṃ adhippetaṃ .
Etassa gāthāvacanassa .
Niṭṭhapetvāti abhinivissa .
964. Aññesaṃ phassādīnaṃ saṅkhatabhāve yathāsakaṃpaccayehi .
Yenākārena mānassa sātisayā pavatti , taṃ dassetuṃ ‘‘ ahanti , asmīti cā ’’ ti vuttaṃ .
Attanoti diṭṭhigataparikappitassa attano .
Yathā mānassa sampaggahavasena , evaṃ taṇhāya mamattavasena , diṭṭhiyā niccādivasena pavatti visesavatī samānepi anāgatakālāmasaneti āha ‘‘ bhavissantī … pe … vutto ’’ ti .
‘‘ Ahamasmī ’’ ti pana pavattamānasseva bhavatīti sabbapadasādhāraṇassa mānasseva vasena iñjitāditā aṭṭhakathāyaṃ vuttā .
Navakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
10. Dasakaniddesavaṇṇanā
970. Saṅkappanan ti
V0.224 ‘‘ kusalatā ’’ ti vuttapadassa atthavacanaṃ .Tassā upāyacintāya .
Micchābhāvo sāvajjabhāvo .
Tadākāro mohoti yathāvuttākārena pavatte cittuppāde moho .
Tassāpi yathāvuttapaccavekkhaṇāyapi yathākatapāpepi .
Adhimānasampayuttaṃ sañjānanaṃ pakatipurisantaradassanādivasena pavattaṃ diṭṭhisampayuttacittaṃ phalaṃ viya vimuttanti gahitaṃ daṭṭhabbaṃ .
Dasakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā
973. Visesaṃ
M0.224 akatvāti anupanidhānaṃ , samato ca asamato ca upanidhānanti imaṃ vibhāgaṃ akatvā , yo ‘‘ itthaṃ , evaṃ , aññathā ’’ ti padehi pakāsito .Visesassāti ‘‘ itthaṃ , evaṃ , aññathā ’’ ti yathāvuttasseva visesassa .
Diṭṭhiyāti diṭṭhiyā gahitāya tadavinābhāvinī taṇhā dassitā .
Sīsasīsamūlakehīti catūhi sīsehi , dvādasahi ca sīsamūlakehi .
Sayameva ca taṇhā dassitāti yojanā .
Yadi diṭṭhimānagāhopi idhādhippeto , yato ‘‘ taṇhāmānadiṭṭhivasena samūhagāhato ’’ ti ( vibha . aṭṭha .973) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , kathaṃ ‘‘ taṇhāvicaritānī ’’ ti vacananti āha ‘‘ diṭṭhimānesū ’’ tiādi .
Taṃmūlakattāti taṇhāmūlakattā .
974. Na avakkarīyatīti anavakārī , taṃ anavakāriṃ katvā , taṃ padantarena vibhāvento ‘‘ anavakkari , taṃ katvā ’’ ti āha .
Vikkhepanaṃ avayavato vibhāgo .
Attato avinibbhujitvāti yvāyaṃ diṭṭhigatikaparikappito attā , tato avisuṃ katvā .
976. Bahikatāni rūpādīni upagantvā pavattā taṇhā upādāyāti vuttāti yojanā .
Ekaccassa
V0.225 puggalassa ekasmiṃ attabhāve kassaci taṇhāvicaritassa asambhavo , kassacideva sambhavoti āha ‘‘ kassaci sambhavadassanatthaṃ vuttan ’’ ti .Taṇhāvicaritaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Khuddakavatthuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .