15. Paṭisambhidāvibhaṅgo
1. Suttantabhājanīyaṃ
1. Saṅgahavāravaṇṇanā
718.‘‘ Eseva
M0.192V0.190 nayo ’’ ti dhammādīsu kato atideso saṅkhepato tesaṃ dassanaṃ hotīti āha ‘‘ saṅkhepena dassetvā ’’ ti .Tesaṃ niruttipaṭibhānānaṃ visayā tabbisayā , tesaṃ , niruttipaṭibhānavisayabhūtānanti attho .
Paccayuppannādibhedehīti paccayuppannanibbānabhāsitatthādibhedehi .
Dukkhahetuphalajātādidhammajarāmaraṇāni dukkhādīni .
Saccahetudhammapaccayākāravāresu dukkhasamudayādipariyāyena āgato phalanibbattako hetu , saccapaccayākāravāresu ariyamaggo , pariyattivāre bhāsitaṃ , abhidhammabhājanīye kusalaṃ , akusalanti evaṃ pāḷiyaṃ vuttānaṃyeva vasena pañca dhammā veditabbāti imamatthamāha ‘‘ tathā dhammā cā ’’ ti iminā .
Nibbattakahetuādīnan ti nibbattakasampāpakañāpakānaṃ .
Purimoti pavattanattho .
Tasmin ti magge .
Pacchimoti pāpanattho daṭṭhabbo .
Aviparītaniruttīti buddhādīhi āciṇṇā tassa tassa atthassa vācakabhāve niruḷhā yāthāvanirutti .
Yasmā viññattivikārasahito saddo paññattīti attano adhippāyo , tasmā paramatato taṃ dassento ‘‘ avacanabhūtāyā ’’ ti visesetvā ‘‘ keci vaṇṇayantī ’’ ti āha .
Evaṃ satīti
V0.191 evaṃ niruttiyā paññattibhāve sati .Paññatti abhilapitabbāti āpajjatīti vutte , hotu , ko doso tassā vacanīyabhāvatoti kadāci vadeyyāti āsaṅkanto āha ‘‘ na ca vacanato … pe … uccāretabbaṃ atthī ’’ ti .
Tesaṃ atthadhammānaṃ .
Na vacananti avacanaṃ avacanasabhāvaṃ .
Evaṃpakāran ti evaṃvidhaṃ evaṃ niyataliṅgavisesajotanākāraṃ .
Paratoti
M0.193 parabhāge anantaramanodvāre .Saddaggahaṇānusārena gahitāya nāmaniruttiyaṃ niruttipaṭisambhidā pavattatīti vadanti .
Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ ‘‘ niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā ’’ ti vuttāti āha ‘‘ nirutti … pe … sandhāya vuttan ’’ ti .
Pacchā jānanan ti saddaggahaṇuttarakālaṃ nāmaniruttiyā jānanaṃ .
Evan ti evaṃ saddaggahaṇato pacchā nāmaniruttiṃ ārabbha pavattaṃ ñāṇaṃ niruttipaṭisambhidāti gayhamāne .
Evaṃ niruttiyā nāmapaññattipakkhe pāḷiyā , aṭṭhakathāya ca virodhaṃ dassetvā saddapakkhe tadabhāvaṃ dassento ‘‘ yathā panā ’’ tiādimāha .
Taṃtaṃsaddavibhāvakan ti yathā tassa tassa saddappabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ dibbasotañāṇaṃ saddārammaṇameva taṃ taṃ saddaṃ vibhūtaṃ karoti , evaṃ niruttippabhedanicchayassa paccayabhūtaṃ niruttisaddārammaṇameva niruttipaṭisambhidāñāṇaṃ taṃ vibhūtaṃ karotīti tassa paccuppannārammaṇatā vuttā .
Saddaṃ pana vibhāventaṃ ekantato saddūpanibandhaṃ paññattimpi vibhāvetiyeva , yato sabhāvāsabhāvavisesavibhāvanaṃ sampajjati .
Aññathā hi saddamattaggahaṇe visesāvabodho eva na siyāti porāṇā paññattivibhāvanampi tassa icchanti .
Taṃvibhāvakan ti niruttisaddavibhāvakaṃ .
Na pāḷivirodho hotīti yadipi abhidhammabhājanīye ‘‘ yāya niruttiyā tesaṃ dhammānaṃ paññatti hotī ’’ ti ( vibha .727) vuttaṃ , tampi sabhāvaniruttisaddena dhammānaṃ pabodhanameva sandhāya vuttaṃ , na tabbinimuttaṃ paññattinti ‘‘ niruttisaddārammaṇā niruttipaṭisambhidā ’’ ti vuccamāne pāḷiyā virodho na hotīti attho .
‘‘ Paccavekkhantassā ’’ ti vuttattā saddaṃ gahetvā pacchā gahitāya paññattiyā paccavekkhaṇena bhavitabbanti āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthamāha ‘‘ taṃ sabhāvaniruttiṃ saddaṃ ārammaṇaṃ katvā ’’ tiādi .
Sabhāvaniruttiṃ vibhāventaṃyevāti sabhāvaniruttivisayassa sammohassa pageva viddhaṃsitattā atthasādhanavasena abhiññāñāṇaṃ viya taṃ vibhāventameva pavattati .
Tenāha ‘‘ niruttiṃ bhindantaṃ paṭivijjhantameva uppajjatī ’’ ti .
Pabhedagamanañcettha anavasesato niruttivibhāgajānanaṃ .
Tathā sesesu .
Sakkaṭanāmādīti sakkaṭavasena vuttanāmākhyātādi .
Nipātapadaṃ
V0.192 nāmādipadāni viya atthaṃ na vadati , atha kho byañjeti jotetīti ‘‘ byañjanan ’’ ti vuttaṃ nipātapadaṃ .Bodhi
M0.194 ñāṇaṃ maṇḍabhūtaṃ etthāti bodhimaṇḍo , mahābodhiṭṭhānaṃ .Tenāha ‘‘ paṭhamābhisambuddhaṭṭhāne ’’ ti .
Aññena pakārenāti uggahādippakārena .
Aññathā hontīti purisayuge purisayuge ekadesena parivattantā kālantare aññākārā bhavanti .
Vinassantīti taṃtaṃbhāsānaṃ manussānaṃ vināsena na paññāyanti , manussānaṃ duruggahaṇādinā katthaci kadāci parivattantīpi brahmalokādīsu yathāsabhāveneva avaṭṭhānato na sabbattha , sabbadā , sabbathā ca parivattati .
Tenāha ‘‘ kappavināsepi tiṭṭhatiyevā ’’ ti .
Etassa niruttipaṭisambhidāñāṇassa .
Atthādīsu ñāṇan ti atthapaṭisambhidādi .
Atthadhammaniruttivasena tīsu .
Atthadhammaniruttipaṭibhānavasena catūsupi vā .
Atthadhammādinā attanā jotetabbena saha atthenāti sātthakāni .
Sabbo atthadhammādiko attho visayabhūto etassa ñāṇassa atthīti sabbatthakaṃ .
Sabbasmiṃ atthādike visaye khittaṃ attano paccayehi ṭhapitaṃ pavattitaṃ .
Arahattappattiyā visadā honti paṭipakkhadhammānaṃ sabbaso viddhaṃsitattā .
Pañcannan ti adhigamapariyattisavanaparipucchāpubbayogānaṃ .
Yathāyogan ti yaṃ yaṃ yassa puggalassa visadatāya yujjati , tathā yojetabbaṃ .
Paripucchāhetu pavattā kathā paripucchāti vuttāti āha ‘‘ pucchāya … pe … paripucchāti vuttā ’’ ti .
Tehīti maggehi .
Paṭilābho nāma pubbayogasampattiyā atthādivisayassa sammohassa samucchindanaṃ , taṃ pana maggakiccamevāti āha ‘‘ so lokuttaro ’’ ti .
Atthādīnaṃ pabhedato sallakkhaṇavibhāvanavavatthāpanā yathārahaṃ parittakusalamahākiriyacittavasena hotīti vuttaṃ ‘‘ pabhedo kāmāvacaro ’’ ti .
Yathā pubbayogo adhigamassa balavapaccayo sabhāvahetubhāvato , na tathā pabhedassa asabhāvahetutāya , paramparapaccayatāya cāti adhippāyo .
Pariyattiādīnaṃ pabhedassa balavapaccayatāya
V0.193 , adhigamassa ca tadabhāve eseva nayo .Tatthāti nimittatthe bhummaṃ , tāsu pariyattisavanaparipucchāsu nimittabhūtāsūti attho .
Yaṃ vuttaṃ hotīti ‘‘ etesu panā ’’ tiādinā aṭṭhakathāvacanena yaṃ atthajātaṃ vuttaṃ
M0.195 hoti .Taṃ dassentoti taṃ niddhāretvā dassento .
‘‘ Pubbayogādhigamā ’’ ti vatvā ‘‘ dvepī ’’ ti vacanaṃ adhigamasahitoyeva pubbayogo pabhedassa balavapaccayo , na kevaloti dassanatthaṃ .
Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ dvepi ekato hutvā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .718).
‘‘ Dvepi visadakāraṇā ’’ ti vutte pubbayogassāpi visadakāraṇattaṃ labbhatevāti āha ‘‘ dvepi visadakāraṇāti … pe … vuttan ’’ ti .
Saṅgahavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Saccavārādivaṇṇanā
719. Kālattayepīti atītādīsu tīsupi kālesu .
Hetuphaladhammā hetūnaṃ phalabhūtā dhammā , paccayanibbattāti attho .
Tesañca hetudhammāti tesaṃ hetuphalānaṃ paccayanibbattānaṃ hetubhūtā dhammā ‘‘ dhammā ’’ ti vuttāti yojanā .
Vineyyavasenāti tathāvinetabbapuggalajjhāsayavasena .
Uppannā samuppannātiādi na vuttan ti uppannā samuppannā uṭṭhitā samuṭṭhitā paccuppannātiādi na vuttaṃ ekantapaccuppannasseva saṅgāhakattā .
Taṃnibbattakāti tesaṃ atthabhāvena vuttānaṃ nipphādakā .
Dhammāti vuttā dhammabhāvena kathitā .
Saccavārādivaṇṇanā niṭṭhitā .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
725. Sāmaññena
V0.194 vatvā visesena avuttattāti ‘‘ tesaṃ vipāke ’’ ti yathāvuttakusalavipākatādisāmaññena vatvā sahetukāhetukādivisesena avuttattā , sarūpena niddhāretvā avuttattāti attho .Avipākattāti avipākadhammattā .
Yadi evan ti paccayabhāvato labbhamānopi dhammabhāvo avipākadhammatāya kiriyānaṃ yadi na vutto , evaṃ sati .
Satipi paccayuppannabhāve avipākabhāvato atthabhāvopi na vattabbo .
Tenāha ‘‘ vipākā na hontīti atthabhāvo ca na vattabbo ’’ ti .
Evañceti yadi paccayuppannattā kiriyānaṃ atthabhāvo vutto .
Nappaṭisiddho icchitovāti
M0.196 attho .Yadi evaṃ kasmā na vuttoti āha ‘‘ vipākassa panā ’’ tiādi .
Tesan ti kusalākusalānaṃ , vipākakiriyadhammānañca .
Atthadhammatāti vuttanayena labbhamānopi yathākkamaṃ atthabhāvo , dhammabhāvo ca na vutto .
Paccayabhāvaṃ sattivisesaṃ sanipphādetabbatan ti padattayenāpi vipākadhammatamevāha .
Sā hi vipākānaṃ hetubhāvato paccayabhāvo , taduppādanasamatthatāya sattiviseso , tehi sagabbhā viya hotīti ‘‘ sanipphādetabbatā ’’ ti ca vuccati .
Taṃ passantī nipphādakavisesāpi nipphādetabbāpekkhā hoti dhammapaṭisambhidā .
Taṃsambandhenāti nipphādetabbasambandhena .
Dhammapaṭisambhidaṃ vadantena atthapaṭisambhidāpi vuttā .
Sabhāvadhamme paññatti sabhāvapaññattīti āha ‘‘ na sattādipaññattiyā ’’ ti .
Sabhāvena , niruttiyeva vā sabhāvapaññattīti vuttāti āha ‘‘ aviparītapaññattiyā vā ’’ ti .
746. Vohārabhūmiṃ , adhigamabhūmiñca ekajjhaṃ katvā āha ‘‘ kāmāvacarā , lokuttarā ca bhūmi bhūmī ’’ ti .
Cittuppādā vā pavattiṭṭhānabhāvato bhūmi .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Pañhapucchakavaṇṇanā
747. Sabbañāṇārammaṇatāyāti
V0.195 paṭisambhidāpaṭisambhidāñāṇārammaṇatāya .‘‘ Suttantabhājanīye pana … pe … siyā ’’ ti idaṃ abhidhammabhājanīyena virujjhati , tassa vā sāvasesadesanatā āpajjatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ abhidhammabhājanīye ’’ tiādi .
Niravasesakathanan ti asesetvā kathanaṃ .
Tena cittuppādasaṅgahite atthe asesetvā desanā idha abhidhammabhājanīyassa bhāro , na sabbañeyyadhammeti dasseti .
Yathādassitavisayavacanavasenāti dassitappakāravisayassa kathanavasena , dhammatthavasena dassite taṃtaṃcittuppāde tattha dhammaniruttābhilāpena ñāṇassa kathanavasenāti attho .
Aññārammaṇataṃ na paṭisedheti atapparabhāvatoti adhippāyo .
Na niravasesena kathanaṃ acittuppādapariyāpannassa visayassa akathitattā .
Evaṃ paṭibhānapaṭisambhidāvisayassāpi na
M0.197 niravasesena kathananti suttantabhājanīye avisesavacanena sabbañāṇārammaṇataṃyeva paṭibhānapaṭisambhidāya patiṭṭhāpeti .Tathā tisso paṭisambhidātiādipañhapucchakapāḷiyāpi .
Tissoti atthadhammapaṭibhānapaṭisambhidā .
Niruttipaṭisambhidā hi ‘‘ parittārammaṇā ’’ teva vuttā .
Yadipi siyā na tassā mahaggatārammaṇatāti sambandho .
‘‘ Na hi maggo paccayuppanno na hotī ’’ ti iminā ‘‘ atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā ’’ ti vacanassa yathāvuttatthasādhakataṃ vibhāveti .
Tassāti paṭibhānapaṭisambhidāya na mahaggatārammaṇatā sambhavati nanu nayaṃ anussarantassāti adhippāyo .
Dvepīti ‘‘ atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā , tisso paṭisambhidā siyā parittārammaṇā , siyā mahaggatārammaṇā , siyā appamāṇārammaṇā ’’ ti ca dvepi etā pāḷiyo .
Tāsu balavatarāya ṭhānassa , itarāya adhippāyamagganassa ca upāyadassanamukhena tāsaṃ aññamaññaṃ avirodhaṃ dassetuṃ ‘‘ kusalākusalānaṃ panā ’’ tiādimāha .
‘‘ Nippariyāyā tattha dhammapaṭisambhidā ’’ ti etena tattha atthapaṭisambhidāya pariyāyabhāvamāha .
Tathā vipākakiriyānan tiādi yathādhippetassa atthassa visadisūdāharaṇadassanaṃ .
Ubhayenapi ‘‘ atthapaṭisambhidā na maggārammaṇā ’’ ti ( vibha .749) vacanaṃ suttantanayānugataṃ nippariyāyatthassa tattha adhippetattāti dīpeti .
Kiñci pana ñāṇan tiādi ‘‘ tisso paṭisambhidā ’’ tiādipāḷiyā samatthakaṃ .
Yathādhippetassa atthassa paṭibhānaṃ dīpanaṃ paṭibhānaṃ .
Tenāha ‘‘ ñeyyappakāsanato ’’ ti .
Iti yā ‘‘ tisso paṭisambhidā ’’ ti pāḷi , tassā balavabhāvavibhāvanena
V0.196 itarāya adhippāyamagganaṃ katanti veditabbaṃ .Nippariyāyāti pariyāyarahitā ujukaṃ sarūpeneva pavattā .
Nippariyāya … pe … pavattiyan ti ekantikaatthārammaṇaṃ ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā , ñāṇārammaṇaṃ paṭibhānapaṭisambhidāti gahetvā desanāyaṃ .
So evāti parassa abhilāpasaddo eva .
Anuvattamānatā cassa niruttipaṭisambhidā paccuppannameva saddaṃ ārammaṇaṃ karontī , saddaṃ sutvā ‘‘ ayaṃ sabhāvanirutti , ayaṃ na sabhāvaniruttī ’’ ti jānantīti ca ādivacanavasena veditabbo .
Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭisambhidāvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .