2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
243. Taṃ
V0.137 paṭiccasamuppādaṃ .Ekekacittāvaruddhan ti abhidhammabhājanīye viya ekekasmiṃ citte avaruddhaṃ antogadhaṃ akatvā .
Asahajātānañca ‘‘ asahajātānaṃ , sahajātānañcā ’’ ti evaṃ paṭhamapade ekasesaniddeso daṭṭhabbo .
‘‘ Saṅkhārapaccayā viññāṇan ’’ ti asahajātāyeva paccayapaccayuppannā dassitā vipākaviññāṇasseva adhippetattā .
‘‘ Avijjāpaccayā saṅkhārā , viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti ( vibha .225) ca evamādīsu asahajātā , sahajātā ca .
‘‘ Ekekena nayenā ’’ ti purātano pāṭho , etarahi pana ‘‘ ekekena catukkena ’’ icceva bahūsu potthakesu pāṭho .
Nayacatukkavārāti nayesu catukkānaṃ vārā , avijjāmūlakādīsu navasu nayesu paccekaṃ paccayacatukkādīnaṃ catunnaṃ catukkānaṃ ‘‘ nāmapaccayā chaṭṭhāyatanan ’’ tiādivisesabhinnā cattāro vārāti attho .
Vavatthitāti yathāvuttavisesena asaṃkiṇṇā .
Catukkānan ti vāracatukkānaṃ vārasoḷasakassa nayabhāvatoti adhippāyo .
1. Paccayacatukkavaṇṇanā
Paccayasahitapaccayuppannāni aṅgabhāvena vuttāni , na kevalaṃ paccayā .
Tasmā ‘‘ chaṭṭhāyatanapaccayā phasso ’’ ti ettha na chaṭṭhāyatanassa aṅgatā .
Tena
M0.142 vuttaṃ ‘‘ na , tassa anaṅgattā ’’ ti .Evañca katvāti paccayasahitassa paccayuppannassa aṅgabhāvato .
Tīsu pakāresūti ‘‘ paṭhamo sabbasaṅgāhikaṭṭhenā ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .243) aṭṭhakathāyaṃ vuttesu tīsupi pakāresu .
Paccayavisesādīti ettha nāmaṃ , chaṭṭhāyatanañca paccayaviseso .
Ādi -saddena yoniviseso , āyatanānaṃ apāripūripāripūribhavaviseso ca gahito .
Te hi dutiyavārādīnaṃ nānattakarā .
Atthavisesenāti yadipi aññattha ‘‘ saḷāyatanapaccayā phasso ’’ ti saḷāyatanapaccayo vutto , tathāpi sahajātādināmasannissayena pavattanato nāmamattapaccayāpi so hotīti paṭiccasamuppādassa nānānayavicittatānumitassa gambhīrabhāvassa vibhāvanasaṅkhātena , anavasesanāmapaccayadassanasaṅkhātena ca atthavisesena .
Tathā hi ‘‘ yehi , ānanda , ākārehi yehi liṅgehi yehi nimittehi yehi uddesehi nāmakāyassa paññatti hoti , tesu ākāresu … pe … uddesesu asati api nu kho rūpakāye adhivacanasamphasso paññāyethā ’’ ti ( dī . ni .2.114) phassassa nāmapaccayatāvibhāvanavasena mahānidānadesanā pavattā .
Tathā ‘‘ nāmarūpapaccayā
V0.138 phassoti iccassa vacanīyan ’’ ti ( dī . ni .2.97)‘‘ nāmarūpapaccayā ’’ ti vadantena ‘‘ nāmapaccayā ’’ tipi vuttameva hotīti .Vāracatukke ‘‘ saṅkhāro ’’ ti vuttaṃ , sokādayo na vuttā , purimasmiṃ vāradvaye rūpaṃ na vuttaṃ , vārattaye saḷāyatanaṃ na vuttanti yojetabbaṃ .
Sabba … pe … raṇatoti sabbassa viññāṇassa pavattiṭṭhānabhūtasabbabhavasādhāraṇato , viññāṇassa vā pavattiṭṭhānabhūtasabbabhavasādhāraṇato .
Samānaṃ phalaṃ samāno paccayo sahajātādipaccayehi upakattabbato , upakārakato ca .
Tassa viññāṇassa .
Viññāṇāharaṇan ti vipākaviññāṇanibbattanaṃ .
Assa viññāṇassa .
Gatisūcakoti hi-saddaṃ loke gatiatthaṃ vadantīti katvā vuttaṃ .
‘‘ Vigatan ’’ ti ettha vi-saddo paṭisedhadīpakoti dve paṭisedhā pakatiṃ ñāpentīti āha ‘‘ vigatatānivāraṇavasena gati eva hotī ’’ ti .
Tidhā catudhā pañcadhā vāti ettha saññāmanasikārādayo sahajātanissayaatthipaccayavasena tidhā , phassacetanādayo tesañceva āhārādīnañca
M0.143 vasena catudhā , vedanāvitakkādayo tesañceva jhānindriyādīnañca vasena pañcadhā .Yathā samādhi , evaṃ vīriyampi daṭṭhabbaṃ .
Tampi hi adhipatindriyamaggapaccayehi chadhā paccayo hoti .
‘‘ Vacanavasenā ’’ ti iminā imasmiṃ catukke sahajātapaccayaṃ dhuraṃ katvā desanā pavattāti tesaṃ adhippāyoti dasseti .
Atthoti paccayadhammo .
Katthacīti kismiñci vāre attano paccayuppannassa yathāsakehi paccayo na na hoti .
‘‘ Atthato ’’ ti ca pāṭho .
‘‘ Bhavapaccayā jātī ’’ tiādi na vattabbaṃ siyā , vuttañca taṃ .
Tasmā sahajātapaccayavaseneva paṭhamacatukko vuttoti na gahetabbanti dasseti .
Tenāha ‘‘ na ca taṃ na vuttan ’’ tiādi .
Imassa ca ‘‘ bhavapaccayā jātītiādi na vattabbaṃ siyā ’’ ti iminā sambandho veditabbo .
Paccayavacanamevāti ‘‘ avijjāpaccayā ’’ tiādīsu vuttapaccayavacanameva ca .
Tesan ti tesaṃ ācariyānaṃ .
Ayojetvā vuttanti sambandho .
Kathaṃ pana vuttanti āha ‘‘ sāmaññena … pe … sandhāya
V0.139 vuttan ’’ ti .Ettha ca ‘‘ sahajātasūcakan ’’ tiādinā yathādhippetassa atthassa vacanato asiddhimāha ,‘‘ sahajātato ’’ tiādinā pana atthāpattito .
Asambhave hi aññassa atthato sijjheyya vacanato vā atthato vā adhippetatthasādhanāti .
Aññatthāti aññasmiṃ sutte .
Atītaddhaṃ niddhāretvā paccuppannānāgatehi saddhiṃ addhattayadassanatthaṃ .
Taṃdesanāpariggahatthan ti mahānidānadesanāpariggahatthaṃ .
So ca ubhinnaṃ desanānaṃ aññamaññaṃ saṃsandanabhāvadassanatthaṃ .
Evaṃ sabbaññubuddhabhāsitā desanā aññadatthu saṃsandatīti .
Imassāti imassa tatiyavārassa .
Aparāpekkhatāya , aparikiliṭṭhupapattitāya , asuciamakkhitatāya kāmāvacaradevānaṃ , sabbesañca brahmānaṃ tathā upapajjanato ca opapātikayoniyā padhānatā veditabbā .
Saṅgahanidassanavasenāti opapātikayoniyā eva saṃsedajayoniyā saṅgahassa nidassanavasena udāharaṇavasena .
Ārammaṇapaccayassāpi phassassa satipi pavattihetubhāve so pana sahajātādipaccayabhūtassa ajjhattikassa chaṭṭhāyatanassa viya na sātisayoti vuttaṃ ‘‘ ārammaṇapaccayo cettha pavattako na hotī ’’ ti .
Kesañcīti
M0.144 paripuṇṇāyatanānaṃ gabbhaseyyakānaṃ .‘‘ Pacchima … pe … sadā sambhavatī ’’ ti idaṃ gabbhaseyyakānaṃ viya itarayonikānaṃ kamena āyatanuppatti natthīti vuttaṃ .
Tathā cāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ sahuppattidīpanato ’’ ti .
Paccayacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Hetucatukkavaṇṇanā
244. Abhāvatoti bhāvābhāvato .
Yañhi jātikkhaṇamatteyeva bhavati , na tato paraṃ , taṃ
V0.140 jātiyā avigatapaccayo siyā avigatapaccayaniyamasabbhāvato .Bhavo pana yasmā jātikkhaṇato parampi bhavati , tasmā na so tassā avigatapaccayo hoti .
Tena vuttaṃ ‘‘ tato uddhaṃ bhāvatoti attho ’’ ti .
Bhaveti bhavapade , bhave vā nipphādetabbe .
Esa nayo jātiādīsūti etthāpi .
‘‘ Yathā panā ’’ tiādinā ‘‘ avigatapaccayassa abhāvato , niyamābhāvato cā ’’ ti vuttānaṃ hetūnaṃ vuttanayena abyāpibhāvavibhāvanena akāraṇataṃ dasseti ayāvabhāvino paccayuppannassa , paccayadhammassa ca avigatapaccayabhāvadassanato .
Saṅkhārakkhandhetiādi maggasodhanavasena vuttaṃ .
Tassa parihāraṃ sayameva vadati .
So khaṇo etassa atthīti taṅkhaṇiko , na taṅkhaṇiko ataṅkhaṇiko , tassa sabbhāvā , ayāvabhāvikasabbhāvāti attho .
Yathā pana hetū honti , taṃ dassetuṃ ‘‘ saṅkhatalakkhaṇānaṃ panā ’’ tiādimāha .
Evan ti evaṃ yathāvuttanaye sati , evaṃ santeti attho .
‘‘ Na hi … pe … atthī ’’ ti iminā jātiādīnaṃ avigatapaccayavasena paccayuppannabhāvo viya paccayabhāvopi natthīti dasseti .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ asabhāvadhammattā ’’ ti .
Kathaṃ pana asabhāvadhammānaṃ jātiādīnaṃ paccayuppannatā , paccayatā cāti āha ‘‘ jāyamānānaṃ panā ’’ tiādi .
Tassāti jātijarāmaraṇassa .
Vattabbapadesoti ‘‘ ṭhapetvā ’’ ti vattabbapadeso .
Ko pana soti ?
Yathāvuttaṃ nāmaṃ , nāmarūpañca saṅkhārakkhandhena rūpakkhandhena ca jarāmaraṇānaṃ saṅgahitattā
M0.145 .‘‘ Yo bhavo jātiyā paccayo ’’ ti etena bhavasaṅgahitānipi jātiādīni jātiyā appaccayattā eva ‘‘ ṭhapetvā ’’ ti na vuttānīti dasseti , paccayabhāvāsaṅkā eva nesaṃ tassā natthīti adhippāyo .
Teneva ṭhapetabbagahetabbavisese satīti sāsaṅkaṃ vadati .
Hetucatukkavaṇṇanā niṭṭhitā .
4. Aññamaññacatukkavaṇṇanā
246. Paccayuppannassāti
V0.141 paccayuppannabhāvino .Visuṃ ṭhitassāti bhavena asaṅgahitassa .
Sappadesameva gahitaṃ idha vedanādikkhandhattayasseva adhippetattā niruḷhattā ca .
Paccayuppannaṃ ṭhapetvā paccayabhūtaṃyeva nāmaṃ gahitaṃ , avigatapaccayaniyamābhāvo viya bhave upādānassa aññamaññapaccayaniyamābhāvoti yojanā .
Vuttanayenāti ‘‘ saṅkhatalakkhaṇānaṃ panā ’’ tiādinā vuttanayena .
Aññamaññapaccayo viya aññamaññapaccayoti ayamattho idhādhippetoti dassento ‘‘ aññamañña … pe … adhippeto siyā ’’ ti āha .
Tathā ca vadanti ‘‘ aññamaññañcettha na paṭṭhāne āgataaññamaññavasena gahetabban ’’ ti .
Cakkhāyatanupacayādīnan ti uparūpari citāni viya uppannacakkhāyatanādīni , cakkhāyatanādīnaṃ vā upatthambhakāni cakkhāyatanupacayādīni .
Aññamaññacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā .
Saṅkhārādimūlakanayamātikāvaṇṇanā
247. Yadipi sāmaññato gataviseso , tathāpi sāmaññaggahaṇena nayagato viseso sarūpato dassito hotīti ‘‘ nāmapaccayā avijjā ’’ ti vatvāpi nāmavisesānaṃ tassā paccayabhāvo dassetabboti āha ‘‘ nāmavisesānaṃ … pe … vuttā ’’ ti .
‘‘ Yadeva pana nāman ’’ tiādi kasmā vuttaṃ , nanu nāmaggahaṇena aggahitopi jātiādi bhavaggahaṇena gahitoti dassitovāyamatthoti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ bhavaggahaṇena cā ’’ tiādi .
Idhāpīti ‘‘ bhavapaccayā avijjā ’’ ti idhāpi .
Na
M0.146 siyāti ‘‘ avijjāpaccayā avijjā ’’ ti vuttaṃ na siyā .Tasmāti yasmā sāmaññacoditaṃ visesacoditameva na hoti , tasmā .
Soti bhavo .
Tenāti sabhāvāsabhāvadhammasaṅgahaṇena .
Upādānassapi bhavekadesattā vuttaṃ ‘‘ upādānapaccayā … pe … aggahite ’’ ti .
‘‘ Bhavapaccayā
V0.142 jātī ’’ ti idaṃ vacanaṃ sandhāyāha ‘‘ bhavasaddo … pe … vuccamāno ’’ ti .‘‘ Nāmapaccayā avijjā ’’ ti ettha paccayuppannaṃ ṭhapetvā paccayassa gahaṇato avijjāvinimuttā eva cattāro khandhā nāmasaddena vuccantīti āha ‘‘ na nāmasaddo niravasesabodhako ’’ ti .
Na cettha ekaṃsato kāraṇaṃ maggitabbaṃ .
Yena bhava -saddo niravasesabodhako , na nāma -saddoti āha ‘‘ evaṃsabhāvā hi etā niruttiyo ’’ ti .
Iminā adhippāyenāti bhavasaddo niravasesabodhako upādinnacatukkhandhavisayattāti iminā adhippāyena .
Jāyamānādidhammavikārabhāvato jāyamānādikkhandhapaṭibaddhā jātiādayo vucceyyuṃ , na pana jātiādipaṭibaddhā jāyamānādikkhandhāti na ekacittakkhaṇe jātiādīnaṃ avijjāya paccayabhāvo sambhavatīti imamatthamāha ‘‘ jāyamānānaṃ panā ’’ tiādinā .
Nānācittakkhaṇe pana jātiādayo avijjāya upanissayapaccayo hontīti ‘‘ ekacittakkhaṇe ’’ ti visesitaṃ .
Tenevāti asambhaveneva .
Mātikāvaṇṇanā niṭṭhitā .
Akusalaniddesavaṇṇanā
248-9.
Tan ti diṭṭhupādānaṃ .
Itarassāti kāmupādānassa .
Taṇhāgahaṇenāti ‘‘ taṇhāpaccayā ’’ ti ettha taṇhāgahaṇena gahitattā .
Yadi evaṃ nāmaggahaṇena gahitā taṇhā kasmā puna vuttāti āha ‘‘ nāme viya visesapaccayattābhāvā ’’ ti .
‘‘ Nāmapaccayā chaṭṭhāyatanan ’’ ti ettha hi kāmataṇhāpi nāme saṅgahitāti nāmassa yathārahaṃ chaṭṭhāyatanassa paccayabhāvo vuttoti atthi tattha visesapaccayattaṃ , upādānassa pana bhavasaṅgahopi atthīti ‘‘ taṇhāpaccayā upādānan ’’ ti etena ‘‘ kāmupādānapaccayā bhavo ’’ ti etassa nattheva visesoti vuttaṃ ‘‘ nāme viya visesapaccayattābhāvā ’’ ti .
Taṇhā etissā paccayoti taṇhāpaccayā , diṭṭhi
M0.147 .Bhavassa paccayabhūtāti duvidhassapi bhavassa kāraṇabhūtā .
Ubhayenapi upādānassa bhavaniddese ṭhapetabbataṃyeva vibhāveti .
Paccayuppannaṃ paccayo ca ekamevāti ‘‘ taṇhāpaccayā upādānan ’’ ti ettha vuttapaccayuppannaṃ ,‘‘ upādānapaccayā bhavo ’’ ti ettha vuttapaccayo ca eko evattho , tasmā paccayo visuṃ paccayuppannato bhinnaṃ katvā na vibhatto .
252. Upatthambhakasamuṭṭhāpanapacchājātapaccayavasenāti
V0.143 upatthambhakassa cittasamuṭṭhānarūpassa samuṭṭhāpanavasena , pacchājātapaccayavasena ca . 254. Pañcannan ti cakkhāyatanādīnaṃ pañcannaṃ .
Sahajātādipaccayoti sahajātanissayaatthiavigatādipaccayo .
Vatthusaṅkhātaṃ rūpaṃ .
Purejātādipaccayoti purejātanissayavippayuttaatthiavigatapaccayo .
Pacchājātādipaccayoti pacchājātavippayuttaatthiavigatapaccayo .
Chaṭṭhassa sahajātādīti ādi -saddena aññamaññanissayasampayuttaatthiavigatādayo gahitā .
264. Yassāti ‘‘ yassa ca hotī ’’ ti ettha vuttaṃ ‘‘ yassā ’’ ti padaṃ sandhāya vuttaṃ .
Tenāha ‘‘ hotīti yojetabban ’’ ti .
280. Tassāti ‘‘ balavakilesabhūtāya vicikicchāyā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .280) padassa .
Tenāti ‘‘ taṇhāṭṭhāne ’’ ti padena .
Cittuppādakaṇḍādīsūti ādi -saddena imasmiṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge suttantabhājanīyādiṃ saṅgaṇhāti .
Akusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Kusalābyākataniddesavaṇṇanā
306. Sabyāpārānīti saussāhāni , vipākadhammānīti attho .
Parihīnaṃ avijjāṭṭhānaṃ etesanti parihīnāvijjāṭṭhānā .
Sandhāyāti adhippāyaṃ vibhāvento viya vadati , sarūpeneva pana ‘‘ na ca cakkhuviññāṇādīni rūpaṃ samuṭṭhāpentī ’’ ti ( vibha . aṭṭha .306) aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ .
Nāmarūpaṃ na na labbhatīti yojanā .
Kusalābyākataniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā
334. Kusalaphaleti
M0.148V0.144 kusalavipākapaṭisandhiviññāṇassa gahitattā tassa sādurasavisarukkhabījasadisatā vuttā .Yadipi ‘‘ saṅkhārahetukan ’’ tiādinā yojanā labbhati , avigatacatukkādīni pana na labbhanti yathālābhayojanāya dassitattā .
Avijjāmūlakakusalaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā
343. Kammaṃ viya paccayo hoti vipākabhāvatoti adhippāyo .
Vipākassa kammaṃ paccayo hontaṃ sātisayaṃ hotīti tassa nippariyāyatā , taṃsampayuttānaṃ pariyāyatā siyāti adhippāyena ‘‘ pariyāyena upanissayapaccayoti vuttānī ’’ ti āha .
‘‘ Kusalo dhammo abyākatassa dhammassa upanissayapaccayena paccayo ( paṭṭhā .1.1.423), akusalo dhammo abyākatassa dhammassa ( paṭṭhā .1.1.423), vipākadhammadhammo nevavipākanavipākadhammadhammassa upanissayapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.3.103) pana vacanato nippariyāyena sabbepi kusalākusalā dhammā vipākassa upanissayapaccayo hotīti ayamattho dissati .
‘‘ Kusalamūlaṃ akusalamūlan ’’ ti imesaṃ anvādesopi paccayasaddāpekkhāya ‘‘ esā ’’ ti pulliṅgavasena vuttoti dassento āha ‘‘ esāti … pe … yojetabban ’’ ti .
‘‘ Manasikāropī ’’ tiādinā appahīnāvijjānampi kiriyāya kusalākusalamūlāni , avijjā ca upanissayā na hontīti dasseti .
Kammavaṭṭavipākavaṭṭabhūtāniyeva saṅkhāraviññāṇāni pacchimanaye adhippetānīti vuttaṃ ‘‘ kiriyāni pana … pe … gacchantī ’’ ti .
Tesaṃ paccayānaṃ vasena anekappakāratoti adhippāyoti yojanā .
Navādibhedānan ti
V0.145 navaaṭṭhasattachāti evaṃpabhedānaṃ .Catunnaṃ catukkānan ti purimanaye pacchimanaye ca āgatānaṃ yathālābhaṃ catunnaṃ catunnaṃ catukkānaṃ .
‘‘ Kusalākusalānaṃ
M0.149 pana vipāke cā ’’ ti ca -saddena kusalākusale cāti samuccetabboti āha ‘‘ kusala … pe … vattabban ’’ ti .Mūlapadekapaccayatāvasenāti mūlapadassa ekapaccayabhāvavasena upanissayapaccayatāvasena .
Ekasseva nayassāti kusalākusalesu avijjāmūlakassa , vipākesu kusalākusalamūlakassāti evaṃ ekasseva nayassa vasena .
Dhammapaccayabhedeti dhammassa paccayabhūtassa , paccayuppannassa vā paccayabhāvena bhedeti imamatthaṃ dassento ‘‘ avijjādīnan ’’ tiādiṃ vatvā puna tameva ‘‘ taṃtaṃcittuppādā ’’ tiādinā pakārantarena vibhāveti .
Kusalamūlakavipākaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
Paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .