Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā

227. Yathāvuttasaṅkhārapaccayāti puññābhisaṅkhārādivuttappakārasaṅkhārapaccayā .

Viññāṇādayo vedanāpariyosānāV0.108 etarahi vipākavaṭṭabhūtā idhādhippetāti āha ‘‘ taṃkammanibbattameva viññāṇaṃ bhavituṃ arahatī ’’ ti .

Ayañca atthavaṇṇanā dhātukathāpāḷiyā na sametīti dassento ‘‘ dhātukathāyaṃ panā ’’ tiādimāha .

Tattha dhātukathāyaṃ vacanato sabbaviññāṇaphassavedanāpariggaho kato dhātukathāyanti yojanā .

Sappadesāti sāvasesā , vipākā evāti adhippāyo .

Viññāṇādīsu hi vipākesuyeva adhippetesu yathā –

‘‘ Vipākehi dhammehi ye dhammā vippayuttā , te dhammā asaṅkhataṃ khandhato ṭhapetvā pañcahi khandhehi dvādasahāyatanehi terasahi dhātūhi saṅgahitā .

Katihi asaṅgahitā ?

Na kehici khandhehi na kehici āyatanehi pañcahi dhātūhi asaṅgahitā ’’ ti ( dhātu .477)–

Vipākavippayuttānaṃ saṅgahāsaṅgahā vissajjitā , evamidhāpi vissajjitabbaṃ siyā .

Tenāha ‘‘ vipākā dhammāti imassa viya vissajjanaṃ siyā ’’ ti .

Tasmāti yasmā vippayuttena saṅgahitāsaṅgahitapadaniddese nippadesāva viññāṇaphassavedanā gahitā , tasmā .

Tatthāti dhātukathāyaṃ .

AbhidhammabhājanīyavasenātiM0.112 imasmiṃ paṭiccasamuppādavibhaṅge abhidhammabhājanīyavasena .

Tenāha ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā cā ’’ tiādi .

Tena yathāvuttaatthavaṇṇanā suttantabhājanīyavasena vuttāti yathādassitaṃ virodhaṃ pariharati .

Yadi abhidhammabhājanīyavasena dhātukathāpāḷi pavattā , atha kasmā ‘‘ kāmabhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito .

Rūpabhavo pañcahi khandhehi pañcahāyatanehi aṭṭhahi dhātūhi saṅgahito ’’ tiādinā ( dhātu .67-68) upādinnakkhandhavasena bhavo vissajjitoti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ bhavo pana … pe … na abhidhammabhājanīyavasena gahito ’’ ti .

Evañca katvāti abhidhammabhājanīyavasena aggahitattā eva .

Tatthāti dhātukathāyaṃ .

Vipākañhetan ti hi -saddo hetuattho .

Yasmā yathāvuttabāttiṃsavidhaviññāṇaṃ vipākaṃ , tasmā taṃ saṅkhārapaccayanti imamatthaṃ dassento ‘‘ viññāṇassa vipākattā ’’ tiādimāha .

‘‘ Somanassasahagatāneva sandhāya vuttan ’’ ti idaṃ vicāretabbaṃ upekkhāsahagatakusalākusalajavanānantarampi somanassasahagatatadārammaṇassa icchitattā .

Tathā hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ catunnaṃ pana duhetukakusalacittānaṃ aññatarajavanassa pariyosāne ahetukacittaṃ tadārammaṇabhāvenaV0.109 patiṭṭhātī ’’ ti ( dha . sa . aṭṭha .498 vipākuddhārakathā ) vatvā ‘‘ iṭṭhārammaṇe pana santīraṇampi tadārammaṇampi somanassasahagatamevā ’’ ti vuttaṃ .

Kusalākusalañhi abhiiṭṭhampi ārammaṇaṃ tathābhisaṅkharaṇena kadāci na majjhattaṃ katvā na pavattati , vipākaṃ pana yathāsabhāvatova ārammaṇarasaṃ anubhavati .

Tenāha ‘‘ na sakkā vipākaṃ vañcetun ’’ ti .

Kiriyajavanānaṃ pana visayābhisaṅkharaṇassa balavabhāvato tadanantarānaṃ tadārammaṇānaṃ yathāvisayaṃ vedanāvasena tadanuguṇatā icchitā .

Ye pana kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na icchanti , tesaṃ vattabbameva natthi .

Yaṃ pana ‘‘ javanena tadārammaṇaṃ niyametabban ’’ ti vuttaṃ , taṃ kusalaṃ sandhāya vuttanti ca vuttaṃ .

Tasmā yathāvutto vicāretabbo .

Tihetukajavanāvasāne ca duhetukajavanāvasāne cāti samuccayattho ca -saddo .

Keci pana vibhāgaṃ akatvā ‘‘ kusalajavanāvasānepi ahetukatadārammaṇaṃ hotīti ‘ yebhuyyenā ’ ti vuttan ’’ ti vadanti .

Lobhacittassa vā sattānaṃ bahulaṃ uppajjanato ‘‘ yebhuyyenā ’’ tiM0.113 vuttaṃ .

‘‘ Sakiṃ vā ’’ ti vacanasiliṭṭhatāvasena vuttaṃ yathā ‘‘ aṭṭha vā dasa vā ’’ ti dassetuṃ ‘‘ dirattatirattādīsu viya veditabban ’’ ti āha .

Vā-saddassa abhāvāti suyyamānassa vā -saddassa abhāvena vuttaṃ .

Atthato pana tatthāpi vā -saddo labbhateva .

Tirattaṃ pana vāsādike labbhamāne diratte vattabbameva natthīti dirattaggahaṇaṃ visuṃ na yojetīti adhippāyena ‘‘ vacanasiliṭṭhatāmattenā ’’ ti vuttaṃ .

Kevalaṃ ‘‘ tirattan ’’ ti vutte aññattha vāsādinā antaritampi tirattaṃ gaṇheyya , dirattavisiṭṭhaṃ pana tirattaṃ vuccamānaṃ tena anantaritameva tirattaṃ dīpetīti āha ‘‘ nirantaratirattadassanatthaṃ vā ’’ ti .

Balavarūpādike ārammaṇeti atimahati rūpādiārammaṇe .

‘‘ Adhippāyo ’’ ti etena ekacittakkhaṇāyukepi visaye kadāci tadārammaṇaṃ uppajjeyyāti ‘‘ sakiṃ evā ’’ tiādinā vuttamatthaṃ ulliṅgeti .

‘‘ Sabbadvāresu tadārammaṇe dve eva cittavārā āgatā ’’ ti vuttattā ayampi attho vicāretvā gahetabbo .

Anurūpāya paṭisandhiyāti attano attano anucchavikena paṭisandhānakiccena .

‘‘ Kati paṭisandhiyo , kati paṭisandhicittānī ’’ tiādinā paṭisandhivicāro parato vitthārato kathīyatīti āha ‘‘ paṭisandhikathā mahāvisayāti katvā pavattimeva tāva dassento ’’ ti .

Ahetukadvayādīnan ti ādi -saddena mahāvipākamahaggatavipāke saṅgaṇhāti .

Dvāraniyamāniyamāvacanan ti dvārassa niyatāniyatāvacanaṃ , niyatadvāraṃ aniyatadvāranti vā avacananti attho .

Anuppattitoti na uppajjanato .

Yadipi ‘‘ anurūpāya paṭisandhiyā ’’ ti paṭisandhipiV0.110 heṭṭhā gahitā ,‘‘ pavattiyaṃ panā ’’ ti adhikatattā pana pavattiyeva paccāmaṭṭhā .

Paccayuppannabhāvena paṭhamuddiṭṭhāni sabbānipi lokiyavipākacittāni anvādesaṃ arahantīti āha ‘‘ tatrassāti pavattiyaṃ bāttiṃsavidhassā ’’ ti .

Yathā kāmāvacarapaṭisandhiviññāṇasaṅkhātassa bījassa abhāvepi rūpabhave cakkhusotindriyapavattiānubhāvato cakkhusotaviññāṇānaṃ sambhavo , evaṃ teneva kāraṇena sampaṭicchanādīnampi tattha sambhavoti dassento ‘‘ indriyapavattiānubhāvato evā ’’ tiādimāha .

Tattha cakkhusotadvārabhedenāti cakkhusotadvāravisesena bhavitabbanti sambandho .

Tassāti cakkhusotadvārassa .

Dvāravantāpekkho dvārabhāvoti āha ‘‘ viññāṇavīthibhedāyattattā ’’ ti .

Tasmiñca satīti tasmiṃM0.114 dvārabhede vīthibhede ca sati .

Bhāvoti uppatti .

Janakaṃ anubandhati nāmāti taṃsadise tabbohāraṃ katvā vuttaṃ .

Idaṃ pana vatvāti rūpārūpāvacaradhamme ārabbha tadārammaṇānuppattiṃ vatvā .

Bhāvanāyāti akusalabhāvanāya saṃkilesavaḍḍhanena , saṃkiliṭṭhasamādhānenāti attho .

Tathā hi lobhadosasahagatacittuppādepi samādhi ‘‘ avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhaṭamānasatā ’’ tiādinā ( dha . sa .11) niddiṭṭho .

Avatthubhāvadassanatthan ti aṭṭhānabhāvadassanatthaṃ , anārammaṇabhāvadassanatthanti attho .

‘‘ Kena katthā ’’ ti padassa ‘‘ kena cittena kasmiṃ bhave ’’ ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘ ekūnavīsatī ’’ tiādi vuttaṃ .

Tattha tena tena cittenāti tena tena ahetukadvayādicittena saddhiṃ pavattamānā paṭisandhikkhaṇe rūpārūpadhammā ekūnavīsati paṭisandhiyoti yojanā .

Tena tena cittena sahajātādipaccayatāya hetubhūtena , karaṇabhūtena vā .

Tattha tattha bhave .

Anussaraṇattho byāpāro anussaraṇabyāpāro .

Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāya vadati .

Tīsu javanavāresu … pe … bhavitabban ti kammādiupaṭṭhānassa parato tīhi javanavārehi pavattitabbanti attho .

Tenāha ‘‘ aneka … pe … abhippalambanañca hotī ’’ ti .

Tasmāti yasmā ekajavanavārasseva kammādiupaṭṭhānena maraṇaṃ na sambhavati , tasmā .

Phoṭṭhabbassāti pahāraphoṭṭhabbassaV0.111 .

Bhavaṅgacitte vattamāne , antarantarā pañcadvāravīthiyā vā vattamānāya phoṭṭhabbasamāyoge paṭhamaṃ kāyadvārāvajjanuppatti yuttā , tathāpi kismiñci cintiyamāne tamevārabbha ekasmiṃ javanavāre pavatte pacchā kāyadvārāvajjanuppatti siyā cittassa lahuparivattibhāvatoti kecivādassa adhippāyo .

Yathā niddāyantassa phoṭṭhabbasamāyogena pabujjhanakāle manodvārāvajjanameva āvaṭṭeti , na kāyadvārāvajjanaṃ .

‘‘ Pañcahi viññāṇehi na paṭibujjhatī ’’ ti ( vibha .751) hi vuttaṃ .

Evaṃsampadaṃ vā etaṃ daṭṭhabbaṃ .

Lahukapaccupaṭṭhānan ti lahuupaṭṭhānaṃ .

Manodvārassa visayo kammādiko .

Lahukatāti lahupaṭṭhānatā .

Rūpānan ti cakkhādirūpadhammānaṃ .

Visayabhāvepīti rūpāyatanādivisayasabbhāvepi .

Yesaṃ visayo atthīti yesaṃ nippariyāyenaM0.115 visayo atthi .

Taṃdassanatthamevāti tesaṃ sārammaṇānaṃyeva dassanatthaṃ .

Tenāti tasmā .

‘‘ Bhūmicittuppādādivasenā ’’ ti idaṃ kammaṃ sandhāya vuttaṃ , kammanimittassapi vasena labbhateva tassa chaḷārammaṇabhāvato .

Gatinimittassa pana pabhedo nīlādikoyeva .

Anupacchinnesu maggena appahīnesu .

Tañca kammādiṃ .

Bhavantaraninnāditā cittasantānassa bhavapatthanāya tathābhisaṅkhatattā .

Yasmiñhi cittasantāne puññādicetanāya viya bhavapatthanāya paribhāvanā anupacchinnā , tattheva bhavantarapariyāpannacittuppatti .

Taṃ pana cittaṃ tathā uppajjamānaṃ tāya vināmitaṃ viya hotīti vuttaṃ ‘‘ anupacchinnakilesabalavināmitan ’’ ti .

Sabbatthāti sugatiduggatīsu .

Itarāyāti sugatipaṭisandhininnāya cutiyā .

‘‘ Nicchinantī ’’ ti vuttassa nicchayassa nibandhanaṃ āgamaṃ dassento ‘‘ nimittassādagadhitaṃ vā ’’ tiādimāha .

Akusale hi duggatūpanissaye niyamite kusalaṃ sugatūpanissayoti niyamitameva hotīti .

Aniṭṭhaṃ ārammaṇaṃ āha yato duggatipaṭisandhi dassīyatīti adhippāyo .

Yadi evaṃ ‘‘ rāgādihetubhūtan ’’ ti kasmā vuttanti āha ‘‘ tampi hi … pe … hotī ’’ ti .

Tampīti aniṭṭhārammaṇampi .

Yasmā pana hīnaṃ ārammaṇanti ārammaṇabhūtakammanimittaṃ adhippetaṃ , tasmā ‘‘ akusalavipākajanakakammasahajātānaṃ vā ’’ tiādi vuttaṃ .

Kammanimittabhūtañhi ārammaṇaṃ yaṃ vipākassa janakaṃ kammaṃ , tena sahajātānaṃ , tassa kammassa sadisāsannajavanasahajātānañca rāgādīnaṃV0.112 ārammaṇapaccayasaṅkhāto hetu hoti , so eva cassa hīnabhāvoti dassetuṃ ‘‘ tañhī ’’ tiādi vuttaṃ .

Kammavasena aniṭṭhan ti hīnassa akusalakammassa ārammaṇato ārammaṇatāvasena hīnanti katvā aniṭṭhaṃ , sabhāvena iṭṭhampīti adhippāyo .

‘‘ Aññathā cā ’’ tiādinā kammanimittārammaṇassa akusalavipākassa na sambhavoti dasseti .

Āsannakatakammārammaṇasantatiyan ti āsannakatassa kammassa ārammaṇasantāne .

Taṃsadisan ti yathāvuttakammārammaṇasadisaṃ .

Paṭisandhiārammaṇūpaṭṭhāpakan ti paṭisandhiyā ārammaṇassa upaṭṭhāpakaṃ .

Cutiāsannajavanānaṃ paṭisandhijanakatte ayamattho labbheyyāti codanaṃ manasiM0.116 katvā āha ‘‘ na ca paṭisandhiyā ’’ tiādi .

Taṃsamānavīthiyan ti tāya paṭisandhiyā ekavīthiyaṃ .

Na assāditānīti assādanabhūtāya taṇhāya na āmaṭṭhāni .

Samattāti paripuṇṇā , pariyattā vā .

‘‘ Maraṇakāle … pe … samādinnā ’’ ti vacanato yathāvuttacutiāsannajavanānaṃ paṭisandhidānaṃ siddhanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ na ca dubbalehī ’’ tiādi .

‘‘ Vakkhati cā ’’ tiādinā vuttamevatthaṃ upacayena pākaṭataraṃ karoti .

Ñāṇavatthuvibhaṅgavaṇṇanāyañhi ‘‘ pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānātī ’’ ti padānaṃ atthaṃ vivaranto vakkhati ‘‘ sabbampi … pe … paṭikkhittānī ’’ ti .

Tattha paṭivijānanādīti ādi -saddena iriyāpathakappanakāyavacīkammupaṭṭhāpanakusalākusaladhammasamādānasamāpajjanavuṭṭhānāni saṅgaṇhāti .

Upapajjanasupinadassanādīnaṃ manodvārikacitteneva pavatti pākaṭāti tāni bahi karonto ‘‘ cavanapariyosānaṃ kiccan ’’ ti āha .

Sahajavanakānīti javanasahitāni , pañcadvārikajavanehi saddhinti attho .

Tatthāti ‘‘ pañcahi viññāṇehi na kañci dhammaṃ paṭivijānātī ’’ ti pāḷivaṇṇanāyaṃ .

Na kañci dhammaṃ paṭivijānātīti ettha na sabbe rūpādidhammā dhammaggahaṇena gahitāti yathādhippetadhammadassanatthaṃ ‘‘ manopubbaṅgamā dhammāti ( dha . pa .1-2) evaṃ vuttaṃ ekampi kusalaṃ vā akusalaṃ vā na paṭivijānātī ’’ ti aṭṭhakathāyaṃ vuttanti dassetvā tassa atthaṃ vivaranto ‘‘ yesan ’’ tiādimāha .

Tassattho – yesaṃ kusalākusaladhammānaṃ paṭivibhāvanappavattiyā siddhā vipākadhammatā yonisomanasikāraayonisomanasikārasamuṭṭhānā , yāya sukhaṃ vā dukkhaṃ vā taṃsantāne anveti anugacchati , pañcaviññāṇānaṃ sā vipākadhammatā paṭikkhittā paṭisedhitāti .

Tādisamevāti kusalākusaladhammapaṭivijānanasadisameva .

Yadi pañcadvāre yathāvuttakiccassaV0.113 karaṇe sahajavanakāni vīthicittāni paṭikkhittāni , kathaṃ tattha cavanupapajjanāni sambhavantīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ tadārammaṇānantaraṃ panā ’’ tiādi .

Nippariyāyena manodvārikabhāvo manodvārāvajjanuppattipubbakoti tadabhāvenāha ‘‘ iminā adhippāyenā ’’ ti .

Avasesekacittakkhaṇāyuke rūpādimhīti yojanā .

Upacāro viya daṭṭhabbā samānārammaṇattā , upapattinimittattā ca .

Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāya vadati .

Mahaggatāvasānaṃ vadantīti yathāpaccayaṃ mahaggatasamāpattiṃM0.117 samāpajjitvā vuṭṭhitassa sā vīthi uppajjati , tato cuticittaṃ hotīti vadanti .

Atītārammaṇā ekādasavidhāti nava kāmāvacarasugaticutiyo , dve viññāṇañcāyatananevasaññānāsaññāyatanaāruppacutiyoti evaṃ atītārammaṇā ekādasavidhā sugaticutiyo .

Pañca rūpāvacarā , vuttāvasesā dve arūpāvacarāti navattabbārammaṇā sattavidhā cutiyo .

Duggaticuti pana parato vuccatīti idha na gahitā .

Tathā hi vakkhati ‘‘ duggaticutiyā pana … pe … na dassitā ’’ ti .

Evamādiketi ādi -saddena ‘‘ suddhāya vā javanavīthiyā ’’ tiādivacanaṃ saṅgaṇhāti .

Tathā hi vuttaṃ ‘‘ suddhāya vāti mahaggatakammanimittārammaṇāya javanavīthiyā ’’ ti .

‘‘ Viññāyatī ’’ ti iminā yadipi ‘‘ pathavīkasiṇādī ’’ tiādisaddena arūpāvacarajjhānārammaṇassāpi saṅgaho sambhavati ,‘‘ cakkhusotānaṃ vā ’’ ti pana dvāradvayasseva vasena vikappantarakaraṇaṃ yathādhippetassa atthassa ñāpakanti dasseti .

Ñāpakañca nāma agatikā gatīti yathāvuttaṃ ñāpakaṃ asambhāvento ‘‘ athāpī ’’ tiādimāha .

Yo yattha sambhavati , tassa yojanā yathāsambhavayojanā , tāya .

Ayampi paṭisandhīti āruppacutiyā anantaraṃ paṭisandhiṃ vadati .

Tatthevāti ‘‘ pathavīkasiṇādikaṃ vā nimittan ’’ ti vutte paṭhame vikappe eva .

Heṭṭhimā heṭṭhimā paṭisandhi natthīti yojanā .

Tenāti tasmā .

Tatoti catutthāruppacutito .

Tatthevāti catutthāruppe eva .

Atītārammaṇā paṭisandhi , tato catutthāruppacutito kāmāvacare atītapaccuppannārammaṇā paṭisandhi .

Itarāhīti āruppacutīhi .

Dutiyā āruppapaṭisandhi atītārammaṇā , itarā navattabbārammaṇāti āha ‘‘ yathāsambhavan ’’ ti .

Atītapaccuppannārammaṇā ca kāmāvacarapaṭisandhīti etthāpi itarāhīti sambandho .

Sabbattha ca ‘‘ yojetabbā ’’ ti sambandhitabbaṃ .

Imassa visesassāti ‘‘ tenā ’’ tiādinā yathāvuttassa visesassa .

Visuṃ uddharaṇaṃ kataṃ adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetīti .

ĀrammaṇavasenaV0.114 ekavidhāyāti atītārammaṇatāvasena ekavidhāya .

Duvidhāti atītārammaṇā , paccuppannārammaṇā cāti dvippakārā .

Duggaticutiyā ārammaṇavasena ‘‘ ekavidhāyā ’’ ti padaṃ ānetvā yojetabbaṃ .

Atītapaccuppannārammaṇatāya dvippakārā kāmāvacarapaṭisandhi , navattabbārammaṇatāyaM0.118 ekappakārā rūpāvacarapaṭisandhi , navattabbātītārammaṇatāya dvippakārā āruppapaṭisandhīti āha ‘‘ dviekadvippakārānaṃ kāmarūpāruppānaṃ vasenā ’’ ti .

‘‘ Tathevā ’’ ti iminā ‘‘ dviekadvippakārānaṃ kāmarūpāruppānaṃ vasenā ’’ ti padadvayaṃ ākaḍḍhati .

Duvidhāyāti navattabbātītārammaṇatāvasena duvidhāya .

Paccekan ti visuṃ visuṃ .

Dvinnaṃ dvinnaṃ kāmāruppānan ti etthāyaṃ yojanā – navattabbārammaṇāya āruppacutiyā anantarā atītārammaṇā paccuppannārammaṇā ca dve kāmapaṭisandhī , navattabbārammaṇā atītārammaṇā ca dve āruppapaṭisandhī , tathā atītārammaṇāyapīti imāsaṃ vasena aṭṭhavidhā .

‘‘ Dvidvī ’’ ti gāthāya vuttamevatthaṃ sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā dasseti .

Yadipi ‘‘ kammassa katattā ’’ tiādināpi kammassa vipākānaṃ upanissayapaccayabhāvo gahitoyeva hoti ,‘‘ kusalākusalaṃ kamman ’’ tiādinā pana visuṃ upanissayapaccayabhāvo dassīyatīti ‘‘ kāmāvacarassa … pe … ādinā nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo dassitappakāro ’’ ti āha .

Ādinā vimissaviññāṇenāti ekassa bhavassa ādibhūtena rūpavimissena paṭisandhiviññāṇena .

Aññatthāti saṃsedajaopapātikayoniyaṃ .

Avacanaṃ paṭikkhepaṃ maññamāno ‘‘ gandharasāhārānaṃ paṭikkhittattā ’’ ti vatvā sabbena sabbaṃ rūpabhave te natthīti adhippāyenāha ‘‘ cakkhusotavatthusattakajīvitachakkabhāvepī ’’ ti .

Pāḷiyan ti dhammahadayavibhaṅgapāḷiyaṃ .

Pañcāyatanānīti cakkhusotamanarūpadhammāyatanāni .

Pañca dhātuyoti tā eva pañca dhātuyo .

Vuttañhi –

‘‘ rūpadhātuyā upapattikkhaṇe katamāni pañcāyatanāni pātubhavanti ?

Cakkhāyatanaṃ rūpāyatanaṃ sotāyatanaṃ manāyatanaṃ dhammāyatanaṃ .

Imāni pañcāyatanāni pātubhavanti .

Katamā pañca dhātuyo pātubhavanti ?

Cakkhudhātu … pe … dhammadhātu .

Imā pañca dhātuyo pātubhavantī ’’ ti ( vibha .1016).

Cha āyatanāni saddāyatanena saddhiṃ tāniyeva .

Nava dhātuyoti cakkhurūpacakkhuviññāṇasotasaddasotaviññāṇamanodhammamanoviññāṇadhātuyo .

Sabbasaṅgahavasenāti anavasesapariggahavasena .

Tatthāti rūpadhātuyaṃ .

‘‘ Kathāvatthumhi cā ’’ tiādinā na kevalaṃ dhammahadayavibhaṅgapāḷiyaṃyeva , atha kho pakaraṇantarepi gandhādayo paṭikkhittāti dasseti .

Tattha ghānāyatanādīnaṃV0.115 viyāti sadisūdāharaṇadassanaṃ .

YathāM0.119 ghānāyatanādīnaṃ tattha rūpabhave bhāvo atthi , tā paṭikkhittā , evaṃ gandhāyatanādīnañcāti .

Atthi tattha ghānāyatanan ti pucchā sakavādissa .

Yañhi tattha āyatanaṃ natthi , tassa vasenāyaṃ codanā .

Tato paravādī yaṃ tattha ajjhattikānaṃ tiṇṇaṃ āyatanānaṃ ghānādikaṃ saṇṭhānanimittaṃ , tadeva āyatananti laddhiyā ‘‘ āmantā ’’ ti paṭijānāti .

Bāhirānaṃ gandhāyatanādīnaṃ vasena puṭṭho yasmā ghānappasādādayo tattha na icchati , tasmā tesaṃ gocaraṃ paṭisedhento ‘‘ na hevaṃ vattabbe ’’ ti paṭikkhipati .

Ādi -saddena ‘‘ atthi tattha jivhāyatananti ?

Āmantā .

Atthi tattha rasāyatananti ?

Na hevaṃ vattabbe ’’ tiādinayappavattānaṃ anulomapaṭilomasaṃsandanapañhādīnaṃ saṅgaho daṭṭhabbo .

Aphoṭṭhabbāyatanānan ti phoṭṭhabbāyatanabhāvarahitānaṃ , aphoṭṭhabbasabhāvānanti attho .

Idāni anāyatanasabhāve gandharase paṭijānitvāpi dosaṃ vadanto ‘‘ yadi cā ’’ tiādimāha .

Avacane natthi kāraṇaṃ yathādhammasāsane abhidhamme , tesaṃ vā nisattanijjīvasabhāvattāti adhippāyo .

Yathā ca dhātubhāvo , evaṃ dhammabhāvo ca tesaṃ ekantiko , tathā āyatanabhāvo cāti sabbathāpi tattha vijjamānānaṃ gandharasānaṃ āyatanesu avacane kāraṇaṃ natthīti dassento ‘‘ dhammabhāvo cā ’’ tiādimāha .

Aññassa paramatthassa abhāvā .

Koci āyatanasabhāvoti dhammāyatanameva sandhāya vadati .

Tena yadi rūpabhave gandharasā vijjanti , yathāvuttakāraṇato gandharasāyatanabhāvena avuccamānāpi dhammāyatanabhāvena vattabbā siyuṃ , na ca vuttā .

Tasmā niṭṭhamettha gantabbaṃ ‘‘ nattheva rūpabhave gandharasā ’’ ti dasseti .

Kiñca rūpadhātuyaṃ gandharasabhāvena avuttānaṃ , kāmadhātuyaṃ vuttānaṃ tesaṃ kiṃ gandharasabhāvato aññena sabhāvena rūpadhātuyaṃ atthibhāvo , udāhu gandharasabhāvena .

Yadi purimo pakkho dhammāyatane tesaṃ saṅgaho siyā anāyatanasabhāvassa sabhāvadhammassa abhāvā , atha dutiyo teneva kāraṇena nesaṃ gandharasāyatanabhāvo siddhoti imamatthaṃ dassento ‘‘ yadi cā ’’ tiādimāha .

Tasmāti yasmā gandharasā dhammahadayavibhaṅge na vuttā , kathāvatthumhi ca tesaṃ bhāvo paṭikkhitto , phusituṃ asakkuṇeyyā pathavīādayo viya ghāyituṃ sāyituñca asakkuṇeyyā te natthi , dhātusaddena ca te gahitā , dhammabhāvo ca tesaṃ ekantiko , tasmiñcaM0.120 sati siddho āyatanabhāvo , tasmā .

Tathāti pāḷiyaṃ avuttadhamme hāpetvā cakkhusattakādivasena .

Evan ti cakkhusattakādivasena rūpagaṇanāya kariyamānāya .

Dhammatāti pāḷidhammoV0.116 , rūpabhave vā pavattanakarūpadhammatā .

‘‘ Na vilomitā ’’ ti iminā yathāpaṭiññātaṃ dhammaṃ dīpitaṃ ulliṅgeti .

Ettha ca rūpāvacarasattānaṃ ghānajivhāyatanābhāvato vijjamānāpi gandharasā āyatanakiccaṃ na karontīti te anāmasitvā pāḷiyaṃ ‘‘ pañcāyatanāni pātubhavanti , cha āyatanānī ’’ tiādi vuttaṃ .

‘‘ Tayo āhārā ’’ ti ca ajjhoharitabbassa āhārassa abhāvena ojaṭṭhamakarūpasamuṭṭhāpanasaṅkhātassa āhārakiccassa akaraṇato , na sabbena sabbaṃ gandharasānaṃ ojāya ca abhāvato .

Iti visayino kiccassa ca abhāvena visayo , kiccavā ca dhammo na vutto .

Yasmiñhi bhave visayī natthi , tasmiṃ taṃhetuko nippariyāyena visayassa āyatanabhāvo natthīti vijjamānassāpi avacanaṃ , yathā rūpabhave pathavītejovāyodhātūnaṃ phoṭṭhabbāyatanabhāvena .

Yassa pana yattha vacanaṃ , tassa tattha visayīsabbhāvahetuko nippariyāyena āyatanabhāvo vutto diṭṭho yathā tattheva rūpāyatanassa .

Yadi visayīsabbhāvahetuko visayassa nippariyāyena āyatanabhāvo , kathaṃ asaññasattānaṃ devānaṃ dve āyatanāni pātubhavantīti .

Asaññasattānañhi cakkhāyatanaṃ natthi , acakkhāyatanabhāvena ca nesaṃ rūpāyatanaṃ aññesaṃ avisayoti ?

Nāyaṃ virodho .

Yena adhippāyena rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhāyatanādīnaṃ avacanaṃ , tena rūpāyatanassāpi avacananti asaññīnaṃ ekaṃ āyatanaṃ vattabbaṃ .

Yathāsakañhi indriyagocarabhāvāpekkhāya yesaṃ nippariyāyena āyatanabhāvo atthi , tesu niddisiyamānesu tadabhāvato rūpadhātuyaṃ saññīnaṃ gandhādike visuṃ āyatanabhāvena avatvā dhammasabhāvānativattanato , manoviññāṇassa ca visayabhāvūpagamanato dhammāyatanantogadhe katvā ‘‘ pañcāyatanānī ’’ ti pāḷiyaṃ vuttaṃ .

Etadatthañhi ‘‘ dhammāyatanan ’’ ti sāmaññato nāmakaraṇaṃ , piṭṭhivaṭṭakāni vā tāni katvā ‘‘ pañcāyatanānī ’’ ti vuttaṃ .

Yena ca pana adhippāyena asaññīnaṃ rūpāyatanaṃ vuttaṃ , tena saññīnampi gandhādīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ kātabbanti imassa nayassa dassanatthaṃ ‘‘ asaññasattānaṃ devānaṃ dve āyatanāni pātubhavantī ’’ tiM0.121 ( vibha .1017) vuttaṃ .

Asatipi hi attano indriye rūpassa vaṇṇāyatanasabhāvātikkamo natthevāti taṃ rūpāyatanantveva vuccati .

Iminā ca nayadassanena gandhādīni tīṇi pakkhipitvā saññīnaṃ aṭṭha āyatanāni , asaññīnaṃ pañcāti ayamattho dassito hoti .

Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ .

Aññathā rūpaloke phusitumasakkuṇeyyatāya pathavīādīnaṃ vacīghoso eva na siyā .

Na hi paṭighaṭṭanānighaṃsamantarena saddappavatti atthi , na ca phusanasabhāvānaṃ katthaci aphusanasabhāvatā sakkāV0.117 viññātuṃ .

Phoṭṭhabbāyatanasaṅkhātassa ca bhūtattayassa abhāve rūpabhave rūpāyatanādīnampi sambhavo eva na siyā , tasmā phusituṃ sakkuṇeyyatāyapi pathavīādīnaṃ tattha kāyindriyābhāvena tesaṃ phoṭṭhabbabhāvo na vutto .

Evañca katvā rūpadhātuyaṃ tesaṃ sappaṭighavacanañca samatthitaṃ hoti .

Vuttañhi ‘‘ asaññasattānaṃ anidassanasappaṭighaṃ ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca dve mahābhūtā ’’ tiādi ( paṭṭhā .2.22.17).

Paṭigho hettha bhūtattayassa kāyappasādaṃ pati taṃnissayabhūtaghaṭṭanadvārena abhimukhabhāvo , so ca phusituṃ asakkuṇeyyasabhāvassa ghaṭṭanāya abhāvato natthi .

Nanu ‘‘ dve āyatanānī ’’ ti ettha pariyāyāyatanaṃ adhippetaṃ , atha kasmā gandhāyatanādīnipi gahetvā ‘‘ pañcāyatanānī ’’ ti na vuttanti ?

‘‘ Nayadassanavasena desanā pavattā ’’ ti vuttovāyamattho .

Atha vā tattha rūpāyatanasseva vacanaṃ kadāci aññabhūmikānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ sandhāya , na pana itaresaṃ abhāvato .

Nāpi pariyāyena gandhāyatanādīnaṃ āyatanasabhāvābhāvato .

Asaññīnañhi rūpāyatanaṃ samānabhūmikānaṃ vehapphalānaṃ , uparibhūmikānañca suddhavāsānaṃ pasādassa visayabhāvaṃ gacchati , na pana gandharasāti tesaṃyeva tatthāvacanaṃ yuttaṃ .

Kathāvatthumhi ca nippariyāyena gandhāyatanādīnaṃ atthibhāvaṃ paṭijānantaṃ sandhāya paṭisedho kato .

Yadipi cetaṃ vacanaṃ tattha gandhāyatanādīnaṃ abhāvavibhāvanaṃ na hoti , atthibhāvadīpanampi pana aññavacanaṃ natthevāti ?

Nayidamevaṃ aṭṭhakathāsu tattha nesaṃ atthibhāvassa niddhāretvā vuttattā .

Yañhi aṭṭhakathāvacanaṃ pāḷiyā na virujjhati , taṃ pāḷi viya pamāṇabhūtaṃ agarahitāya ācariyaparamparāya yāvajjatanā āgatattā .

Tattha siyā – yaṃ pāḷiyā na virujjhati aṭṭhakathāvacanaṃ , taṃ pamāṇaṃ .

Idaṃ pana virujjhatīti ?

Nayidamevaṃ yathā na virujjhatiM0.122 , tathā paṭipāditattā .

Cakkhādīnaṃ āyatanānaṃ , tannissayānañca viññāṇānaṃ sattasuññatāsandassanatthaṃ bhagavato dhātudesanāti āyatanabhāvena vuttānaṃyeva dhātubhāvadīpanato dhātubhāvassāpi nesaṃ avacanaṃ yujjati eva , tasmā yathā pāḷiyā avirodho hoti , tathā cakkhudasakādivasena aṭṭhakathāyaṃ rūpagaṇanā katāti na ettha dhammatāvilomanāsaṅkāya okāsoti veditabbaṃ .

Eḷakassa jātakāle uṇṇā jātiuṇṇāti paṭhamo attho .

Tato sukhumatarataṃ sandhāya ‘‘ gabbhaṃ … pe … itipi vadantī ’’ ti vuttaṃ .

Sambhavanassa bhedo vā sambhavabhedo , pavattibhedoti attho .

RūpībrahmesūtiV0.118 adhikaraṇe bhummaṃ , opapātikayonikesūti niddhāraṇeti dassento ‘‘ opapātikayonikehi rūpībrahme niddhāretī ’’ ti āha .

Tena ‘‘ opapātikayonikesū ’’ ti sāmaññato vuttarāsito ‘‘ rūpībrahmesū ’’ ti visesaṃ niddhāreti .

Na sametīti na saṃsandati , virujjhatīti attho .

Yāya pāḷiyā na sameti , taṃ dassento ‘‘ dhammahadayavibhaṅge hī ’’ tiādimāha .

Ekādasāti paripuṇṇāyatanassa saddāyatanavajjāni ekādasāyatanāni .

Kassaci dasāyatanānīti andhassa cakkhāyatanavajjāni .

Kassaci aparāni dasāyatanānīti badhirassa sotāyatanavajjāni .

Kassaci navāyatanānīti andhabadhirassa cakkhusotāyatanavajjāni .

Kassaci sattāyatanānīti gabbhaseyyakassa rūpagandharasakāyaphoṭṭhabbamanodhammāyatanavasena vuttaṃ .

‘‘ Na vuttaṃ aṭṭhāyatanāni pātubhavantī ’’ ti idaṃ ‘‘ na hi pāḷiyaṃ … pe … vuttā ’’ ti etassa atthavivaraṇaṃ .

Cakkhusotaghānavikalassa hi upapajjamānassa aṭṭheva āyatanāni siyunti .

Sati ca aghānakupapattiyaṃ punapi ‘‘ kassaci aparāni dasāyatanāni pātubhavantī ’’ ti vattabbaṃ siyā .

Tathā ca sati yathā andhabadhirassa vasena ‘‘ kassaci navāyatanāni pātubhavantī ’’ ti ( vibha .1007) ekavāraṃ vuttaṃ , evaṃ andhāghānakassa , badhirāghānakassa ca vasena ‘‘ kassaci aparāni navāyatanāni , kassaci aparāni navāyatanāni pātubhavantī ’’ ti vattabbaṃ siyā , evaṃ na vuttanti imamatthaṃ dasseti ‘‘ tathā … pe … naM0.123 ca taṃ vuttan ’’ ti .

Evaṃ dhātupātubhāvādipañhesūti ‘‘ kassaci ekādasa dhātuyo pātubhavanti , kassaci dasa dhātuyo , kassaci aparā dasa dhātuyo , kassaci nava dhātuyo , kassaci satta dhātuyo pātubhavantī ’’ ti ( vibha .1007) evaṃ dhātupātubhāvapañho veditabbo .

Ādi -saddena ‘‘ kassaci cuddasindriyāni pātubhavantī ’’ tiādi ( vibha .1007) nayappavattā indriyapañhādayo saṅgahitā .

Ettha ca yathā ‘‘ sattati ukkaṃsato ca rūpānī ’’ ti padaṃ ‘‘ saṃsedajopapātīsū ’’ ti ettha yonidvayavasena yojīyati , na evaṃ ‘‘ avakaṃsato tiṃsā ’’ ti idaṃ , idaṃ pana saṃsedajayonivaseneva yojetabbaṃ , ekayoganiddiṭṭhassāpi ekadeso sambandhaṃ labhatīti .

Saṃsedajasseva ca jaccandhabadhiraaghānakanapuṃsakassa jivhākāyavatthudasakānaṃ vasena tiṃsa rūpāni uppajjantītiV0.119 vuttaṃ , na opapātikassāti ayamettha aṭṭhakathāya adhippāyo .

Ye pana ‘‘ opapātikassa jaccandha … pe … uppajjantīti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttan ’’ ti vadanti , taṃ na gahetabbaṃ .

So hi pamādapāṭho .

Evañca katvā āyatanayamakavaṇṇanāya ‘‘ kāmadhātuyaṃ pana aghānako opapātiko natthi .

Yadi bhaveyya ,‘ kassaci aṭṭhāyatanāni pātubhavantī ’ ti vadeyyā ’’ ti ( yama . aṭṭha . āyatanayamaka 18-21) vakkhati .

Apare panāhu ‘‘ kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti , yāva ‘ kassaci navāyatanānī ’ ti pāḷi opapātike sandhāya vuttā .

Tasmā pubbenāparaṃ aṭṭhakathāyaṃ avirodho siddho hoti , tathā ca yathāvuttapāḷiyā ayamatthavaṇṇanā aññadatthu saṃsandati sametiyevā ’’ ti .

Yaṃ paneke vadanti ‘‘ opapātikaggahaṇena saṃsedajāpi saṅgayhanti .

Tathā hi dhammahadayavibhaṅge ‘ kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavantī ’ tiādīnaṃ ( vibha .1007) uddese ‘ opapātikānaṃ petānan ’ tiādinā opapātikaggahaṇameva kataṃ , na saṃsedajaggahaṇan ’’ ti , taṃ paripuṇṇāyatanānaṃyeva saṃsedajānaṃ opapātikesu saṅgahaṇavasena vuttanti veditabbaṃ .

Tathā hi vakkhati ‘‘ saṃsedajayonikā paripuṇṇāyatanāparipuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttā ’’ ti ‘‘ padhānāya vā yoniyā sabbaṃ paripuṇṇāyatanayoniṃ dassetuṃ ‘ opapātikānan ’ ti vuttan ’’ ti ca .

Aṭṭhakathāyaṃ panaM0.124 yonidvayaṃ sarūpeneva pakāsetuṃ , saṃsedajayonivaseneva ca avakaṃsato pavattiṃ dassetuṃ opapātikayoniyā itaraṃ asaṅgahetvā ‘‘ saṃsedajopapātīsū ’’ ti vuttanti .

Sabbaṃ taṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ .

Cutipaṭisandhīnan ti anantarātītacutiyā , tadanantarāya missāmissabhedāya paṭisandhiyā .

Khandhādīhīti khandhārammaṇagatihetuvedanāpītivitakkavicārehi .

Mahaggataajjhattārammaṇāya mahaggataajjhattārammaṇā , amahaggatabahiddhārammaṇāya amahaggatabahiddhārammaṇāti evamādino arūpabhūmīsuyeva cutipaṭisandhīnaṃ bhedābhedavisesassa sambhavato ‘‘ nayamukhamattaṃ dassetvā ’’ ti vuttaṃ .

Ekaccasugatīti mahaggatavajjasugati adhippetāti āha ‘‘ rūpārūpāvacarānan ’’ tiādi .

Keci pana ‘‘ yathā mahaggatāvajjā , evaṃ uttarakurukavajjā ’’ tipi vadanti .

Ekaccasugaticutiyāti vuttasugaticutiyā .

Yadipi ‘‘ ayaṃ nāma duggatipaṭisandhi na hotī ’’ ti niyamo natthi , desanā pana sotapatitā gatāti vadanti .

Niyatabodhisattāpekkhāya vā evaṃ vuttaṃ .

Tesañhi ekaccaduggatipaṭisandhi natthi avīciādīsu anupapajjanato .

‘‘ Ekaccaduggaticutiyā ’’ ti etthāpi iminā nayena attho veditabbo .

EkaccasugatipaṭisandhītiV0.120 pana kāmāvacarasugatipaṭisandhi veditabbā .

Sayamevāti attanā eva .

‘‘ Bhedaviseso eva ca evaṃ vitthārena dassito ’’ ti idaṃ ‘‘ amahaggatabahiddhārammaṇāyā ’’ tiādiṃ sandhāya vuttaṃ .

‘‘ Catukkhandhāya … pe … paṭisandhi hotī ’’ ti idaṃ pana abhedavisesadassanamevāti .

Ekekasmiṃ bhedeti ‘‘ amahaggatabahiddhārammaṇāyā ’’ ti evamādike ekekasmiṃ bhāge .

Tattha tatthevāti ‘‘ amahaggatabahiddhārammaṇāya mahaggatabahiddhārammaṇā , amahaggatajjhattārammaṇāya mahaggatajjhattārammaṇā ’’ tiādinā tasmiṃ tasmiṃ bhede , tattha tattheva vā bhavādike cavitvā upapajjantassa vasena cutipaṭisandhiyojanā veditabbā .

Bhummatthe ayaṃ to-saddoti dassento ‘‘ tato hetuṃ vināti tattha hetuṃ vinā ’’ ti āha .

Tassattho – tasmiṃ purimabhave nipphannaṃ avijjāsaṅkhārādikaṃ kāraṇaṃ vinā na hotīti .

Atimandabhāvūpagamanaṃ sakiccāsamatthatā .

Pañcadvārikaviññāṇavasena cuti paṭisiddhā , na tadanantaraviññāṇavasena .

Svāyamattho ‘‘ pañcannaṃ dvārānan ’’ tiādināM0.125 heṭṭhā aṭṭhakathāyamāgatoti āha ‘‘ pañcadvārikaviññāṇānantarampi hi pubbe cuti dassitā ’’ ti .

Tattha yaṃ vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .

Cuticittena saddhiṃ cakkhāyatanādīnaṃ nirodho hotīti dassetuṃ ‘‘ yamake cā ’’ tiādi vuttaṃ .

Pariṇatattāti paripākavasena pariyosānaṃ gatattāti adhippāyo .

Phassādayo yathāvuttacetanāsahajātaphassādayo .

Yathāupaṭṭhite kammādiārammaṇe anekavāraṃ uppattiyā santānassa abhisaṅkharaṇaṃ tattha paṭisandhi viññāṇapatiṭṭhānassa hetubhāvo .

Santānavasena nippajjamānānaṃ namanādikiriyānaṃ ekasmiṃ paṭisandhiviññāṇeyeva atthasiddhīti dassento āha ‘‘ namana … pe … dassetī ’’ ti .

Pathaviyaṃ sabalapayogehīti pathaviyā ādhāraṇabhūtāya attano balena payogena ca karaṇabhūtena .

Saddahetukoti saddassa padhānādibhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .

Tādiso pabbatakucchiādipadesopi tassa hetuyeva .

Padīpantarādīti ādi -saddena telavaṭṭiādike saṅgaṇhāti .

Tato saddādippavattito pubbe abhāvā .

Paṭighosādīnañhi saddādippavattito sati purimasiddhiyaṃ te saddādipaccayadesaṃ gaccheyyuṃ , na pana te atthīti vuttaṃ ‘‘ tato pubbe abhāvā ’’ ti .

Upameyyepi evameva attho yojetabbo .

Yathā ca hetudesaṃ na gacchati hetusamuppannaṃ , evaṃ tato nāgacchatītiV0.121 āha ‘‘ tasmā na … pe … āgatan ’’ ti .

Te saddādayo paccayā etesanti tappaccayā .

Vuttanayenāti upamāyaṃ vuttanayeneva .

Purimabhavahetudese sannihitaṃ hutvā paṭisandhiviññāṇaṃ tato aññatra bhavantare taṃ upagantvā tappaccayaṃ na hotīti attho .

Paccayato nibbattamānaṃ paccayuppannaṃ aññatra agantvā paccayadesaṃ anupagatameva hutvā nibbattatīti paṭhamo attho .

Paṭhamaṃ paccayena samodhānagataṃ hutvā tato aññatra gantvā paccayuppannavatthubhāvaṃ nāpajjatīti dutiyo attho .

Yathāsambhavan ti yāya ‘‘ na khīrato dadhi sambhūtaṃ siyā , na khīrasāmino dadhi siyā ’’ ti ca khīradadhīsu ekantaṃ ekatāya nānatāya ca dosayojanā katā .

Iminā nayena bījādīsu sabbahetūsu , aṅkurādīsu sabbahetusamuppannesu yathāsambhavaṃ hetuanurūpaṃ , hetusamupannānurūpañca dosayojanā kātabbā .

Santānabaddhesu dhammesu ekantaekatāpaṭisedhena sassatagāhassa paṭisedhitattā vuttaṃ ‘‘ sayaṃkataṃM0.126 sukhaṃ dukkhanti imaṃ diṭṭhiṃ nivāretī ’’ ti .

Tathā ekantanānatāpaṭisedhena ucchedagāho paṭisedhito hotīti āha ‘‘ paraṃkataṃ sukhaṃ dukkhaṃ añño karoti , añño paṭisaṃvedetīti imaṃ diṭṭhiṃ nivāretī ’’ ti .

Tena katanāso , akatāgamo ca nivattito hotīti adhiccasamuppannadiṭṭhinivāraṇeneva niyatisabhāvavādapaṭisedhopi katoti daṭṭhabbaṃ .

Tatthāti aṅkurādippabandhasaṅkhāte bhūtupādārūpasantāne .

Tan ti vijjāpāṭavādi .

Aññassāti bālakāle katavijjāpariyāpuṇanādito aññassa .

Saṅkhārato añño taṇhādiko aññapaccayo .

Niyyātanādi eva phalaṃ niyyātanādiphalaṃ , aphalitaṃ niyyātanādiphalaṃ etassāti aphali … pe … phalaṃ , yathāvuttakiriyākaraṇaṃ .

Piṇḍavasenāti akatāvayavavibhāgassa samudāyassa vasena .

Sabbatthāti puññābhisaṅkhārādike sabbasmiṃ paccayadhamme , paṭisandhibhede vā paccayuppannadhamme .

Balavakammassa vasena yojetabbo .

Bhuso nissayo hi upanissayo .

‘‘ Avisesenā ’’ ti vuttepi kāmāvacarapuññābhisaṅkhāro cakkhuviññāṇādīnaṃ pañcannaṃ pavatte , itaro paṭhamajjhānavipākādīnaṃ pavatte ca paṭisandhiyañca paccayo hotīti pākaṭoyamatthoti taṃ avibhajitvā ‘‘ sabbapuññābhisaṅkhāraṃ saha saṅgaṇhāti ’’ cceva vuttaṃ .

Dvādasākusalacetanābhedoti nayidaṃ samāsapadaṃ , sandhivasena panetaṃ vuttaṃ .

Dvādasāti ca bhummatthe paccattavacanaṃ , dvādasasu akusalacetanāsu .

AkusalacetanābhedotiV0.122 ekādasākusalacetanāpabhedo , dvādasākusalacetanāpabhedo cāti attho veditabbo .

Evañhi sati na ettha kiñci vicāretabbaṃ heṭṭhā vitthāritattā .

Keci pana ‘‘ dvādasākusalacetanābhedoti idaṃ ‘ channaṃ pavatte ’ tiādinā yojetabban ’’ ti vadanti , tesaṃ matena uddhaccacetanāya gahaṇe payojanaṃ vicāretabbameva paṭisandhiyāpi paccayabhāvassa vuttattā .

Ekassāti ettha eva-saddo luttaniddiṭṭhoti āha ‘‘ ekasseva paccayabhāvaniyamo ’’ ti .

Milātamālādīnan ti milātamālakiliṭṭhavatthādīnaṃ .

Manopadosikānaṃ tadaññavatthūnampi aniṭṭhatā kathaṃ na siyā , siyā evāti adhippāyo .

Aṭṭhakathāyaṃ ( vibha . aṭṭha .227) pana pacuratābhāvato taṃ anāmasitvā ‘‘ tathā kāmāvacaradevalokepī ’’ ti vuttaṃM0.127 .

Keci pana ‘‘ devaloke aniṭṭhaṃ nāma parikappanavasena , sabhāvato pana tatthuppannaṃ iṭṭhamevā ’’ ti vadanti .

‘‘ Ekūnatiṃsacetanābhedampī ’’ ti iminā uddhaccacetanāyapi pavattivipākadāyitaṃ anujānāti , aṭṭhakathāadhippāyavasena vā evamāha .

Pañcadasannaṃ ahetukavipākaviññāṇānaṃ pañcaṭṭhānāni dve apanetvā avasesānaṃ terasannaṃ .

Dve dve cakkhusotasampaṭicchanaviññāṇāni , tīṇi santīraṇānīti navannaṃ .

Ekadesapaccayabhāvenāti ekadesassa vīsaticetanābhedassa kāmāvacaracittasaṅkhārassa paccayabhāvena ekūnatiṃsacetanābhedo samudāyo vutto .

Svevāti avayavagatenāpi visesena samudāyo voharīyati yathā ‘‘ alaṅkato rājakumāro ’’ ti .

Yatthāti pañcavokārabhavaṃ sandhāyāha .

Tattha hi ‘‘ kāmāvacarasugatiyaṃ tāva ṭhitassā ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .227) paṭisandhiyaṃ pavattiyañca vipākassa vitthārappakāsanaṃ kataṃ .

Catutthajjhānabhūmīti vehapphalabhūmiṃ vadati .

Tenāha ‘‘ asaññāruppavajjā ’’ ti .

Catutthajjhānameva hi bhāvanāvisesappavattaṃ asaññabhūmiṃ āruppabhūmiñca nipphādeti , catukkanayavasena vā saṃvaṇṇanā vuttāti veditabbā .

Aṭṭha mahāvipākā , parittavipākesu pacchimo , pañca rūpāvacaravipākāti evaṃ cuddasannaṃ .

Sattannan ti sesānaṃ parittavipākānaṃyeva sattannaṃ .

Bhavādayoti bhavayonigatisattāvāse .

Tiṇṇaṃ viññāṇānan ti purimānaṃ tiṇṇaṃ āruppavipākaviññāṇānaṃ .

Tīsūti pañcamādīsu tīsu viññāṇaṭṭhitīsu .

Vuttanayenāti ‘‘ kāmabhaveV0.123 pana duggatiyaṃ aṭṭhannampi parittavipākaviññāṇānaṃ tatheva paccayo pavatte , no paṭisandhiyan ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .227) vuttanayeneva .

Viññāṇapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .

Nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā

228. Yadipi suttante abhidhamme ca paṭiccasamuppādaniddese rūpapadassa desanābhedo natthi , abhidhamme pana ‘‘ sabbaṃ rūpaṃ na hetū ’’ tiādinā ( dha . sa .584) suttantatoM0.128 tassa desanābhedo atthevāti āha ‘‘ suttantā … pe … bhedo ’’ ti .

Saṅkhyeyyesu paricchedato gahitesu atthasiddho tattha saṅkhyāparicchedoti vuttaṃ ‘‘ atthato pana vuttameva hotī ’’ ti .

Opapātikasattesūti vā sāmaññato sabbe opapātikā vuttā .

Tesu brahmakāyikādiggahaṇena rūpāvacarāva vuttāti tadaññe sandhāya sesaopapātikānan ti sesaggahaṇaṃ sātthakameva .

Vuttanayenāti ‘‘ dve vā tayo vā dasakā , omato ādinā sahā ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .227) rūpamissakaviññāṇe vuttanayena .

‘‘ Dve santatisīsānī ’’ ti ārabbha yāva ‘‘ satta santatisīsānī ’’ ti ( vibha . aṭṭha .228) ettakaṃ aṭṭhakathāpāṭhaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ sattakapariyosānan ’’ ti .

Ekekacittakkhaṇe tikkhattuṃ rūpuppattiṃ ananujānanto āha ‘‘ iminādhippāyenā ’’ ti .

Cittassa uppādakkhaṇeyeva sabbaṃ rūpaṃ uppajjatīti hi attano adhippāyo .

‘‘ Rūpājanakakammajan ’’ ti idaṃ bhūtakathanamattaṃ daṭṭhabbaṃ pañcaviññāṇānaṃ ataṃsabhāvatābhāvā .

Rūpājanakakammajan ti vā cuticittaṃ sandhāya vuttaṃ .

Paṭisandhicittaṃ pana ‘‘ pavattiyan ’’ ti imināva nivattitaṃ .

‘‘ Sabbesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī ’’ ti ( dha . sa . mūlaṭī .636) aṭṭhasālinīṭīkāyaṃ vuttovāyamattho .

Pañcaviññāṇakkhaṇe tappaccayā rūpuppattiyā abhāvena vuttaṃ ‘‘ pañcaviññāṇappavattikālaṃV0.124 sandhāyā ’’ ti .

Tatthāpi asahajātaviññāṇapaccayā attheva rūpuppattīti āha ‘‘ sahajātaviññāṇapaccayañcā ’’ ti .

Bhavaṅgādīti bhavaṅgasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇāni .

Aññenāti yathāvuttakammaviññāṇato aññena abhisaṅkhāraviññāṇena .

Rūpameva hi kusalākusalakiriyacittappavattikkhaṇe abhisaṅkhāraviññāṇapaccayā uppajjati , na nāmaṃ bhavaṅgaṃ .

Taṃjanakenāti bhavaṅgādijanakena .

Kammaviññāṇappaccayā vipākacittappavattikāle vipākanāmassa kammasamuṭṭhānarūpassa ca vasena .

Sahajātaviññāṇapaccayā pana itaracittappavattikālepi vipāko vipākanāmavasena , cittasamuṭṭhānarūpavasena ca nāmarūpassa sambhavo dassetabboti āha ‘‘ sahajāta … pe … yojetabban ’’ ti .

Rūpasaddena ca attano ekadesenāti sambandho .

‘‘ Sarūpānaṃ ekadeso ekavibhattiyan ’’ ti ( pāṇinī 1.2.64) saddalakkhaṇaṃ sandhāyāhaM0.129 ‘‘ sarūpānaṃ ekadeso ’’ ti .

Icchito hi ekadesarūpānampi ekadeso yathā ‘‘ nidassitavipakkhehī ’’ ti .

Nidassito ca nidassitavipakkho ca nidassitavipakkhoti ayañhettha attho .

‘‘ Ṭhānan ’’ ti iminā sesasaddassa atthaṃ vadati .

Sarūpena ṭhapanañhi idha sesanaṃ .

Yaṃ-taṃ -saddānaṃ abyabhicāritasambandhattā avuttampi tato-saddaṃ ānetvā āha ‘‘ tato yuttameva idanti yojetabban ’’ ti .

Vipākassa ajanakaṃ vipākājanakaṃ , nissandaphalamattadāyakakammaṃ , taṃ samuṭṭhānaṃ etassāti vipākājanakakammasamuṭṭhānaṃ .

Vuttanayenāti ‘‘ vatthukāyavasena rūpato dve santatisīsāni , tayo ca arūpino khandhā ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .228) vuttena nayena .

Ubhayan ti nāmaṃ rūpañca .

Kammārammaṇapaṭisandhiādikāleti ettha ādi -saddena sammasanādikālasaṅgaho daṭṭhabbo .

Tan ti abhisaṅkhāraviññāṇaṃ .

Yadipi ‘‘ atthi rūpaṃ cittasamuṭṭhānan ’’ tiādivacanato ( dha . sa .584) rūpassapi viññāṇapaccayatā suttato jānitabbā , viññāṇasannissitā iṭṭhānubhavanādayo tasmiṃ sati sabbhāvato , asati ca abhāvato yathā saddheyyādivatthumhi saddhādayoti nāmassapi yuttito viññāṇapaccayatā siddhā , aṭṭhakathāyaṃ pana vuttamatthaṃ dassento ‘‘ suttato nāmaṃ … pe … jānitabban ’’ ti āha .

Yāvadeva paccayapaccayuppannadhammamattatāvibhāvanamukhena aviparītato pavattinivattisandassanaṃ paṭiccasamuppādadesanā , tāvadeva ca dhammacakkappavattananti dassento ‘‘ yasmā ’’ tiādimāhaV0.125 .

Yasmā pana pavattinivattivibhāvanato saccadesanāva paccayākāradesanā , saccadesanā ca dhammacakkappavattanaṃ .

Yathāha ‘‘ idaṃ dukkhanti me bhikkhave … pe … bārāṇasiyaṃ isipatane migadāye anuttaraṃ dhammacakkaṃ pavattitan ’’ tiādi , tasmā ‘‘ viññāṇapaccayā nāmarūpan ’’ ti padassa saccadesanābhāvadīpanena dhammacakkappavattanabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘ nāmarūpamattatāvacaneneva vā ’’ tiādi vuttaṃ .

Nāmarūpapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .