1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
172. Abhidhamme
M0.51V0.49 ca āgatāti imasmiṃ dhātuvibhaṅge abhidhammabhājanīyapañhapucchakesu , nikkhepakaṇḍadhammahadayavibhaṅgādīsu ca desanāruḷhā .Yathā pana suttante abhidhamme ca āgatā khandhādayo suttante desitaniyāmena khandhavibhaṅgādīsu suttantabhājanīyavasena vibhattā , evamidhāpi cakkhudhātādayo suttantabhājanīyavasena vibhajitabbā siyuṃ .
Tattha khandhādīnaṃ sabbasaṅgāhako abhidhammadesanāvisiṭṭho suttante āgato añño desetabbākāro natthīti te rūpakkhandhādivaseneva suttantabhājanīye desitā , dhātūnaṃ pana so atthīti te tiṇṇaṃ dhātuchakkānaṃ vasena idha desitāti dassento āha ‘‘ suttantesveva … pe … vibhattanti veditabban ’’ ti .
Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā ’’ ti .
Kathaṃ pana chasu chasu dhātūsu aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samavarodhoti ?
Sabhāvanissayadvārārammaṇasampayogasāmaññato .
Tattha paṭhamachakke tāva pathavītejovāyodhātuyo sabhāvato phoṭṭhabbadhātu .
Āpodhātuākāsadhātuyo dhammadhātuekadeso .
Viññāṇadhātu sattaviññāṇadhātuyo .
Catudhātuggahaṇena cettha tadāyattavuttikā nissayāpadesena , viññāṇadhātuyā dvārārammaṇabhāvena vā avasiṭṭhā rūpadhātuyo samavaruddhā , viññāṇadhātuggahaṇena taṃsampayogato dhammadhātuekadesoti evaṃ sabbadhātusamavarodho daṭṭhabbo .
Dutiye chapi dhātuyo sabhāvato , dhammāyatanekadeso , taṃsampayogato sattaviññāṇadhātuyo , yathārahaṃ tesaṃ nissayadvārārammaṇabhāvato avasiṭṭhadhātuyo samavaruddhā .
Tatiyachakkepi eseva nayo .
Evamettha chasu chasu dhātūsu aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samavarodho daṭṭhabbo .
Tena vuttaṃ ‘‘ sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā ’’ ti .
Suññoti
V0.50 attasuñño , tena sasabhāvatāya ca idha dhātuvohāroti āha ‘‘ suññe sabhāvamatte niruḷho dhātusaddo ’’ ti .Taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyantova ākāsoti yehi vivitto , yesañca
M0.52 paricchedo , tehi asamphuṭṭhatā tesaṃ byāpakabhāve sati na hotīti āha ‘‘ catūhi mahābhūtehi abyāpitabhāvo ’’ ti .Paricchinnavuttīni hi bhūtānīti .
173. Avayavavinimutto samudāyo nāma koci natthīti purimatthaṃ asambhāvento ‘‘ dve eva vā ’’ tiādinā samudāyena vinā dutiyatthamāha .
Paccattaṃ attani jātatan ti pāṭipuggalikataṃ .
Pāṭiyekko koṭṭhāsoti vā lomādiitarakoṭṭhāsehi asammisso visuṃ eko pathavīkoṭṭhāsoti attho .
Payogan ti bhāvanāpayogaṃ .
Vīriyan ti bhāvanānipphādakaṃ ussāhaṃ .
Āyūhanan ti tādisaṃ cetanaṃ .
Dhātupaṭikkūlavaṇṇamanasikārānan ti dhātumanasikārapaṭikkūlamanasikāravaṇṇamanasikārānaṃ .
Abyāpāratāyāti ‘‘ ahametaṃ nipphādemi , mama esā nipphādanā ’’ ti cetanārahitatāya .
Karontīti ābhogapaccavekkhaṇāni uppādenti .
Lakkhaṇavasenāti sabhāvavasena .
So pana yasmā pathavīdhātuyā kakkhaḷakharatā hotīti āha ‘‘ kakkhaḷaṃ kharigatantiādivacanaṃ sandhāya vuttan ’’ ti .
Vekantakaṃ nāma sabbalohacchedanasamatthaṃ lohaṃ .
Tathā hi taṃ vikantati chindatīti vikantaṃ , vikantameva vekantakanti vuccati .
Lohasadisan ti lohākāraṃ lohamalaṃ viya ghanasahitaṃ hutvā tiṭṭhati .
Tāpetvā tāḷitaṃ pana chinnaṃ chinnaṃ hutvā visarati , mudu maṭṭhaṃ kammaniyaṃ vā na hoti , tena ‘‘ lohavijātī ’’ ti vuccatīti .
Tiputambādīhīti tiputambe missetvā kataṃ kaṃsalohaṃ , sīsatambe missetvā kataṃ vaṭṭalohaṃ , jasadatambe missetvā kataṃ ārakūṭaṃ
V0.51 .Yaṃ pana kevalaṃ jasadadhātuviniggataṃ , yaṃ ‘‘ pittalan ’’ tipi vadanti , taṃ idha nādhippetaṃ , yathāvuttamissakameva pana gahetvā ‘‘ kittiman ’’ ti vuttaṃ .
Nidassanamattan ti muttānaṃ jātito anekabhedattā vuttaṃ .
Tathā hi hatthikumbhaṃ varāhadāṭhaṃ bhujaṅgasīsaṃ valāhakūṭaṃ veṇupabbaṃ macchasiro saṅkho sippīti
M0.53 aṭṭha muttāyoniyo .Tattha hatthikumbhajā pītavaṇṇā pabhāhīnā .
Varāhadāṭhajā varāhadāṭhavaṇṇāva .
Bhujaṅgasīsajā nīlādivaṇṇā suvisuddhā , vaṭṭalā ca .
Valāhakajā bhāsurā dubbibhāgarūpā rattibhāge andhakāraṃ vidhamantā tiṭṭhanti , devūpabhogā eva honti .
Veṇupabbajā kāraphalasamānavaṇṇā , na bhāsurā , te ca veḷavo amanussagocare eva padese jāyanti .
Macchasīsajā pāṭhīnapiṭṭhisamānavaṇṇā , vaṭṭalā , laghavo ca honti pabhāvihīnā , te ca macchā samuddamajjheyeva jāyanti .
Saṅkhajā saṅkhoracchavivaṇṇā , kolappamāṇāpi honti pabhāvihīnāva .
Sippijā pana pabhāvisesayuttāva honti nānāsaṇṭhānā .
Evaṃ jātito aṭṭhavidhāsu muttāsu yā macchasaṅkhasippijā , tā sāmuddikā .
Bhujaṅgajāpi kāci sāmuddikāti vadanti , itarā asāmuddikā .
Tena vuttaṃ ‘‘ sāmuddikamuttāti nidassanamattametaṃ , sabbāpi pana muttā muttā evā ’’ ti .
Bahulato vā aṭṭhakathāyaṃ etaṃ vuttaṃ ‘‘ muttāti sāmuddikamuttā ’’ ti .
Bahulañhi loke sāmuddikāva muttā dissanti .
Tatthāpi sippijāva , itarā kadāci kācīti .
174. Idha natthi niyamo kevalaṃ dravabhāvasseva adhippetattā .
175. Nisitabhāvenāti santāpanādivasappavattena tikhiṇabhāvena .
Usmākārañhi nisānaṃ idha nisitabhāvo .
Pākatikoti sābhāviko kāyusmāti adhippeto .
Sadāti sabbakālaṃ yāva jīvitindriyaṃ pavattati .
Petaggi nijjhāmataṇhikapetaggi .
Idhāti bāhiratejodhātukathāyaṃ .
176. Vāyanaṃ bījanaṃ , taṃ pana thāmasā pavattīti āha ‘‘ savegagamanavasenā ’’ ti .
Samudīraṇaṃ allaparisosanaṃ , bhūtasaṅghātassa desantaruppattihetubhāvo vā .
177. Bhitticchiddādivasena labbhamānaṃ ajaṭākāsaṃ nissāyeva paricchedākāsassa parikammakaraṇanti āha ‘‘ ajaṭākāsassa ca kathitatan ’’ ti .
179. Sukhadukkhaphoṭṭhabbasamuṭṭhāpanapaccayabhāvenāti
V0.52 iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbānaṃ nibbattakabhūtena paccayabhāvena .Kassa pana so paccayabhāvoti āha ‘‘ sarīraṭṭhakautussā ’’ ti
M0.54 .Paccayabhāvenāti ca hetumhi karaṇavacanaṃ .
Tena hi kāraṇabhūtena sukhadukkhaphoṭṭhabbānaṃ yathāvuttasamatthatā hotīti .
‘‘ Tathevā ’’ ti iminā ‘‘ yathābalaṃ sarīrekadesasakalasarīran ’’ ti idaṃ anukaḍḍhati .
Evan ti attano phalūpacārasiddhena pharaṇappakārena .
Etesan ti sukhādīnaṃ .
‘‘ Oḷārikappavatti eva vā pharaṇan ’’ ti iminā nirupacāraṃ etesaṃ pharaṇaṭṭhaṃ dasseti .
Ubhayavatoti sukhadukkhavato , somanassadomanassavato ca , pharaṇāpharaṇaṭṭhānavato vā .
181. Ettha vuttaṃ saṅkappan ti etasmiṃ ‘‘ saṅkappo kāmo ’’ tiādike ( mahāni .1; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 8) niddesapadese vuttaṃ saṅkappaṃ .
Tattha hi kilesakāmova ‘‘ saṅkapparāgo purisassa kāmo ’’ tiādīsu ( a . ni .6.63; kathā .513) viya .
Vatthukāmassa tathā tathā saṅkappanato parikappanato ‘‘ saṅkappo ’’ ti vutto , na vitakkoti ayamettha attho vutto .
Ṭīkāyaṃ pana vitakkavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘ sopi hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatrāpi purimo evattho adhippetoti ce , sampiṇḍanattho pi -saddo niratthako siyā ,‘‘ kilesasanthavasambhavato ’’ ti ca na vattabbaṃ siyā , parato ca ‘‘ byāpādavacanena byāpādavitakkaṃ dassetī ’’ ti vakkhati .
Kilesakāmo vibhatto kilesasampayuttattāti adhippāyo .
Kāmapaṭibaddhāti ettha kāma -saddena vatthukāmāpi saṅgahitāti daṭṭhabbā .
182. Ubhayattha uppannoti sattesu , saṅkhāresūti ubhayattha uppanno , sattākāro , saṅkhārākāroti vā ārammaṇassa ubhayākāraggahaṇavasena uppanno .
Kammapathaviseso , kammapathavināsako ca kammapathabhedoti dassetuṃ ‘‘ abhijjhāsaṃyogenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tathā vihiṃsāya vihiṃsāvitakkaṃ dassetīti yojanā .
Vihiṃsāyāti ca vihiṃsāvacanenāti attho .
Yathāsambhavaṃ pāṇātipātādivasenāti ādi -saddena adinnādānamusāvādapesuññapharusavācāsamphappalāpe saṅgaṇhāti .
Sabba … pe … saṅgāhakehi kāmanekkhammadhātūhi .
Dve dveti byāpādavihiṃsādhātuyo , abyāpādaavihiṃsādhātuyo ca .
‘‘ Etthāti panā ’’ tiādinā saṃkilesavodānānaṃ saṅkarabhāvassa aniṭṭhāpajjanassa ca dassanena purimaṃyeva atthaṃ byatirekamukhena sampādeti .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .