18. Dhammahadayavibhaṅgo
1. Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā
978. Dhātusambhava … pe …
M0.225V0.226 saṅgahitattāti ettha khandhādīnaṃ kāmadhātuādidhātūsu sambhavabhedabhinnānaṃ niravasesato saṅgahitattāti vibhāgena yojanā , tathā sesesupi pariyāpannapabhedabhinnānantiādinā .Tattha ‘‘ niravasesato saṅgahitattā ’’ ti iminā ‘‘ sabbasaṅgāhikavāro ’’ ti ayamassa atthānugatā samaññāti dasseti .
Yasmā cettha khandhādīnaṃ dvādasannaṃ koṭṭhāsānaṃ anavasesasaṅgaho , tasmā evaṃ dutiyavārādīnañcettha anuppaveso veditabbo .
Khandhādīnameva hi tesaṃ sambhavādivicāro uppattānuppattidassanavāroti vattuṃ yuttoti yojanā .
Anuppattidassanañcettha atthāpattisiddhaṃ veditabbaṃ .
Na hi tattha ‘‘ kati khandhā na pātubhavantī ’’ tiādipāḷi atthi .
979. Pucchānurūpan ti yenādhippāyena pucchā katā , tadanurūpaṃ .
Avitathabyākaraṇaṃ nāma buddhānaṃ eva āveṇikaṃ , aññesaṃ taṃ yādicchikaṃ sutakkharasadisanti āha ‘‘ sabbaññuvacanaṃ viññāya katattā ’’ ti .
Sabbasaṅgāhikavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Uppattānuppattivāravaṇṇanā
991.‘‘ Kāmabhave ’’ ti
V0.227 idaṃ okāsavasena vatvā puna sattasantānavasena vattuṃ ‘‘ kāmadhātusambhūtānañcā ’’ ti vuttanti tamatthavisesaṃ dassento ‘‘ iddhiyā … pe … attho ’’ ti āha .‘‘ Na vattabbaṃ siyā ’’ ti kasmā vuttaṃ , yadipi asaññasattānaṃ acakkhukattā rūpāyatanaṃ accantasukhumattā heṭṭhimabhūmikānañca agocaro , samānabhūmikānaṃ pana vehapphalānaṃ , uparibhūmikānañca suddhāvāsānaṃ cakkhāyatanassa gocaro hotīti āyatanādikiccaṃ karotiyevāti sakkā vattuṃ .
Yaṃ panettha vitthārato vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .
‘‘ Heṭṭhato avīcinirayaṃ pariyantaṃ katvā uparito paranimmitavasavattideve
M0.226 antokaritvā yaṃ etasmin ’’ tiādinā ( dha . sa .1287) vuttapadesā kāmāvacarādiokāsā .Te sattanikāyā ca dhātūti vuccanti samudāyassa avayavādhārabhāvato yathā ‘‘ māsapuñjo māso ’’ ti .
Sattā uppajjanti etthāti sattuppatti , uppajjanaṭṭhena sattāva uppatti sattuppattīti evaṃ okāsasattalokadvayassa sattuppattipariyāyo veditabbo .
Sattabhāvena uppatti , na anupādinnakkhandhā viya saṅkhārabhāvenevāti adhippāyo .
Ke pana teti āha ‘‘ sattāvāsavasena … pe … upādinnakakkhandhā ’’ ti .
Taṃtaṃpariyāpannānan ti taṃtaṃsattāvāsapariyāpannānaṃ sattānaṃ , saṅkhārānameva vā .
Sadisādhiṭṭhānabhāvenāti sadisākārena pavattamānānaṃ khandhānaṃ patiṭṭhānabhāvena .
Yebhuyyena hi tasmiṃ sattāvāse dhammā samānākārena pavattanti .
Uppattānuppattivāravaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā
999. Tattha , aññattha cāti tasmiṃ , aññasmiñca bhave , okāse ca .
Paricchedakārikāya kāmāditaṇhāya paricchijja āpannā gahitāti pariyāpannāti taṃtaṃbhavādiantogadhā taṃtaṃpariyāpannā .
Pariyāpannāpariyāpannavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
6. Uppādakakammaāyuppamāṇavāro
1. Uppādakakammavaṇṇanā
1021. Dhātuttayabhūtadevavasenāti
V0.228 kāmādidhātuttaye nibbattadevānaṃ vasena .Uppādakakammavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Āyuppamāṇavaṇṇanā
1026. Suparimajjitakañcanādāsaṃ
M0.227 viya sobhati vijjotatīti subho , sarīrobhāso , tena subhena kiṇṇā vikiṇṇāti subhakiṇṇā . 1027. Taṃtaṃmanasikāran ti parittapathavīkasiṇādigatamanasikāraṃ .
Appanākkhaṇepīti pi -saddena pubbabhāgaṃ sampiṇḍeti .
Chandanaṃ ārammaṇapariyesanaṃ chando , kattukamyatāchando .
Paṇidhānaṃ cittaṭṭhapanā paṇidhi , saññāvirāgādīhi ārammaṇassa visesanaṃ tathāpavattāya bhāvanāya ārammaṇakaraṇameva .
Vipulaṃ vuccati mahantaṃ , santabhāvopi mahanīyatāya mahantamevāti āha ‘‘ vipulā phalāti vipulasantasukhāyuvaṇṇādiphalā ’’ ti .
1028. Yaṃ cātumahārājikānaṃ āyuppamāṇaṃ , sañjīve eso eko rattidivo , tāya rattiyā tiṃsa rattiyo māso , tena māsena dvādasamāsiko saṃvaccharo , tena saṃvaccharena pañca vassasatāni sañjīve āyuppamāṇaṃ .
Yaṃ tāvatiṃsānaṃ āyuppamāṇaṃ , eso kāḷasutte eko rattidivo … pe … tena saṃvaccharena vassasahassaṃ kāḷasutte āyuppamāṇaṃ .
Yaṃ yāmānaṃ āyuppamāṇaṃ , eso saṅghāte eko rattidivo … pe … tena saṃvaccharena dve vassasahassāni saṅghāte
V0.229 āyuppamāṇaṃ .Yaṃ tusitānaṃ āyuppamāṇaṃ , roruve eso eko rattidivo … pe … tena saṃvaccharena cattāri vassasahassāni roruve āyuppamāṇaṃ .
Yaṃ nimmānaratīnaṃ āyuppamāṇaṃ , mahāroruve eso eko rattidivo … pe … tena saṃvaccharena aṭṭha vassasahassāni mahāroruve āyuppamāṇaṃ .
Yaṃ paranimmitavasavattīnaṃ devānaṃ āyuppamāṇaṃ , tāpane eso eko rattidivo … pe … tena saṃvaccharena soḷasa vassasahassāni tāpane āyuppamāṇaṃ .
Mahātāpane upaḍḍhantarakappo .
Avīciyaṃ eko antarakappo ca āyuppamāṇanti vadanti .
Devānaṃ adhimuttakālakiriyā viya tādisena puññabalena antarāpi maraṇaṃ hotīti ‘‘ kammameva pamāṇan ’’ ti vuttanti veditabbaṃ .
Evañca katvā abbudādiāyuparicchedopi yuttataro hotīti .
Kiṃ
M0.228 jhānan ti aṭṭhasu jhānesu kataraṃ jhānaṃ .Bhavasīsānīti bhavaggāni , puthujjanabhavaggaṃ ariyabhavaggaṃ sabbabhavagganti vehapphalādīnaṃ samaññā .
Kassaci sattāti puthujjanassa , kassaci pañcāti sotāpannassa , sakadāgāmino ca , kassaci tayoti anāgāmino vasena vuttaṃ .
Tasmā so brahmakāyikādīhi cuto arūpaṃ upapajjanto veditabbo .
‘‘ Navasu brahmalokesu nibbattaariyasāvakānaṃ tatrūpapattiyeva hoti , na heṭṭhūpapattī ’’ ti ( vibha . aṭṭha .1028) ayaṃ aṭṭhakathāpāṭhoti adhippāyena ‘‘ yaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Tatrūpapattipi hoti uparūpapattipi , na heṭṭhūpapattī ’’ ti pana pāṭhoti tena ‘‘ heṭṭhūpapattiyeva nivāritā ’’ tiādivacanena payojanaṃ natthi .
Arūpadhātūpapatti ca na nivāritāti sambandho .
Arūpadhātūpapatti na nivāritā ‘‘ matthake ṭhitova parinibbātī ’’ ti niyamassa anicchitattā .
Aññatthāti kāmaloke .
Tatthāti rūpaloke .
Ayaṃ aṭṭhakathāti ‘‘ paṭhamajjhānabhūmiyaṃ nibbatto … pe … parinibbātī ’’ ti evaṃ pavattā aṭṭhakathā .
Tenevāti yasmā rūpadhātuyaṃ upapanno adhippeto , na upapajjanāraho , teneva kāraṇena .
Tassāti yathāvuttassa rūpadhātuyaṃ upapannassa ariyasāvakassa .
Yena rūparāgena tattha rūpabhave upapanno , tasmiṃ arūpajjhānena vikkhambhite sammadeva diṭṭhādīnavesu yathā kāmarūpabhavesu āyatiṃ bhavābhilāso na bhavissati , evaṃ arūpabhavepīti dassento āha ‘‘ puna … pe … bhavissatiyevā ’’ ti .
Tattha nibbattoti rūpadhātuyaṃ upapanno .
Ariyamaggaṃ bhāvetvāti heṭṭhimaṃ ariyamaggaṃ sampādetvā .
Nibbattabhavādīnavadassanavasenāti tasmiṃ rūpabhave nibbattopi tattheva ādīnavadassanavasena .
Anivattitabhavābhilāsoti upari arūpabhave avissaṭṭhabhavapatthano , yato arūpadhātuyaṃ upapajjanāraho .
Tassa vasenāti tādisassa ariyasāvakassa
V0.230 vasena .‘‘ Kassaci pañca , kassaci tayo anusayā anusentī ’’ ti ayaṃ yamakapāḷi ( yama .2. anusayayamaka .312) pavattā .
Āyuppamāṇavaṇṇanā niṭṭhitā .
7. Abhiññeyyādivāravaṇṇanā
1030.‘‘ Ruppanalakkhaṇaṃ
M0.229 rūpaṃ , anubhavanalakkhaṇā vedanā ’’ tiādinā sāmaññalakkhaṇapariggāhikā .‘‘ Phusanalakkhaṇo phasso , sātalakkhaṇaṃ sukhan ’’ tiādinā visesalakkhaṇapariggāhikā .
‘‘ Cattāro khandhā siyā kusalā ’’ tiādīsu idha yaṃ vattabbaṃ , taṃ khandhavibhaṅgādīsu vuttaṃ , tasmā tattha vuttanayeneva gahetabbanti adhippāyo .
Sesaṃ yadettha na vuttaṃ , taṃ suviññeyyamevāti .
Abhiññeyyādivāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Dhammahadayavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iti sammohavinodaniyā ṭīkāya līnatthavaṇṇanā
Vibhaṅga-anuṭīkā samattā .