9. Iddhipādavibhaṅgo
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
431. Paṭhamo
M0.165V0.162 kattuattho ‘‘ ijjhatīti iddhī ’’ ti .Dutiyo karaṇattho ‘‘ ijjhanti etāyā ’’ ti .
Pajjitabbā iddhi vuttā ‘‘ iddhiṃ pajjanti pāpuṇantī ’’ ti kattusādhanassa iddhisaddassa karaṇasādhanena pādasaddena samānādhikaraṇatāya asambhavato , ijjhanakassa ca atthassa karaṇabhūtena pādena pajjitabbattā ‘‘ iddhi eva pādo ’’ ti saddayojanā na sambhavatīti imamatthamāha ‘‘ na ca … pe … vattun ’’ ti .
Iddhikiriyākaraṇenāti ijjhanakiriyāya karaṇabhūtena atthena sādhetabbā ca iddhi pajjitabbāti yojanā .
Dvinnaṃ karaṇānan ti ijjhanapajjanakiriyākaraṇānaṃ iddhipādatthānaṃ .
Na asamānādhikaraṇatā sambhavati paṭisedhadvayaṃ pakatiyaṃ ṭhapetīti .
Tasmāti yasmā paṭhamenatthena samānādhikaraṇasamāso , dutiyena sāmivacanasamāso iddhipādasaddānaṃ na yujjati , tasmā .
Yathāvuttā vā paṭhamenatthena samānādhikaraṇasamāsavaseneva yojanā yujjati pādassa pajjamānakoṭṭhāsabhāvato .
Dutiyenatthena itarasamāseneva yojanā yujjati pādassa ijjhanakaraṇūpāyabhāvato .
Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāya vadati .
Duvidhatthāyāti nibbattiatthāya , vuddhiatthāya ca .
Visun ti ‘‘ iddhi eva pādo iddhipādo ’’ ti imasmā visuṃ .
Samāsayojanāvasenāti ‘‘ iddhiyā pādo iddhipādo ’’ ti evaṃ samāsayojanāvasena .
Yathāyuttoti kattukaraṇatthesu yo yo yutto .
Paṭilābhapubbabhāgānan ti visesādhigamataṃpubbabhāgānaṃ yathākkamaṃ kattiddhikaraṇiddhibhāvaṃ sandhāya vuttoti yojanā .
Uttaracūḷabhājanīye ‘‘ chandoyeva chandiddhipādo , cittameva , vīriyameva , vīmaṃsāva
V0.163 vīmaṃsiddhipādo ’’ ti vuttattā āha ‘‘ uttaracūḷabhājanīye vā vuttehi chandādīhi iddhipādehī ’’ tiādi .Chandacittavīmaṃsiddhipādesu tāva yuttaṃ padhānasaṅkhāraggahaṇaṃ apubbattā , vīriyiddhipāde pana kathanti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ vīriyiddhipādaniddese ’’ tiādi .
Yadi dveyeva samannāgamaṅgāni , chandādayo kimatthiyāti āha ‘‘ samādhivisesanānī ’’ ti .
Na idha … pe … vuttā hoti atabbisesanattā .
Yadipi
M0.166 samādhivisesanasamannāgamaṅgadassanatthaṃ dvikkhattuṃ vīriyaṃ āgatanti vuttaṃ , taṃ pana ‘‘ vīriyasamādhisamannāgatan ’’ ti ettāvatāpi siddhaṃ hoti .Evaṃ siddhe sati puna vacanaṃ vīriyantarasabbhāvaṃ nu kho dīpetīti kadāci āsaṅkeyyāti tadāsaṅkānivattanatthaṃ ‘‘ vīriyañcā ’’ tiādimāha .
Chandādīhi visiṭṭhoti chandādīnaṃ adhipatipaccayatāvisesena visiṭṭho .
Teneva hi chandādimukheneva iddhipādā desitā .
Tathā ca vuttaṃ ‘‘ chandaṃ ce bhikkhu adhipatiṃ karitvā labhati samādhin ’’ tiādi .
Taṃtaṃavassayanavasenāti tassa tassa chandassa samādhino avassayatāvasena , paccayavisesatāyāti attho .
Upāyatthena … pe … vuttā hoti adhigamūpāyatāpi nissayabhāvoyevāti .
‘‘ Tenevā ’’ tiādinā yathāvuttaṃ chandādīnaṃ iddhipādataṃ pāḷiyāyeva vibhāveti .
Tattha tenevāti chandādīnaṃyeva upāyatthabhāveneva iddhipādabhāvassa adhippetattā .
Upāyiddhipādadassanatthamevāti chandādike dhure jeṭṭhake pubbaṅgame katvā nibbattitasamādhi chandādīnaṃ iddhiyā adhigamūpāyatādassanaṃ upāyiddhipādadassanaṃ , tadatthameva ‘‘ tathābhūtassa vedanākkhandho … pe … viññāṇakkhandho ’’ ti tattha tattha pāḷiyaṃ nissayiddhipādadassanaṃ kataṃ chandādivisiṭṭhānaṃyeva vedanākkhandhādīnaṃ adhippetattā .
Evañcetaṃ sampaṭicchitabbaṃ .
Aññathā kevalaṃ iddhisampayuttānaṃyeva khandhānaṃ vasena iddhipādabhāve gayhamāne catubbidhatā na hoti visesakāraṇābhāvatoti adhippāyo .
433. Tosanaṃ satthu ārādhanaṃ , sikkhāya vā .
Thāmabhāvatoti thirabhāvato .
Kulāpadese jātimā purissaro hotīti ‘‘ pubbaṅgamattā cittassa visiṭṭhajātisadisatā ’’ ti vuttaṃ .
Vicāraṇāpaññāhetukattā mantassa vīmaṃsāsadisatā suviññeyyāvāti na uddhaṭā .
Chandādiketi chandasamādhipadhānasaṅkhārā , vīriyacittavīmaṃsāsamādhipadhānasaṅkhārāti ime tayo tayo dhamme .
Abhedato bhedaṃ akatvā abhinditvā iddhibhāvasāmaññena , iddhipādabhāvasāmaññena ca
V0.164 saṅgaṇhitvā .Tenāha ‘‘ sampiṇḍetvā ’’ ti .
Bhedanaṃ vā sambhedanaṃ missīkaraṇanti āha ‘‘ amissetvā ’’ ti .
Tathā hi ‘‘ sesā pana sampayuttakā cattāro khandhā iddhipādāyevā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .433) iddhiiddhipāde amissetvāpi kathitaṃ .
Visesenāti bhedena catūsu iddhipādesu asammissabhāvena āveṇikattā .
Āveṇikā
M0.167 hi chandādayo tassa tassa iddhipādassa .Avisesenāti abhedena , caturiddhipādasādhāraṇabhāvenāti attho .
Chandiddhipādasamādhiddhipādādayoti ādi -saddena padhānasaṅkhāraṃ , vīriyacittavīmaṃsā ca saṅgaṇhāti .
Pādoti tehi sampayuttaṃ catukkhandhamāha .
‘‘ Chandiddhipāde pavisantī ’’ tiādinā visiṭṭhesveva pavesaṃ avatvā .
Catūsūti chando , samādhi , padhānasaṅkhārā , taṃsampayuttā khandhāti evaṃ catūsu .
Chandahetuko , chandādhiko vā samādhi adhippetoti āha ‘‘ chandavato ko samādhi na ijjhissatī ’’ ti .
Itīti evaṃ anena pakārena , yaṃ samādhibhāvanāmukhaṃ .
Samādhibhāvanānuyogena bhāvitā khandhā samādhibhāvitā .
‘‘ Ye hī ’’ tiādinā ‘‘ abhinavaṃ natthī ’’ ti saṅkhepato vuttaṃ vivarati .
Tiṇṇan ti chandasamādhipadhānasaṅkhārānaṃ .
Idan ti ‘‘ ime hi tayo ’’ tiādivacanaṃ .
Purimassāti ‘‘ chando samādhī ’’ tiādivacanassa .
Kāraṇabhāvenāti sādhanabhāvena .
Tenāti ‘‘ ime hi tayo dhammā ’’ tiādivacanena .
Yasmā chandādayo tayo dhammā aññamaññaṃ , sampayuttakānañca nissayabhāvena pavattanti , tasmā tesampi iddhipādabhāvo vutto .
So pana nissayabhāvo sampayogāvinābhāvīti āha ‘‘ tadantogadhattā ’’ ti , sampayuttakantogadhattāti attho .
Chandādīnaṃ viya sampayuttakkhandhānaṃ sabhāvato iddhibhāvo natthīti āha ‘‘ iddhibhāvapariyāyo atthī ’’ ti .
Tena vuttaṃ ‘‘ sesā sampayuttakā … pe … na attano sabhāvenā ’’ ti .
Ekadesassāti chandādīnaṃ .
Catunnampi khandhānaṃ , chandādīnaṃ vā catunnaṃ .
Punapīti ‘‘ sampayuttakā panā ’’ tiādiṃ sandhāyāha .
Iminā catukkhandhatadekadesānaṃ iddhibhāvadīpanena .
Pubbe vuttato vacanakkamena aññanti āha ‘‘ apubbanti katvā ’’ ti .
Kenaṭṭhena iddhi paṭilābho , kenaṭṭhena pādo pubbabhāgoti yathākkamaṃ yojanā .
Yadi patiṭṭhānaṭṭhena pādo , nissayiddhipādoyeva vutto siyā , na upāyiddhipādoti āha ‘‘ upāyo cā ’’ tiādi .
Sabbatthāti suttantabhājanīye , abhidhammabhājanīye ca .
Tenāha ‘‘ suttantabhājanīye hī ’’ tiādi .
Samādhivisesanabhāvenāti
V0.165 ‘‘ chandādhipati , chandahetuko , chandādhiko vā samādhi chandasamādhī ’’ tiādinā samādhissa visesanabhāvenaM0.168 .‘‘ Samādhisevanavasenā ’’ ti ca pāṭho .
Tattha samādhisevanavasenāti chandādhike adhipatiṃ karitvā samādhissa āsevanavasena .
Upāyabhūtānan ti ‘‘ chandavato ce samādhi ijjhati , mayheva ijjhatī ’’ ti samādhiāsevanāya upāyabhūtānaṃ .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
444. Sādhipativārāni aṭṭhasatāni , tesu paccekaṃ cattāro iddhipādā na sambhavantīti āha ‘‘ sādhipativārānaṃ paripuṇṇānaṃ abhāvā ’’ ti .
Tattha kāraṇamāha ‘‘ na hi adhipatīnaṃ adhipatayo vijjantī ’’ ti .
Yadi hi adhipatī siyuṃ sādhipatīti iddhipādabhedena dvattiṃsa nayasatāni , suddhikāni aṭṭhāti cattāri nayasahassāni bhaveyyuṃ , taṃ pana natthīti adhippāyo .
Yattakā pana nayā idha labbhanti , taṃ dassetuṃ ‘‘ ekekasmiṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
Suddhikāni aṭṭha nayasatāni sādhipatikānipi aṭṭhevāti catunnaṃ maggānaṃ vasena soḷasa nayasatāni .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Pañhapucchakavaṇṇanā
Sayaṃ jeṭṭhakabhāvena pavattanato cattāro adhipatayo aññamaññaṃ garuṃ na karonti .
Tasmā ‘‘ cattāro iddhipādā na maggādhipatino ’’ ti vuttā .
Tenāha ‘‘ aññamaññassa pana adhipatayo na bhavantī ’’ ti .
Etamatthan ti ‘‘ adhipatayo aññamaññassa adhipatī na bhavantī ’’ ti etamatthaṃ .
Adhipatinoti adhipati bhavituṃ samatthassa .
Adhipatiṃ na karontīti adhipatiṃ katvā garuṃ katvā
V0.166 nappavattanti .Adhipatīnaṃ sahabhāveti adhipatikiccakaraṇena sahapavattiyaṃ .
‘‘ Avīmaṃsādhipatikassa maggassa abhāvā ’’ ti idaṃ ‘‘ adhipatitāsamatthā dhammā adhipatibhāveneva pavatteyyun ’’ ti dosāropanavasenāha , na yathādhigatavasena .
Adhipatidhammānañhi pubbābhisaṅkhāre sati adhipatibhāvena pavatti , na aññathāti sahabhāvepi tadabhāvaṃ sandhāya visesanaṃ na
M0.169 kattabbaṃ siyāti sakkā vattuṃ .Aññamaññādhipatikaraṇabhāveti aññamaññaṃ adhipatiṃ katvā pavattiyaṃ .
Vīmaṃsādhipatikattavacanan ti vīmaṃsādhipatikabhāvassa vacanaṃ .
Na vattabbaṃ siyā sabbesampi adhipatīnaṃ sādhipatikattāti adhippāyo .
Sahabhāvo paṭikkhitto eva sādhipatibhāvassa anekaṃsikatāvacanato .
Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā .
Iddhipādavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .