Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā
Samuggama-padassa tatvato pariyāyato ca atthaṃ dasseti ‘‘ sañjātiyaṃ ādiuppattiyan ’’ ti .
Bhedato pana samāyoge uggamananti .
Tattha kena samāyoge , kuto , kathañca uggamananti vicāraṇāyaṃ āha ‘‘ taṃtaṃpaccayasamāyoge ’’ tiādi .
Tatthevāti pañcavokārabhave eva .
Tattha hi pañcakkhandhā paripuṇṇā samuggacchanti .
Yathādhigatānaṃ adhigatappakārānaṃ , paṭisandhikānanti attho .
Opapātikasamuggameneva cettha saṃsedajasamuggamopi gahitoti daṭṭhabbo pañcakkhandhapariyāpannānaṃ tadā uppajjanārahānaṃ
M0.23 uppajjanato .Tattha saṃsedajā uppajjitvā vaḍḍhanti , itare na vaḍḍhantīti idametesaṃ nānākaraṇaṃ .
Sukhumajātiyalomā eva kira keci eḷakā himavante vijjanti , tesaṃ lomaṃ sandhāya ‘‘ jātimantaeḷakaloman ’’ ti vuttaṃ atisukhumattā tesaṃ lomānaṃ .
Keci pana ‘‘ ajapākatikeḷakādīhi saṅkararahitānaṃ tesaṃ eḷakavisesānaṃ nibbatteḷakassa lomaṃ jātiuṇṇā , tampi taṅkhaṇanibbattassā ’’ ti vadanti .
Gabbhaṃ phāletvā gahitassāti apare .
Evaṃsaṇṭhānan ti jātiuṇṇaṃsuno paggharitvā agge ṭhitatelabindusaṇṭhānaṃ .
Vaṇṇappaṭibhāgoti rūpapaṭicchanno saṇṭhānapaṭicchanno ca .
Santatimūlānīti
V0.22 tasmiṃ bhave rūpasantatiyā mūlabhūtāni .Anekindriyasamāhārabhāvatoti yathārahaṃ cakkhādianekindriyasaṅghātabhāvato .
Padhānaṅgan ti uttamaṅgaṃ siro .
Na tassa tassa khandhassa paripuṇṇataṃ , taṃtaṃkhandhekadesasseva vuttattāti adhippāyo .
Kāmāvacarānan ti kāmāvacarasattānaṃ .
Parihīnāyatanassāti parihīnassa cakkhādiāyatanassa vasena .
Tattha duggatiyaṃ andhassa cakkhudasakavasena , badhirassa sotadasakavasena , andhabadhirassa ubhayavasena santatisīsahāni veditabbā .
Napuṃsakassa pana bhāvahāni vuttā eva .
Tathā andhabadhirāghānakassa cakkhusotaghānavasena .
Taṃ pana dhammahadayavibhaṅgapāḷiyā virujjhati .
Taṃ parato āvi bhavissati .
Rūpāvacarānaṃ pana cakkhusotavatthujīvitavasena cattāri santatisīsānīti itaresaṃ vasena santatisīsahāni veditabbā .
Tesan ti pañcannaṃ khandhānaṃ .
Vatthubhāvenāti vicāraṇāya adhiṭṭhānabhāvena .
Paṭisandhiyaṃ uppannā pavattā pañcakkhandhāti paṭisandhikkhaṇe pavattikkhaṇe ca pañcakkhandhe dasseti .
Bhummaniddesoti ‘‘ pañcasu khandhesū ’’ ti ayaṃ bhummaniddeso .
Aññathāti niddhāraṇe anadhippete .
‘‘ Bhāvenabhāvalakkhaṇatthe ’’ ti idaṃ visayādiatthānaṃ idhāsambhavato vuttaṃ .
Ubhayan ti rūpārūpaṃ .
Rūpārūpasantatin ti rūpasamuṭṭhāpakaṃ rūpasantatiṃ arūpasantatiñca .
‘‘ Vatthu uppādakkhaṇe dubbalaṃ hotī ’’ ti idaṃ na paṭisandhikkhaṇaṃ eva , nāpi vatthurūpaṃ eva sandhāya vuttanti dassento āha ‘‘ sabbarūpānaṃ uppādakkhaṇe dubbalataṃ sandhāya vuttan ’’ ti .
‘‘ Tadā hī ’’ tiādi yathāvuttassa atthassa kāraṇavacanaṃ .
Tattha tan ti rūpaṃ .
‘‘ Kammakkhittattā ’’ ti idaṃ na kammajatāmattaṃ sandhāya vuttaṃ , atha kho kammajassa
M0.24 paṭhamuppattiyaṃ apatiṭṭhitataṃ sandhāyāti dassento ‘‘ satipī ’’ tiādimāha .Tato paran ti tato paṭisandhito paraṃ .
Sadisasantāne yathā patiṭṭhitaṃ , na tathā visadisasantāneti āha ‘‘ samānasantatiyan ’’ ti .
Aṅgabhāvan ti kāraṇabhāvaṃ .
Tenevāha ‘‘ sahāyabhāvan ’’ ti .
Tesaṃ dhammānan ti yehi saddhiṃ uppannaṃ , tesaṃ paṭisandhiyaṃ cittacetasikadhammānaṃ .
Tadāti ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe ca rūpuppādanameva natthi .
Anantarādipaccayalābhena uppādakkhaṇe eva cittassa balavabhāvo , na itaratra .
Tenāha ‘‘ yadā ca rūpuppādanaṃ , tadā uppādakkhaṇe ’’ ti .
Yehākārehīti
V0.23 āhārindriyapaccayādiākārehi .Yathāsambhavaṃ paccayā hontīti phassādayo āhārādivasena yathārahaṃ paccayā honti .
Vuttañhetaṃ paṭṭhāne ‘‘ paṭisandhikkhaṇe vipākābyākatā āhārā sampayuttakānaṃ khandhānaṃ , kaṭattā ca rūpānaṃ āhārapaccayena paccayo ’’ tiādi ( paṭṭhā .1.1.429).
Cuticittena saddhiṃ uppajjamānaṃ , cuticittena vā kāraṇabhūtena uppajjamānaṃ .
Tato purimatarehi uppajjamānaṃ viyāti yathā cuticittato āsannehi purimatarehi uppajjamānaṃ rūpaṃ bhavantare na uppajjati , evaṃ cuticittena uppajjamānampi anupacchinnepi vaṭṭamūleti akāraṇaṃ vaṭṭamūlāvūpasamo cuticittassa rūpuppādaneti dasseti .
Arūpassāti āruppassa .
Utunāti paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannena utunā .
Samuṭṭhite rūpeti paṭisandhicittassa bhaṅgakkhaṇe rūpe samuṭṭhite paṭisandhianantaraṃ paṭhamabhavaṅgacittaṃ rūpaṃ samuṭṭhāpeti .
Uppādanirodhakkhaṇāti yathāvuttesu soḷasasu cittesu ādicittassa uppādakkhaṇo , soḷasamacittassa nirodhakkhaṇo cāti vadanti , rūpasseva pana uppādanirodhakkhaṇā veditabbā .
Dharamānakkhaṇe evāti tassa utuno vijjamānakkhaṇe eva yadi gahitā ,‘‘ soḷasacittakkhaṇāyukaṃ rūpan ’’ ti vuttaṃ hoti soḷasaheva cittehi tassa dharamānatāya paricchinnattā .
Uppādakkhaṇaṃ aggahetvāti utuno
M0.25 dharamānakkhaṇe uppādakkhaṇaṃ aggahetvā nirodhakkhaṇo atha gahito ,‘‘ sattarasacittakkhaṇāyukaṃ rūpan ’’ ti vuttaṃ hoti uppādakkhaṇasahitena ca ekassa cittakkhaṇassa gahitattā .‘‘ Adhikasoḷasacittakkhaṇāyukan ’’ ti vuttaṃ hoti nirodhakkhaṇassa bahikatattā .
Evaṃ uppādanirodhakkhaṇesu gahitesu aggahitesu ca soḷasasattarasacittakkhaṇāyukatā , tato adhikacittakkhaṇāyukatā ca siyāti dassetvā idāni tattha ṭhitapakkhaṃ dassento ‘‘ yasmā panā ’’ tiādimāha .
Tattha tassa dharamānakkhaṇe uppannesūti tassa utuno dharamānakkhaṇe uppannesu soḷasasu cittesu paṭisandhipi yasmā gahitā , tasmā utuno uppādakkhaṇo dharamānakkhaṇe gahitoti
V0.24 nirodhakkhaṇe aggahite ‘‘ rūpe dharanteyeva soḷasa cittāni uppajjitvā nirujjhanti , taṃ pana sattarasamena cittena saddhiṃ nirujjhatī ’’ ti ( vibha . aṭṭha .26 pakiṇṇakakathā ) evaṃ aṭṭhakathāyaṃ vakkhamānā adhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā adhippetā .Gahite vā nirodhakkhaṇe soḷasacittakkhaṇāyukatā adhippetāti sambandho .
Ettha ca ‘‘ adhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā ’’ ti idaṃ paṭisandhicittassa uppādakkhaṇo gahitoti katvā vuttaṃ .
Yasmā pana paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ ‘‘ dve bhavaṅgāni , āvajjanaṃ , dassanaṃ , sampaṭicchanaṃ , santīraṇaṃ , voṭṭhabbanaṃ , pañca javanāni , dve tadārammaṇāni , ekaṃ cuticittanti pañcadasa cittakkhaṇā atītā honti , athāvasesaekacittakkhaṇāyuke ’’ ti ( vibha . aṭṭha .227), tathā tadārammaṇapariyosānāni ,‘‘ ekaṃ cuticittaṃ , tadavasāne tasmiññeva ekacittakkhaṇaṭṭhitike ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjatī ’’ ti ( vibha . aṭṭha .227) ca vakkhati .
Tasmā rūpassa soḷasacittakkhaṇāyukatāyapi atthasiddhi hotiyeva .
Tenāha ‘‘ soḷasacittakkhaṇāyukatā adhippetā ’’ ti .
Tathāpi uppajjitvā bhavaṅgacalanassa paccayo hoti , na uppajjamānamevāti sattarasacittakkhaṇāyukatā veditabbā .
Ojāya sabhāvasukhumatā upādārūpabhāvato .
Ettha ca mātarā ajjhohaṭā ojā bāhirabbhañjanaṃ viya gabbhamallinā tasmiṃ santāne ojaṭṭhamakarūpuppattiyā paccayo hoti .
Āhārasamuṭṭhānarūpapaveṇiyā ojāya viya sesatisantatiojāya rūpuppādananti udariye ojā rūpaṃ na samuṭṭhāpeti utusamuṭṭhānabhāvato , upādinnakaṭṭhāne eva pana samuṭṭhāpeti , rasaharaṇīhi gantvā kāyānusaṭanti veditabbaṃ .
Cittañcevāti
M0.26 ettha ca-saddena paṭiyogīnaṃ kammameva samuccinoti , na cittena sampayuttadhammeti katvā āha ‘‘ cittassa pubbaṅgamatāya vuttan ’’ ti .‘‘ Cittuppādaṃ gaṇhāti ‘ cittaṃ uppannaṃ hotī ’ tiādīsu ( dha . sa .1) viya , na kammacetanaṃ viya ekadhammamevā ’’ ti vutte ‘‘ yathā cittasamuṭṭhānarūpassa hetuādayo cittasampayuttadhammāpi samuṭṭhāpakāva , evaṃ kammasamuṭṭhānarūpassa kammasampayuttāpī ’’ ti codanaṃ samuṭṭhāpetvā tassa parihāraṃ vattuṃ ‘‘ kammasamuṭṭhānañcā ’’ tiādimāha .
Rūpassāti rūpakkhaṇassa , rūpassa vā addhuno .
Nayadassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ paṭisandhikkhaṇe eva
V0.25 rūpārūpadhammānaṃ ekakkhaṇe pātubhāvoti imassa atthassa anadhippetattā .Tenevāha ‘‘ tato parampi rūpārūpānaṃ sahuppattisabbhāvato ’’ ti .
Yathā ca ‘‘ paṭisandhikkhaṇe evā ’’ ti niyamo na gahetabbo , evaṃ ‘‘ ekakkhaṇe eva pātubhāvo ’’ tipi niyamo na gahetabboti dassento ‘‘ na panetan ’’ tiādimāha .
Taṃdīpanatthamevāti asamānakālatādīpanatthameva , na sahuppādadīpanatthaṃ .
Addhānaparicchedakathā hi ayanti .
Yadi evan ti yathā phalapattāni , evaṃ rūpārūpadhammā yadi dandhalahuparivattino .
Asamānaddhattāti atulyakālattā .
Nicchiddesūti nibbivaresu .
Tena nirantarappavattiṃ eva vibhāveti .
Ayan ti addhānaparicchedakathā .
Cittajarūpādīnaṃ na tathā nirantarabhāvena pavatti , yathā kammajarūpānanti āha ‘‘ kammajarūpappavattiṃ sandhāyā ’’ ti .
Kammajarūpānaṃ vā itaresaṃ mūlabhāvato padhānanti ‘‘ kammajarūpappavattiṃ sandhāyā ’’ ti vuttaṃ .
Acittuppādakattā abyābajjhatāya nirodhasamāpattiyā nibbānapaṭibhāgatā veditabbā .
Pade padaṃ akkamitvāti lakuṇḍakapādatāya attano akkantapadasamīpe padaṃ nikkhipitvā .
Yo hi sīghapadavikkamo lakuṇḍakapādo , so idhādhippetoti āha ‘‘ lahuṃ lahuṃ akkamitvāti attho ’’ ti .
Saheva nirujjhantīti rūpaṃ kammajamidhādhippetanti katvā vuttaṃ .
Utujaṃ pana cutito uddhampi pavattati eva .
Pubbe vuttan ti ‘‘ rūpassa sattarasacittakkhaṇā , arūpassa tato ekabhāgo ’’ ti ( vibha . mūlaṭī .20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā ) evaṃ vuttaṃ addhānappakāraṃ .
Ekuppādatoti samānuppādato .
Samānattho hi ayaṃ eka-saddo .
Eko daṭṭhabbākāroti eko ñātapariññāya passitabbākāro .
Evañhi
M0.27 soḷasākārā siyuṃ , itarathā vīsati , tato adhikā vā ete ākārā bhaveyyuṃ .Tassāti pacchimakammajassa .
Heṭṭhā soḷasaketi pariyosānasoḷasakassa anantarātītasoḷasake .
Pacchimassāti tattha pacchimacittassa .
Nānānirodhabhāvaṃ viya ekuppādabhāvampi pacchimakammajassa ṭhapane kāraṇaṃ anicchanto ‘‘ yadi panā ’’ ti sāsaṅkaṃ vadati .
‘‘ Sabbampī ’’ tiādinā tattha atippasaṅgaṃ dasseti .
Vajjetabbaṃ nānuppādaṃ ekanirodhaṃ .
Gahetabbaṃ ekuppādanānānirodhaṃ .
Ubhayampi tadā natthi anuppajjanato .
Tenevāha ‘‘ kammajarūpassa anuppattito ’’ ti .
Tato pubbeti pacchimakammajarūpuppajjanato oraṃ .
Aññassāti yassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ , tato aññassa cittassa .
Ṭhitikkhaṇe uppannassa ekuppādatā , bhaṅgakkhaṇe uppannassa nānānirodhatā ca natthīti āha ‘‘ ṭhitibhaṅgakkhaṇesu
V0.26 uppannarūpāni vajjetvā ’’ ti .Tenāti rūpena .
‘‘ Saṅkhalikassa viya sambandho ’’ ti etena avicchinnasambandho idha ‘‘ paveṇī ’’ ti adhippetoti dasseti .
Aññathāti vicchijjamānampi gahetvā ‘‘ paveṇī ’’ ti vuccamāne .
Na hi rūpadhammānaṃ arūpadhammānaṃ viya anantarapaccayabhāvo atthīti rūpadhammānaṃ bhaṅgakkhaṇe uppannarūpadhamme aggahetvā ‘‘ aṭṭhacattālīsā ’’ ti vuttaṃ .
Tesaṃ pana gahaṇe ekūnapaññāsāva siyāti āha ‘‘ ekūnapaññāsakammajiyavacanaṃ kattabbaṃ siyā ’’ ti .
Sudīpanattāti sukhadīpanattā , nayadassanabhāvena vā suṭṭhu dīpanattā .
Tenevāha ‘‘ etena hi nayenā ’’ tiādi .
Tattha tan ti rūpaṃ .
Tenāti rūpena .
Ubhayatthāti pacchimakammajarūpappavattiyaṃ , tato pubbe ca .
Aññassāti ekassa cittassa ṭhitikkhaṇe uppajjitvā tato aññassa cittassa .
Tassāti rūpassa .
Ettha ca pacchimakammajarūpappavattiyaṃ nirujjhanakanti vuttaṃ tato puretarappavattaṃ rūpaṃ veditabbaṃ .
Catusantatikarūpenātiādi yathāvuttasaṅgahagamanadassanaṃ .
Etthāti etasmiṃ nānuppādekanirodhatādīpane .
Ṭhitikkhaṇeti arūpassa rūpassa ca ṭhitikkhaṇe uppannassa rūpassa ca arūpassa ca dassitattā .
Adassitassāti yathā eva ettha , evaṃ tattha vibhajitvā adassitassa .
Kasmā panettha pacchimakammajena dīpanāyaṃ samatiṃsakammajarūpaggahaṇaṃ katanti āha ‘‘ samatiṃsa … pe … yojitan ’’ ti .
Tato kammato jātā taṃkammajā , tesu .
Saṅkharotīti saṅkhāro , jīvitañca taṃ saṅkhāro cāti jīvitasaṅkhāro , āyu .
Jīvitena saṅkharīyantīti jīvitasaṅkhārā , usmādayo .
Aññassa
M0.28 uppādakkhaṇeti yassa cittassa uppādakkhaṇe uppannaṃ rūpaṃ aññassa tato sattarasamassa uppādakkhaṇe , ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aññassa ṭhitikkhaṇeti sambandho .‘‘ Vuttanti adhippāyo ’’ ti idaṃ pāḷiyā virujjhantampi aṭṭhakathāyaṃ āgatabhāvadassanatthaṃ vuttanti ayamettha adhippāyoti attho .
Kasmāti cittasamuṭṭhānarūpaṃ sandhāya pāḷi pavattā , aṭṭhakathāyaṃ pana kammajarūpanti sā tāya kena kāraṇena virujjhatīti āha ‘‘ catu … pe … bhavitabbattā ’’ ti , nipphannassāti adhippāyo .
Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ yo cāyaṃ cittasamuṭṭhānassa … pe … kammādisamuṭṭhānassāpi ayameva khaṇaniyamo ’’ ti ( vibha . aṭṭha .26 pakiṇṇakakathā ).
Etehīti yathānīto yamakapāṭho ,‘‘ kāyasaṅkhāro cittasamuṭṭhāno ’’ tiādiko aṭṭhakathāpadesoti etehi
V0.27 .Natthiyeva ekuppādaekanirodhadīpanatoti adhippāyo .
Tena hi vuttaṃ ‘‘ yena cittena saddhiṃ uppajjati , tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhatī ’’ tiādi .
Puna ‘‘ etehī ’’ ti iminā ekuppādanānānirodhanānuppādaekanirodhadīpanavasena pavattā aṭṭhakathāpadesā gahitāti veditabbaṃ , ubhayatthāpi vā etehi ācariyehīti attho .
Tatiyo bhāgo , tena adhikā soḷasacittakkhaṇāyukatā tatiya … pe … yukatā vuttāti sambandho .
Tatiya bhāgoti ca uppādaṭṭhitikkhaṇe upādāya bhaṅgakkhaṇo adhippeto .
Yasmiṃ ekādasa cittakkhaṇā atītā , avasesapañcacittakkhaṇāyuke , yasmiṃ pañcadasa cittakkhaṇā atītā , avasesaekacittakkhaṇāyuke tasmiṃyeva ārammaṇeti yojetabbaṃ .
Ubhayañcetaṃ yathākkamaṃ manodvāre pañcadvāre ca āpāthagataṃ veditabbaṃ .
Na kho panevaṃ sakkā viññātuṃ ekacittakkhaṇātītaṃ ārammaṇaṃ sandhāya paṭiccasamuppādavibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ ( vibha . aṭṭha .227) tathā vuttanti dassento ‘‘ na hi sakkā ’’ tiādimāha .
Pañcadasāti atirekapañcadasa cittakkhaṇā atītāti sambandho .
‘‘ Tasmā ’’ tiādinā yattha khaṇekadesaṃ aggahitanti na sakkā vattuṃ , tameva dasseti .
Evaṃ tāva na rūpaṃ sattarasacittakkhaṇāyukaṃ , nāpi tatiyabhāgādhikasoḷasacittakkhaṇāyukaṃ , atha kho soḷasacittakkhaṇāyukamevāti dassitaṃ hoti .
Kasmā
M0.29 panettha rūpameva samānepi aniccasaṅkhatādibhāve cirāyukaṃ jātanti ?Dandhaparivattibhāvato .
Arūpadhammā hi sārammaṇā cittapubbaṅgamā , te yathābalaṃ attano ārammaṇavibhāvanavasena pavattantīti tadatthanipphattisamanantarameva nirujjhanato lahuparivattino .
Tenāha bhagavā ,‘‘ nāhaṃ , bhikkhave , aññaṃ ekadhammampi samanupassāmi evaṃ lahuparivattaṃ , yadidaṃ , bhikkhave , cittan ’’ ti ( a . ni .1.48).
Rūpadhammā pana anārammaṇā , te ārammaṇavasena arūpadhammehi vibhāvetabbā .
Sā ca nesaṃ vohārānuguṇā vibhāvetabbatā attano dandhaparivattitāya , tesañca lahuparivattitāya soḷasahi sattarasahi vā cittakkhaṇehi nippajjatīti rūpamevettha cirāyukaṃ jātaṃ .
Kiñca – lahuviññāṇavisayasantatimattādhīnavuttitāya tiṇṇaṃ khandhānaṃ , ārammaṇūpaladdhimattabhāvato viññāṇassa ca lahuparivattitā , dandhamahābhūtappaccayatāya pana rūpassa dandhaparivattitā .
Nānādhātūsu tathāgatasseva yathābhūtañāṇaṃ , tena ca rūpameva purejātapaccayo vutto , pacchājātapaccayo ca tassevāti na ettha aniccasaṅkhatādibhāvasāmaññena
V0.28 rūpārūpaṃ samānāyukaṃ parikappetabbaṃ .Vuttanayena rūpameva cirāyukanti niṭṭhamettha gantabbaṃ .
Yathā ca rūpassa sattarasacittakkhaṇāyukatā , tatiyabhāgādhikasoḷasacittakkhaṇāyukatā vā na hoti , taṃ dassetvā yvāyaṃ aṭṭhakathāyaṃ cittassa ṭhitikkhaṇe rūpuppādo vutto , tattha ṭhitikkhaṇameva tāva cittassa ananujānanto ‘‘ yo cettha … pe … vicāretabbo ’’ ti vatvā yamake uppannauppajjamānavārādipāḷiṃ āharanto ‘‘ cittayamake ’’ tiādimāha .
Tattha paripuṇṇavissajjaneti ubhayampi yamakapadaṃ ahāpetvā katavissajjane .
Uppādakkhaṇe anāgatañcāti uppādakkhaṇe ca cittaṃ , anāgatañca cittaṃ na niruddhaṃ , nirujjhamānanti attho .
Ṭhitikkhaṇābhāvaṃ cittassa dīpetīti uppannauppajjamānavārādīsu ‘‘ ṭhitikkhaṇe ’’ ti avacanaṃ cittassa ṭhitikkhaṇaṃ nāma natthīti imamatthaṃ dīpeti bodheti .
Na hi yathādhammasāsane abhidhamme labbhamānassa avacane kāraṇaṃ dissatīti adhippāyo .
Na kevalamabhidhamme avacanameva cittassa ṭhitikkhaṇābhāvajotakaṃ , apica kho
M0.30 suttantapāḷipīti dassento ‘‘ suttesupī ’’ tiādimāha .Tattha aññathattaṃ nāma pubbāparaviseso .
Khaṇadvayasamaṅgiṃ ṭhitan ti paccuppannassa ṭhitabhāvamāha .
Aññathattaṃ pana santāneyeva veditabbaṃ .
Ettha ca keci ‘‘ yathābhūto dhammo uppajjati , kiṃ tathābhūtova bhijjati , udāhu aññathābhūto ?
Yadi tathābhūtova bhijjati , na jaratāya sambhavo .
Atha aññathābhūto , añño eva soti sabbathāpi ṭhitikkhaṇassa abhāvoyevā ’’ ti vadanti .
Tattha ekadhammādhārabhāvepi uppādanirodhānaṃ aññova uppādakkhaṇo , añño nirodhakkhaṇo .
Uppādāvatthañhi upādāya uppādakkhaṇo , nirodhāvatthaṃ upādāya nirodhakkhaṇo .
Uppādāvatthāya ca bhinnā nirodhāvatthāti ekasmiṃyeva sabhāvadhamme yathā icchitabbā , aññathā aññova dhammo uppajjati , añño dhammo nirujjhatīti āpajjeyya , evaṃ nirodhāvatthāya viya nirodhābhimukhāvatthāyapi bhavitabbaṃ .
Sā ṭhiti , jaratā cāti sampaṭicchitabbametaṃ .
Yadi evaṃ kasmā pāḷiyaṃ ṭhitikkhaṇo na vuttoti ?
Vineyyajjhāsayānurodhena nayadassanavasena pāḷi gatāti veditabbā .
Abhidhammadesanāpi hi kadāci vineyyajjhāsayānurodhena pavattati .
Tathā hi rūpassa uppādo ‘‘ upacayo , santatī ’’ ti bhinditvā desito .
Hetusampayuttadukādidesanā cettha nidassitabbā .
‘‘ Yassa
V0.29 vā panā ’’ tiādi pucchāvacanaṃ .Tassa ‘‘ no ’’ ti vissajjanaṃ .
Samudayasaccaṃ nirujjhatīti cittuppādassa nirodhakkhaṇo vutto .
Ayamettha adhippāyo – yadi cittassa bhaṅgakkhaṇe rūpaṃ uppajjeyya , taṃ dukkhasaccanti katvā ‘‘ no ’’ ti vattuṃ na sakkā , vuttañcetaṃ .
Tasmā viññāyati ‘‘ cittassa nirodhakkhaṇe rūpuppādo natthī ’’ ti .
Tayidamakāraṇaṃ .
Arūpalokañhi sandhāya , cittasamuṭṭhānarūpaṃ vā ‘‘ no ’’ ti sakkā vattunti .
Ayañhi yamakadesanāya pakati , yadidaṃ yathāsambhavayojanā .
Etena ‘‘ na ca cittasamuṭṭhānarūpamevā ’’ tiādivacanaṃ paṭikkhittaṃ daṭṭhabbaṃ .
Atha vā paccāsattiñāyena yaṃ samudayasaccaṃ nirujjhati , tena yaṃ dukkhasaccaṃ uppādetabbaṃ cittacetasikatappaṭibaddharūpasaṅkhātaṃ , tassa tadā uppatti natthīti ‘‘ no ’’ ti vissajjanaṃ , na sabbassa .
Sahuppādekanirodhavacanatoti ‘‘ yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati , tassa cittasaṅkhāro nirujjhatīti ?
Āmantā ’’ ti ( yama .2. saṅkhārayamaka .79) evaṃ sahuppādasahanirodhavacanato .
Tena vacanenāti ‘‘ yassa kāyasaṅkhāro ’’ tiādivacanena .
Aññarūpānan ti
M0.31 kammautuāhārajarūpānaṃ .Sahuppādasahanirodhādikānan ti etthāyaṃ yojanā – appaṭikkhittasahuppādasahanirodhaananuññātanānuppādanānānirodhaanivāritaabyākatabhāvānaṃ kammajādīnanti .
Etenāti ‘‘ yassa kusalā dhammā uppajjantī ’’ tiādikena ( yama .3. dhammayamaka .163) pāṭhena ,‘‘ na cittasamuṭṭhānarūpamevā ’’ ti yuttivacanena ca .
Yamakapāḷianussaraṇeti yathādassitacittayamakapāḷiyā yathārutavaseneva anussaraṇe vijjamāne .
Bhijjamānatāti cittassa bhijjamānatā nāma nirujjhamānatā ṭhitiyā abhāvato .
Sahāyabhāvaṃ nāpi gacchati nissayatthibhāvādinā paccayabhāvābhāvato .
Uppādakkhaṇe eva hi anantarādipaccayalābhena cittassa balavatā .
Evañca satīti evañca utunāpi bhavaṅgacittassa uppādakkhaṇeyeva rūpasamuṭṭhāpane sati .
Taṃcittakkhaṇeti tassa cittassa khaṇe , khaṇadvayepīti attho .
Tenevāti atilahuparivattibhāveneva .
Atha vā tenevāti dandhaparivattikatāya rūpassa sakalaṃ ekacittakkhaṇaṃ uppajjamānabhāveneva .
Tan ti cittaṃ .
Paṭisandhicittaṃ sampayuttadhammānaṃ viya sahajātarūpadhammānampi sahajātādipaccayena paccayo hotīti āha ‘‘ paṭisandhito uddhan ’’ ti .
Cittasamuṭṭhānānaṃ cittaṃ sahajātādipaccayo hotiyevāti vuttaṃ ‘‘ acittasamuṭṭhānānan ’’ ti .
Tadanantaran ti yena cittena sahuppannaṃ , tassa cittassa anantaraṃ .
Tan ti rūpaṃ .
Tadanantaraṃ cittan ti sahuppannacittānantaraṃ cittaṃ .
Yadi evan ti yadi sakalaṃ cittakkhaṇaṃ rūpaṃ uppajjamānameva hoti , cittassa
V0.30 uppādakkhaṇe eva rūpassa uppādārambhoti āha ‘‘ na , cittanirodhakkhaṇe rūpuppādārambhābhāvato ’’ ti .Cittakkhaṇeti attanā sahuppannacittassa khaṇe .
Tan ti rūpaṃ .
Rūpasamuṭṭhāpanapurejātapaccayakiccan ti rūpasamuṭṭhāpanakiccañca purejātapaccayakiccañca .
Ṭhitippattivisesālābhan ti ṭhitippattiyā laddhabbo yo viseso , tassa alābhaṃ .
Idaṃ vuttan ti ‘‘ yena sahuppajjati , taṃcittakkhaṇe rūpaṃ uppajjamānamevā ’’ ti idaṃ pariyāyena vuttaṃ .
Yaṃ yassa sambandhibhāvena vuttaṃ , taṃ dūre ṭhitampi tena sambandhanīyanti āha ‘‘ tato paraṃ … pe … etena saha sambandho ’’ ti .
Tasmā ‘‘ tato ’’ ti ettha taṃsaddena cutiṃ paccāmasatīti vuttaṃ ‘‘ cutito paranti attho ’’ ti .
Natthīti
M0.32 katvāti yadipi yathā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ , tathā ekuppādekanirodhatā rūpānaṃ arūpehi , arūpānañca rūpehi natthi .Yathā ca amhehi vuttaṃ , tathā atthevāti adhippāyo .
Catutthassa pakārassa vuccamānattā ‘‘ tayo pakāre āhā ’’ ti vuttaṃ .
‘‘ Tesaṃyeva rūpānaṃ kāyavikāro ’’ tiādinā parinipphannānaṃ vikārādibhāvaṃ dassetvā ‘‘ sabbaṃ parinipphannaṃ saṅkhatamevā ’’ ti vadantena parinipphannatāpariyāyo dassito .
Pubbantāparantaparicchinnoti pātubhāvaviddhaṃsabhāvaparicchinno , udayabbayaparicchinno vā .
‘‘ Ayaṃ datto nāma hotū ’’ tiādinā nāmakaraṇaṃ nāmaggahaṇaṃ .
Samāpajjanaṃ nirodhasamāpattiyā samathavipassanānukkamena nāmakāyassa nirodhameva .
Ādi -saddena sattakasiṇādipaññattiyā paññāpanaṃ saṅgaṇhāti .
Nipphādiyamānoti sādhiyamāno .
Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā .