3. Dhātuvibhaṅgo
1. Suttantabhājanīyavaṇṇanā
172. Abhidhamme
M0.51V0.49 ca āgatāti imasmiṃ dhātuvibhaṅge abhidhammabhājanīyapañhapucchakesu , nikkhepakaṇḍadhammahadayavibhaṅgādīsu ca desanāruḷhā .Yathā pana suttante abhidhamme ca āgatā khandhādayo suttante desitaniyāmena khandhavibhaṅgādīsu suttantabhājanīyavasena vibhattā , evamidhāpi cakkhudhātādayo suttantabhājanīyavasena vibhajitabbā siyuṃ .
Tattha khandhādīnaṃ sabbasaṅgāhako abhidhammadesanāvisiṭṭho suttante āgato añño desetabbākāro natthīti te rūpakkhandhādivaseneva suttantabhājanīye desitā , dhātūnaṃ pana so atthīti te tiṇṇaṃ dhātuchakkānaṃ vasena idha desitāti dassento āha ‘‘ suttantesveva … pe … vibhattanti veditabban ’’ ti .
Tenāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā ’’ ti .
Kathaṃ pana chasu chasu dhātūsu aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samavarodhoti ?
Sabhāvanissayadvārārammaṇasampayogasāmaññato .
Tattha paṭhamachakke tāva pathavītejovāyodhātuyo sabhāvato phoṭṭhabbadhātu .
Āpodhātuākāsadhātuyo dhammadhātuekadeso .
Viññāṇadhātu sattaviññāṇadhātuyo .
Catudhātuggahaṇena cettha tadāyattavuttikā nissayāpadesena , viññāṇadhātuyā dvārārammaṇabhāvena vā avasiṭṭhā rūpadhātuyo samavaruddhā , viññāṇadhātuggahaṇena taṃsampayogato dhammadhātuekadesoti evaṃ sabbadhātusamavarodho daṭṭhabbo .
Dutiye chapi dhātuyo sabhāvato , dhammāyatanekadeso , taṃsampayogato sattaviññāṇadhātuyo , yathārahaṃ tesaṃ nissayadvārārammaṇabhāvato avasiṭṭhadhātuyo samavaruddhā .
Tatiyachakkepi eseva nayo .
Evamettha chasu chasu dhātūsu aṭṭhārasannaṃ dhātūnaṃ samavarodho daṭṭhabbo .
Tena vuttaṃ ‘‘ sabbā dhātuyo chahi chahi dhātūhi saṅkhipitvā ’’ ti .
Suññoti
V0.50 attasuñño , tena sasabhāvatāya ca idha dhātuvohāroti āha ‘‘ suññe sabhāvamatte niruḷho dhātusaddo ’’ ti .Taṃtaṃbhūtavivittatā rūpapariyantova ākāsoti yehi vivitto , yesañca
M0.52 paricchedo , tehi asamphuṭṭhatā tesaṃ byāpakabhāve sati na hotīti āha ‘‘ catūhi mahābhūtehi abyāpitabhāvo ’’ ti .Paricchinnavuttīni hi bhūtānīti .
173. Avayavavinimutto samudāyo nāma koci natthīti purimatthaṃ asambhāvento ‘‘ dve eva vā ’’ tiādinā samudāyena vinā dutiyatthamāha .
Paccattaṃ attani jātatan ti pāṭipuggalikataṃ .
Pāṭiyekko koṭṭhāsoti vā lomādiitarakoṭṭhāsehi asammisso visuṃ eko pathavīkoṭṭhāsoti attho .
Payogan ti bhāvanāpayogaṃ .
Vīriyan ti bhāvanānipphādakaṃ ussāhaṃ .
Āyūhanan ti tādisaṃ cetanaṃ .
Dhātupaṭikkūlavaṇṇamanasikārānan ti dhātumanasikārapaṭikkūlamanasikāravaṇṇamanasikārānaṃ .
Abyāpāratāyāti ‘‘ ahametaṃ nipphādemi , mama esā nipphādanā ’’ ti cetanārahitatāya .
Karontīti ābhogapaccavekkhaṇāni uppādenti .
Lakkhaṇavasenāti sabhāvavasena .
So pana yasmā pathavīdhātuyā kakkhaḷakharatā hotīti āha ‘‘ kakkhaḷaṃ kharigatantiādivacanaṃ sandhāya vuttan ’’ ti .
Vekantakaṃ nāma sabbalohacchedanasamatthaṃ lohaṃ .
Tathā hi taṃ vikantati chindatīti vikantaṃ , vikantameva vekantakanti vuccati .
Lohasadisan ti lohākāraṃ lohamalaṃ viya ghanasahitaṃ hutvā tiṭṭhati .
Tāpetvā tāḷitaṃ pana chinnaṃ chinnaṃ hutvā visarati , mudu maṭṭhaṃ kammaniyaṃ vā na hoti , tena ‘‘ lohavijātī ’’ ti vuccatīti .
Tiputambādīhīti tiputambe missetvā kataṃ kaṃsalohaṃ , sīsatambe missetvā kataṃ vaṭṭalohaṃ , jasadatambe missetvā kataṃ ārakūṭaṃ
V0.51 .Yaṃ pana kevalaṃ jasadadhātuviniggataṃ , yaṃ ‘‘ pittalan ’’ tipi vadanti , taṃ idha nādhippetaṃ , yathāvuttamissakameva pana gahetvā ‘‘ kittiman ’’ ti vuttaṃ .
Nidassanamattan ti muttānaṃ jātito anekabhedattā vuttaṃ .
Tathā hi hatthikumbhaṃ varāhadāṭhaṃ bhujaṅgasīsaṃ valāhakūṭaṃ veṇupabbaṃ macchasiro saṅkho sippīti
M0.53 aṭṭha muttāyoniyo .Tattha hatthikumbhajā pītavaṇṇā pabhāhīnā .
Varāhadāṭhajā varāhadāṭhavaṇṇāva .
Bhujaṅgasīsajā nīlādivaṇṇā suvisuddhā , vaṭṭalā ca .
Valāhakajā bhāsurā dubbibhāgarūpā rattibhāge andhakāraṃ vidhamantā tiṭṭhanti , devūpabhogā eva honti .
Veṇupabbajā kāraphalasamānavaṇṇā , na bhāsurā , te ca veḷavo amanussagocare eva padese jāyanti .
Macchasīsajā pāṭhīnapiṭṭhisamānavaṇṇā , vaṭṭalā , laghavo ca honti pabhāvihīnā , te ca macchā samuddamajjheyeva jāyanti .
Saṅkhajā saṅkhoracchavivaṇṇā , kolappamāṇāpi honti pabhāvihīnāva .
Sippijā pana pabhāvisesayuttāva honti nānāsaṇṭhānā .
Evaṃ jātito aṭṭhavidhāsu muttāsu yā macchasaṅkhasippijā , tā sāmuddikā .
Bhujaṅgajāpi kāci sāmuddikāti vadanti , itarā asāmuddikā .
Tena vuttaṃ ‘‘ sāmuddikamuttāti nidassanamattametaṃ , sabbāpi pana muttā muttā evā ’’ ti .
Bahulato vā aṭṭhakathāyaṃ etaṃ vuttaṃ ‘‘ muttāti sāmuddikamuttā ’’ ti .
Bahulañhi loke sāmuddikāva muttā dissanti .
Tatthāpi sippijāva , itarā kadāci kācīti .
174. Idha natthi niyamo kevalaṃ dravabhāvasseva adhippetattā .
175. Nisitabhāvenāti santāpanādivasappavattena tikhiṇabhāvena .
Usmākārañhi nisānaṃ idha nisitabhāvo .
Pākatikoti sābhāviko kāyusmāti adhippeto .
Sadāti sabbakālaṃ yāva jīvitindriyaṃ pavattati .
Petaggi nijjhāmataṇhikapetaggi .
Idhāti bāhiratejodhātukathāyaṃ .
176. Vāyanaṃ bījanaṃ , taṃ pana thāmasā pavattīti āha ‘‘ savegagamanavasenā ’’ ti .
Samudīraṇaṃ allaparisosanaṃ , bhūtasaṅghātassa desantaruppattihetubhāvo vā .
177. Bhitticchiddādivasena labbhamānaṃ ajaṭākāsaṃ nissāyeva paricchedākāsassa parikammakaraṇanti āha ‘‘ ajaṭākāsassa ca kathitatan ’’ ti .
179. Sukhadukkhaphoṭṭhabbasamuṭṭhāpanapaccayabhāvenāti
V0.52 iṭṭhāniṭṭhaphoṭṭhabbānaṃ nibbattakabhūtena paccayabhāvena .Kassa pana so paccayabhāvoti āha ‘‘ sarīraṭṭhakautussā ’’ ti
M0.54 .Paccayabhāvenāti ca hetumhi karaṇavacanaṃ .
Tena hi kāraṇabhūtena sukhadukkhaphoṭṭhabbānaṃ yathāvuttasamatthatā hotīti .
‘‘ Tathevā ’’ ti iminā ‘‘ yathābalaṃ sarīrekadesasakalasarīran ’’ ti idaṃ anukaḍḍhati .
Evan ti attano phalūpacārasiddhena pharaṇappakārena .
Etesan ti sukhādīnaṃ .
‘‘ Oḷārikappavatti eva vā pharaṇan ’’ ti iminā nirupacāraṃ etesaṃ pharaṇaṭṭhaṃ dasseti .
Ubhayavatoti sukhadukkhavato , somanassadomanassavato ca , pharaṇāpharaṇaṭṭhānavato vā .
181. Ettha vuttaṃ saṅkappan ti etasmiṃ ‘‘ saṅkappo kāmo ’’ tiādike ( mahāni .1; cūḷani . ajitamāṇavapucchāniddesa 8) niddesapadese vuttaṃ saṅkappaṃ .
Tattha hi kilesakāmova ‘‘ saṅkapparāgo purisassa kāmo ’’ tiādīsu ( a . ni .6.63; kathā .513) viya .
Vatthukāmassa tathā tathā saṅkappanato parikappanato ‘‘ saṅkappo ’’ ti vutto , na vitakkoti ayamettha attho vutto .
Ṭīkāyaṃ pana vitakkavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘ sopi hī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tatrāpi purimo evattho adhippetoti ce , sampiṇḍanattho pi -saddo niratthako siyā ,‘‘ kilesasanthavasambhavato ’’ ti ca na vattabbaṃ siyā , parato ca ‘‘ byāpādavacanena byāpādavitakkaṃ dassetī ’’ ti vakkhati .
Kilesakāmo vibhatto kilesasampayuttattāti adhippāyo .
Kāmapaṭibaddhāti ettha kāma -saddena vatthukāmāpi saṅgahitāti daṭṭhabbā .
182. Ubhayattha uppannoti sattesu , saṅkhāresūti ubhayattha uppanno , sattākāro , saṅkhārākāroti vā ārammaṇassa ubhayākāraggahaṇavasena uppanno .
Kammapathaviseso , kammapathavināsako ca kammapathabhedoti dassetuṃ ‘‘ abhijjhāsaṃyogenā ’’ tiādi vuttaṃ .
Tathā vihiṃsāya vihiṃsāvitakkaṃ dassetīti yojanā .
Vihiṃsāyāti ca vihiṃsāvacanenāti attho .
Yathāsambhavaṃ pāṇātipātādivasenāti ādi -saddena adinnādānamusāvādapesuññapharusavācāsamphappalāpe saṅgaṇhāti .
Sabba … pe … saṅgāhakehi kāmanekkhammadhātūhi .
Dve dveti byāpādavihiṃsādhātuyo , abyāpādaavihiṃsādhātuyo ca .
‘‘ Etthāti panā ’’ tiādinā saṃkilesavodānānaṃ saṅkarabhāvassa aniṭṭhāpajjanassa ca dassanena purimaṃyeva atthaṃ byatirekamukhena sampādeti .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
183. Āveṇikattho
M0.55V0.53 atisayattho ca visesasaddo hotīti tadubhayaṃ dassetuṃ ‘‘ puggalantarāsādhāraṇaṃ , nīlādisabbarūpasādhāraṇañcā ’’ ti vuttaṃ .Asādhāraṇakāraṇenāpi hi niddeso hoti yathā ‘‘ bherisaddo , yavaṅkuro ’’ ti .
Atisayakāraṇenapi yathā ‘‘ atītānāgatapaccuppannānaṃ kammasamādānānaṃ ṭhānaso hetuso vipākaṃ yathābhūtaṃ pajānātī ’’ ti ( kathā .355; paṭi . ma .2.44).
Dhātuattho evāti ‘‘ dhātu ’’ iti imassa dhātusaddasseva attho .
Dhātuvacanīyo hi attho upasaggena jotīyati .
Purimena asadiso vidhānadhāraṇatthānaṃ pākaṭo bhedoti .
Visabhāgalakkhaṇā visadisasabhāvā avayavā bhāgā , tesu .
Yathāsambhavan ti kiriyāmanodhātu upanissayakoṭiyā , vipākamanodhātu vipākamanoviññāṇassa anantarādināpi , itarassa sabbāpi upanissayakoṭiyāva .
Dhammadhātu pana vedanādikā sahajātā sahajātādinā , asahajātā anantarādinā , upanissayena ārammaṇādinā ca manoviññāṇassa paccayoti evaṃ manodhātudhammadhātūnaṃ manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabbo .
Dvārabhūtamanopi sutte ‘‘ manodhātū ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ dvārabhūtamanovasena vā ’’ ti .
Tassā manodhātuyā manoviññāṇassa hetubhāvo yathāsambhavaṃ yojetabboti sambandho .
Purimanayenāti visesanaṃ dutiyanayassa hīnattikavaseneva vibhattattā .
Nānādhātūnañca cakkhudhātuādīnanti sambandho .
Na hi dve manoviññāṇadhātuyo santi aṭṭhārasadhātuvibhāgadassaneti adhippāyo .
Khandhāyatanadhātindriyānaṃyeva vasena saṅkhepādivibhāgadassanaṃ tesaṃ bahulaṃ pariññeyyadhammasaṅgaṇhanato .
Saccadesanā pana atisaṃkhittabhāvatoyevettha bahikatā .
Nijjīvassātiādi visesato sattasuññatādīpanatthā dhātudesanāti katvā vuttaṃ .
Purimanayo aññesampi kamavuttīnaṃ dhātūnaṃ sambhavatīti adhippāyena
M0.56V0.54 vuttoti ‘‘ manodhātuyeva vā ’’ tiādinā dutiyanayo vutto .Tattha avijjamānepi purecarānucarabhāveti purecarānucarābhisandhiyā abhāvepi kevalaṃ anantarapubbakālaanantarāparakālatāya manodhātu purecarānucarā viya daṭṭhabbāti vuttā .
‘‘ Aññaṃ aggahetvā pavattituṃ asamatthatāyā ’’ ti etena viññāṇassa ekantasārammaṇatādassanena ‘‘ ārammaṇena vinā sayameva nīlādiābhāsaṃ cittaṃ pavattatī ’’ ti evaṃ pavattitaṃ viññāṇavādaṃ paṭisedheti .
184. Ekanānāsantānagatānan ti ekasantānagatānaṃ abhinnasantānagatānaṃ dvārānaṃ , nānāsantānagatānaṃ bhinnasantānagatānaṃ ārammaṇānanti yojanā .
Ekanānājātikattāti cakkhādiekekajātikattā dvārānaṃ , nīlādianekajātikattā ārammaṇānaṃ .
Cakkhādi ekampi viññāṇassa paccayo hoti , rūpādi pana anekameva saṃhatanti imassa vā atthavisesassa dassanatthaṃ cakkhurūpādīsu vacanabhedo kato .
Kiṃ pana kāraṇaṃ cakkhādi ekampi viññāṇassa paccayo hoti , rūpādi pana anekamevāti ?
Paccayabhāvavisesato .
Cakkhu hi cakkhuviññāṇassa nissayapurejātaindriyavippayuttapaccayehi paccayo hontaṃ atthibhāveneva hoti tasmiṃ sati tassa bhāvato , asati abhāvato , yato taṃ atthiavigatapaccayehissa paccayo hotīti vuccatīti .
Taṃnissayatā cassa na ekadesena allīyanavasena icchitabbā arūpabhāvato , atha kho garurājādīsu sissarājapurisādīnaṃ viya tappaṭibaddhavuttitāya .
Itare ca paccayā tena tena visesena veditabbā .
Svāyaṃ paccayabhāvo na ekasmiṃ na sambhavatīti ekampi cakkhu cakkhuviññāṇassa paccayo hotīti dassetuṃ pāḷiyaṃ ‘‘ cakkhuñca paṭiccā ’’ ti ekavacananiddeso kato .
Rūpaṃ pana yadipi cakkhu viya purejātaatthiavigatapaccayehi paccayo hoti puretaraṃ uppannaṃ hutvā vijjamānakkhaṇeyeva upakārakattā , tathāpi anekameva saṃhataṃ hutvā paccayo hoti ārammaṇabhāvato .
Yañhi paccayadhammaṃ sabhāvabhūtaṃ , parikappitākāramattaṃ
M0.57 vāV0.55 viññāṇaṃ vibhāventaṃ pavattati , tadaññesañca satipi paccayabhāve so tassa sārammaṇasabhāvato yaṃ kiñci anālambitvā pavattituṃ asamatthassa olubbha pavattikāraṇatāya ālambanīyato ārammaṇaṃ nāma .Tassa yasmā yathā yathā sabhāvūpaladdhi viññāṇassa ārammaṇapaccayalābho , tasmā cakkhuviññāṇaṃ rūpaṃ ārabbha pavattamānaṃ tassa sabhāvaṃ vibhāventameva pavattati .
Sā cassa indriyādhīnavuttikassa ārammaṇasabhāvūpaladdhi na ekadvikalāpagatavaṇṇavaseneva hoti , nāpi katipayakalāpavaṇṇavasena , atha kho ābhogānurūpaṃ āpāthagatavaṇṇavasenāti anekameva rūpaṃ saṃhaccakāritāya viññāṇassa paccayo hotīti dassento bhagavā ‘‘ rūpe cā ’’ ti bahuvacanena niddisi .
Yaṃ pana ‘‘ rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇadhātuyā , taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .1.1.1) vuttaṃ , taṃ kathanti ?
Tampi yādisaṃ rūpāyatanaṃ cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo , tādisameva sandhāya vuttaṃ .
Kīdisaṃ pana tanti ?
Samuditanti pākaṭoyamattho .
Evañca katvā yadeke vadanti ‘‘ āyatanasallakkhaṇavasena cakkhuviññāṇādayo sallakkhaṇārammaṇā , na dabyasallakkhaṇavasenā ’’ ti , taṃ yuttameva hoti .
Na cettha samudāyārammaṇatā āsaṅkitabbā samudāyābhogasseva abhāvato , samuditā pana vaṇṇadhammā ārammaṇapaccayā honti .
Kathaṃ pana paccekaṃ asamatthā samuditā ārammaṇā honti , na hi paccekaṃ daṭṭhuṃ asakkontā andhā samuditā passantīti ?
Nayidamekantikaṃ visuṃ asamatthānaṃ sivikāvahanādīsu samatthatāya dassanato .
Kesādīnañca yasmiṃ ṭhāne ṭhitānaṃ paccekaṃ vaṇṇaṃ gahetuṃ na sakkā , tasmiṃyeva ṭhāne samuditānaṃ taṃ gahetuṃ sakkāti bhiyyopi tesaṃ saṃhaccakāritā paribyattā .
Etena kiṃ cakkhuviññāṇassa paramāṇurūpaṃ ārammaṇaṃ , udāhu taṃsamudāyotiādikā codanā
M0.58 paṭikkhittā veditabbā .‘‘ Sotañca paṭicca sadde cā ’’ tiādīsupi ayameva nayo .
Evampi
V0.56 attho labbhatīti ‘‘ manodhātuyāpī ’’ ti pi -saddena na kevalaṃ javanapariyosānā manoviññāṇadhātuyeva sampiṇḍīyati , atha kho tadārammaṇabhavaṅgasaṅkhātāpi sampiṇḍīyatīti evampi attho labbhati , sambhavatīti attho .Evaṃ satīti evaṃ aññamanodhātuppavattiyā oraṃ pavattacittānaṃ manoviññāṇadhātutādassane sati .
Satipi manaso sambhūtabhāve manodhātuyā manoviññāṇadhātubhāvappasaṅgo na hotiyeva taṃsabhāvasseva manoviññāṇadhātubhāvena niddiṭṭhattā .
Idāni tamevatthaṃ ‘‘ pañcaviññāṇadhātumanodhātū ’’ tiādinā pākaṭataraṃ karoti .
Tabbidhurasabhāvenāti pañcaviññāṇadhātūhi visadisasabhāvena .
Uppattiṭṭhānena cāti manodhātukiriyamanoviññāṇadhātuādīhi paricchinnena uppajjanaṭṭhānena ca .
Idāni ekattaggahaṇaṃ vināpi yathāvuttassa atthassa sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘ anupanītepī ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha sāmaññavasenāti sadisatāvasena .
Tassāti bhavaṅgānantaraṃ uppannacittassa .
Amanoviññāṇadhātubhāvāsiddhitoti manodhātubhāvāsiddhito .
Na hi ‘‘ manoviññāṇadhātuyāpi uppajjitvā niruddhasamanantaraṃ uppajjati cittaṃ … pe … tajjā manoviññāṇadhātū ’’ ti idaṃ vacanaṃ bhavaṅgānantaraṃ uppannacittassa manodhātubhāvaṃ sādheti .
Siddhe hi manodhātubhāve taṃ tassa nivattakaṃ siyāti adhippāyo .
Manoviññāṇadhātuyā pana uppannassa cittassa manoviññāṇadhātubhāvadīpakaṃ vacanaṃ tādisāya manodhātuyāpi manoviññāṇadhātubhāvameva dīpeyyāti kathaṃ tassā nivattakaṃ siyāti āha ‘‘ na hi yaṃ codīyati , tadeva parihārāya hotī ’’ ti .
Yadi evaṃ pañcadvārāvajjanassa manoviññāṇadhātubhāvāpatti evāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ manodhātuyāpī ’’ tiādi .
Pañcaviññāṇehi manodhātūhi ca visiṭṭho sabhāvo pañcaviññāṇa … pe … sabhāvo , tassa vasena .
Cutipaṭisandhibhavaṅgānan ti tadārammaṇampi bhavaṅgantogadhaṃ katvā vuttaṃ .
Javanāvasānānīti vā javanārammaṇattā tadārammaṇampi gahitaṃ daṭṭhabbaṃ .
Tenevāha ‘‘ chadvārikacittehi vā ’’ tiādi .
Visuṃ kātuṃ yuttan ti āvajjanampi yadipi rūpādivisayaṃ hoti , javanaṃ viya ārammaṇarasānubhavanaṃ pana na hotīti edise ṭhāne visuṃ kātabbameva .
Mano
M0.59 cāti ca -saddo ‘‘ manañca paṭiccā ’’ tiādīsu viya na sampiṇḍanattho , atha kho byatirekattho daṭṭhabbo .Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
3. Pañhapucchakavaṇṇanā
Heṭṭhā
V0.57 vuttanayattāti dhammadhātumanoviññāṇadhātūnaṃ ‘‘ pañcapaṇṇāsa kāmāvacaradhamme ārabbha rajjantassā ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .150;168) parittārammaṇādibhāve dassiyamāne ‘‘ cittuppādarūpavasena taṃ taṃ samudāyaṃ ekekaṃ dhammaṃ katvā ’’ tiādinā ( vibha . mūlaṭī .150) tadatthassa khandhavibhaṅgavaṇṇanādīsu vuttanayattā .Pañhapucchakavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dhātuvibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .