Saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā
‘‘ Sodheti
V0.97 apuññaphalato ’’ ti iminā puññassa vipākadukkhavivittataṃ āha ,‘‘ dukkhato ’’ ti iminā cetodukkhavivittataṃ ,‘‘ saṃkilesato ’’ ti iminā kilesadukkhavivittataṃ .‘‘ Apuññaphalato ’’ ti vā iminā puññassa āyatiṃ hitataṃ dasseti .
‘‘ Dukkhasaṃkilesato ’’ ti iminā pavattihitataṃ pavattisukhatañca dasseti .
Taṃnipphādanenāti hitasukhanibbattanena .
Pujjabhavanibbattako pujjanibbattako .
‘‘ Evamidaṃ puññaṃ pavaḍḍhatī ’’ tiādīsu puññaphalampi puññanti vuccatīti āha ‘‘ puññupaganti bhavasampattupagan ’’ ti .
Ādibhāvanāti ‘‘ pathavī pathavī ’’ tiādinā kasiṇesu pavattabhāvanā .
Pathavī pathavīti vā ettha iti -saddo ādiattho , pakārattho vā .
Tena
M0.100 itarakasiṇānaṃ gahaṇaṃ .Ādibhāvanātiādibhūtā bhāvanā .
Sā hi ‘‘ parikamman ’’ ti vuccati .
Maṇḍalakaraṇaṃ kasiṇamaṇḍalakaraṇaṃ .
Dānavasenāti deyyadhammapariccāgavasena .
Cittacetasikā dhammā dānaṃ diyyati etenāti .
Tatthāti tesu cittacetasikesu .
Dānaṃ ārabbhāti tehi nibbattiyamānaṃ pariccāgaṃ uddissa .
Yathā vā so nippajjati , tathā ṭhapetvā .
Adhikiccāti tasseva vevacanaṃ .
Yathā vā sampayuttehi nibbattiyamānā dānakiriyā nipphattivasena adhikataṃ pāpuṇāti , tathā katvā .
Cetanāvaseneva hi dānādikammanipphatti .
Itaresūti ‘‘ sīlaṃ ārabbhā ’’ tiādīsu .
Asarikkhakampīti attanā asadisampi kaṭattārūpanti sambandho .
Vināpi catutthajjhānavipākena .
Rūpataṇhāsaṅkhātassāti ‘‘ rūpataṇhā ’’ ti ettha vuttarūpataṇhamāha .
Guñjan ti guñjaphalaparimāṇaṃ dhāraṇīyavatthuṃ .
Tathā taṇḍulaṃ .
‘‘ Vacanavisesamattamevā ’’ ti atthavisesābhāvo vuttoti atthavisesābhāvamāha ‘‘ kāyadvāre pavatti
V0.98 eva hi ādānādipāpanā ’’ ti .Purimenāti ‘‘ kāyadvāre pavattā ’’ ti iminā .
Tañhi pavattimattakathanato dvārūpalakkhaṇaṃ hoti .
Pacchimenāti ‘‘ ādānā ’’ divacanena .
Kāyavacīsaṅkhāraggahaṇeti uddesaṃ sandhāyāha .
Kāyavacīsañcetanāgahaṇeti niddesaṃ .
Viññāṇassāti paṭisandhiviññāṇassa .
Sahajātassa pana anantarassa ca paccayo hotiyeva .
‘‘ Kusalā vipākadhammā cā ’’ ti idaṃ sekkhaputhujjanasantāne abhiññācetanā idhādhippetā , na itarāti katvā vuttaṃ .
Tena yathāvuttaabhiññācetanāpi paṭisandhiviññāṇassa paccayo siyā kusalasabhāvattā , vipākadhammattā vā tadaññakusalākusalacetanā viyāti dasseti .
Tayidaṃ lokuttarakusalāya anekantikaṃ .
Na hi sā paṭisandhiviññāṇassa paccayo .
Atha vipākadāyinīti vucceyya , evampi ahosikammena anekantikaṃ .
Na hi tassā vipākuppādanaṃ atthīti āha ‘‘ na vipākuppādanena kusalatā vipākadhammatā cā ’’ ti .
Kevalañhi yā aññesaṃ vipākadhammānaṃ sabyāpārā saussāhā pavatti , tadākārāvassā appahīnakilese santāne pavattīti vipākadhammatā , anavajjaṭṭhena kusalatā ca vuttā .
Evampi yadi vipākadhammā abhiññācetanā , kathaṃ avipākāti ?
Asambhavatoti taṃ
M0.101 asambhavaṃ dassetuṃ ‘‘ sā panā ’’ tiādi vuttaṃ .Abhiññācetanā hi yadi vipākaṃ uppādeyya , sabhūmikaṃ vā uppādeyya aññabhūmikaṃ vā .
Tattha aññabhūmikassa tāva uppādanaṃ ayuttaṃ paccayābhāvato , tathā adassanato ca .
Tenāha ‘‘ na hī ’’ tiādi .
Sabhūmikaṃ navattabbārammaṇaṃ vā uppādeyya parittādiārammaṇaṃ vā , tesu attano kammasamānārammaṇatāya rūpāvacaravipākassa dassitattā , parittādiārammaṇattā ca abhiññācetanāya navattabbārammaṇaṃ na uppādeyya .
Tathā ekantanavattabbārammaṇattā rūpāvacaravipākassa parittādiārammaṇañca na uppādeyyāti ayamasambhavo .
Tenāha ‘‘ attanā sadisārammaṇañcā ’’ tiādi .
Tattha tiṭṭhānikan ti paṭisandhibhavaṅgacutivasena ṭhānattayavantaṃ .
‘‘ Pathavīkasiṇaṃ āpokasiṇan ’’ tiādinā kusalena abhinnaṃ katvā vipākassa ārammaṇaṃ desitanti āha ‘‘ cittuppādakaṇḍe … pe … vuttattā ’’ ti .
‘‘ Rūpāvacaratikacatukkajjhānāni kusalato ca vipākato ca kiriyato ca catutthassa jhānassa vipāko ākāsānañcāyatanaṃ ākiñcaññāyatanaṃ ime dhammā navattabbā ‘‘ parittārammaṇā ’’ tipi ‘ mahaggatārammaṇā ’ tipi ‘ appamāṇārammaṇā ’ tipī ’’ ti vacanato rūpāvacaravipāko ekantanavattabbārammaṇoti āha ‘‘ na ca rūpāvacaravipāko parittādiārammaṇo atthī ’’ ti .
Svāyamasambhavo parittādiārammaṇāya abhiññācetanāya vipākābhāvaṃ sādheti , na navattabbārammaṇāya
V0.99 .Navattabbārammaṇāpi hi sā atthīti na byāpīti vipākānuppādane tassā aññaṃ kāraṇaṃ dassetuṃ ‘‘ kasiṇesu cā ’’ tiādimāha .
Samādhivijambhanabhūtā abhiññā samādhissa ānisaṃsamattanti ‘‘ samādhiphalasadisā ’’ ti vuttaṃ .
Tassa tassa adhiṭṭhānavikubbanadibbasaddasavanādikassa yadicchitassa kiccassa nipphādanamattaṃ pana abhiññācetanā , na kālantaraphalā , diṭṭhadhammavedanīyaṃ viya nāpi vipākaphalā , atha kho yathāvuttaānisaṃsaphalā daṭṭhabbā .
Keci pana ‘‘ samānabhūmikato āsevanalābhena balavantāni jhānānīti tāni vipākaṃ denti samāpattibhāvato , abhiññā pana satipi jhānabhāve tadabhāvato tasmiṃ tasmiṃ ārammaṇe āgantukāvāti dubbalā , tasmā vipākaṃ na detī ’’ ti vadanti .
Taṃ akāraṇaṃ punappunaṃ parikammavasena abhiññāyapi vasībhāvasabbhāvato .
Yaṃ pana vadanti ‘‘ pādakajjhāne attanā samānasabhāvehi javanehi laddhāsevane sammadeva vasībhāvappatte
M0.102 parisuddhatādiaṭṭhaṅgasamannāgamena sātisaye jāte abhiññā nibbattanti , tāsañca catutthajjhānikattā catutthajjhānabhūmiko eva vipāko nibbatteyya , so ca yathāvuttaguṇena balavatā pādakajjhāneneva katokāsena sijjhatīti anokāsatāya abhiññā na vipākaṃ detī ’’ ti .Tampi akāraṇaṃ avipākabhāvato tāsaṃ .
Sati hi vipākadāyibhāve vipākassa anokāsacodanā yuttā , avipākatā ca tāsaṃ vuttanayā eva .
Na hotīti viññāṇassa paccayo na hotīti .
Uddhaccacetanāpi abhiññācetanāto nibbisesena vuttāti maññamāno ‘‘ vipāke ’’ ti ca vacanaṃ na vipākārahatāmattavācako , atha kho vipākasabbhāvavācakoti āha ‘‘ vicāretabban ’’ ti .
Tathā ca vuttaṃ ‘‘ na hi ‘ vipāke ’ ti vacanaṃ vipākadhammavacanaṃ viya vipākārahataṃ vadatī ’’ ti .
Tattha yaṃ vicāretabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva .
Idaṃ panettha sanniṭṭhānaṃ – yasmā uddhaccacetanā pavattivipākameva deti , na paṭisandhivipākaṃ , tasmā tassā pavattivipākassa vasena vibhaṅge vipāko uddhaṭo .
Ubhayavipākadāyikāya pana cetanāya nānākkhaṇikakammapaccayo vuccatīti tadabhāvato paṭṭhāne tassā so na vutto .
Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ viññāṇassa paccayabhāve apanetabbā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .226 saṅkhārapadaniddesa ) vuttaṃ , taṃ paṭisandhiviññāṇameva sandhāya vuttaṃ .
‘‘ Evaṃ uddhaccacetanāpi
V0.100 na hotī ’’ ti idampi viññāṇassa paccayatābhāvamattaṃ gahetvā vuttaṃ .Evañhettha aññamaññaṃ pāḷiyā aṭṭhakathāya ca avirodho daṭṭhabbo .
Etthāti uddhaccacetanāya vipākadāne .
Amataggapatheti evaṃnāmake pakaraṇe .
‘‘ Puthujjanasantāne akusalā dassanena pahātabbā , sekkhasantāne bhāvanāya pahātabbā ’’ ti imassa atthassa vuttattā ‘‘ puthujjanānaṃ panā ’’ tiādi vuttaṃ .
‘‘ Na vuccantī ’’ ti iminā puthujjane pavattabahiddhāsaṃyojanādīnaṃ bhāvanāya pahātabbapariyāyābhāvaṃ dasseti .
‘‘ Yadi vucceyyun ’’ tiādinā tamevatthaṃ yuttito ca āgamato ca vibhāveti .
Tattha kesañcīti sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ .
Kecīti sakkāyadiṭṭhiādayo .
Kadācīti atītādike kismiñci kāle .
Cattattātiādi
M0.103 pariyāyavacanaṃ .Upanissāyāti upanissayapaccaye katvā .
Itaresan ti nadassanenapahātabbānaṃ .
Na ca na hontīti sambandho .
Evañca katvāti yathāvuttapāḷiyaṃ uddhaccaggahaṇena uddhaccasahagatacittuppādo gahito , na yattha katthaci uddhaccanti evamatthe sati .
Tan ti diṭṭhiṃ .
‘‘ Atītādibhāvena navattabbatte ’’ ti kasmā vuttaṃ , nanu anāgatā eva pahātabbāti ?
Na , uppajjanārahā nippariyāyena anāgatā nāma , pahātabbā pana na uppajjanārahāti tesaṃ atītādibhāvena navattabbatā vuttā .
Dassanaṃ apekkhitvāti bhāvitaṃ dassanamaggaṃ upanidhāya .
Sahāyavirahāti dassanapahātabbasaṅkhātasahakārikāraṇābhāvato .
Vipākaṃ na janayantīti sakalakilesaparikkhaye viya ekaccaparikkhayepi tannimittaṃ taṃ ekaccaṃ kammaṃ na vipaccatīti adhippāyo .
Vipāko vibhaṅge vuttoti paṭisandhipavattibhedaṃ duvidhampi vipākaṃ sandhāyāha .
Akusalānan ti yathāvuttavisesānaṃ puthujjanasantāne akusalānaṃ .
Appahātabbānan ti appahātabbasabhāvānaṃ kusalādīnaṃ .
Appahātabbaviruddhasabhāvatā sāvajjatā .
‘‘ Evampī ’’ tiādi dosantaradassanaṃ .
Tena yadipi tesaṃ akusalānaṃ imasmiṃ tike tatiyapadasaṅgaho na siyā , navattabbatā pana āpajjatīti dīpeti .
Sabbena sabbaṃ dhammavasena asaṅgahitassa tikadukesu navattabbatāpattīti āha ‘‘ nāpajjatī ’’ ti .
Idāni taṃ navattabbatānāpajjanaṃ ‘‘ cittuppādakaṇḍe ’’ tiādinā kāraṇato , nidassanato ca vibhāveti .
Yatthāti yasmiṃ tike .
Niyogatoti niyamato ekantato .
Tesan ti padattayasaṅgahitadhammānaṃ .
Yathāvuttapadesu viyāti yathāvuttesu
V0.101 paṭhamādīsu tīsu padesu .Yathā bhinditabbā cittuppādā , itare ca yathārahaṃ rāsittayavasena bhinditvā bhajāpitā taṃtaṃkoṭṭhāsato katā , evaṃ .
Tatthāpīti catutthakoṭṭhāsepi .
Bhajāpetabbeti navattabbabhāvaṃ bhajāpetabbe .
Tadabhāvāti tassa catutthakoṭṭhāsassa abhāvā .
Tathāti navattabbabhāvena .
Uppannattike atītā , idha yathāvuttaakusalā na vuttā , apekkhitabbabhāvenārahitāpi taṃsabhāvānativattanato tathā vuccantīti navattabbatāpattidosaṃ pariharanto tassa udāharaṇaṃ tāva dassetuṃ ‘‘ atha
M0.104 vā yathā sappaṭighehī ’’ tiādimāha .Taṃsabhāvo cettha sāvajjatāvisiṭṭho dassanapahātabbabhāvābhāvo .
‘‘ Evañca satī ’’ tiādinā imasmiṃ pakkhe laddhaguṇaṃ dasseti .
Bhāvanāya pahātabbānan ti pariyāyena nippariyāyena ca bhāvanāya pahātabbānaṃ , tattha purimānaṃ amukhyasabhāvattā , pacchimānaṃ avipākattā nānākkhaṇikakammapaccayatā na vuttāti adhippāyo .
Yathā ca bhāvanāya pahātabbānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo natthi , evaṃ dassanena pahātabbānaṃ vasena tesaṃ paccayalābhopi natthīti dassento ‘‘ na ca … pe … vuttā ’’ ti vatvā tattha kāraṇamāha ‘‘ ye hi … pe … pavattantī ’’ ti .
Tattha na te dassanato uddhaṃ pavattantīti ye dassanena pahātabbapaccayā kilesā , te dassanena pahātabbapakkhikā evāti tesaṃ bhāvanāya pahātabbapariyāyo eva natthi , kathaṃ tesaṃ vasena dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayoti vucceyyāti attho .
Atha vā ye puthujjanasantāne na dassanena pahātabbā , na te paramatthato bhāvanāya pahātabbā .
Ye pana te sekkhasantāne , na tesaṃ paccayabhūtā dassanena pahātabbā atthīti evampi dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ kenaci paccayena paccayoti na vuttāti veditabbaṃ .
Yadi dassanenapahātabbapaccayā kilesā dassanapakkhikā , tappaccayaṃ uddhaccasahagataṃ dassanena pahātabbaṃ siyāti kathaṃ tassa ekantabhāvanāya pahātabbatā vuttāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘ dassanena pahātabbapaccayassā ’’ tiādi .
Tasmāti yasmā sarāgavītarāgasantānesu sahāyavekallena kammassa vipākāvipākadhammatā viya puthujjanasekkhasantānesu uddhaccasahagatassa vuttanayena savipākāvipākatā siddhā , tasmā .
Tassāti uddhaccasahagatassa .
Tādisassevāti uddhaccasahagatabhāvena ekasabhāvassa .
Ettha ca yaṃ ‘‘ na bhāvanāya pahātabbampi atthi uddhaccasahagatan ’’ tiādi amataggapathe vuttaṃ , taṃ akāraṇaṃ , kasmā ?
Tassa ekantena bhāvanāya pahātabbattā .
Yathāha
V0.102 ‘‘ katame dhammā bhāvanāya pahātabbā ?Uddhaccasahagato cittuppādo ’’ ti ( dha . sa .1583).
Yadi hi uddhaccasahagataṃ na bhāvanāya pahātabbampi abhavissa , yathā atītārammaṇattike ‘‘ niyogā anāgatārammaṇā natthī ’’ ti
M0.105 vatvā ‘‘ kāmāvacarakusalassa vipākato dasa cittuppādā ’’ tiādinā puna vibhajitvā vuttaṃ , evamidhāpi ‘‘ katame dhammā bhāvanāya pahātabbā ?Niyogā bhāvanāya pahātabbā natthī ’’ ti vatvā ‘‘ uddhaccasahagato cittuppādo siyā bhāvanāya pahātabbo , siyā na vattabbo ‘ dassanena pahātabbo ’ tipi ‘ bhāvanāya pahātabbo ’ tipī ’’ tiādi vattabbaṃ siyā , na ca tathā vuttaṃ .
Yā ca tamatthaṃ paṭipādentena ‘‘ yadi vucceyyun ’’ tiādinā yutti vuttā , sāpi ayutti .
Kasmā ?
Dassanena pahātabbārammaṇānaṃ rāgadiṭṭhivicikicchuddhaccānaṃ dassanena pahātabbabhāvasseva icchitattā .
Yañca ‘‘ uddhaccaṃ uppajjatī ’’ ti uddhaccasahagatacittuppādo vuttoti dassetuṃ adhipatipaccayaniddese uddhaccassa anuddharaṇaṃ kāraṇabhāvena vuttaṃ , tampi akāraṇaṃ aññathāpi sāvasesapāṭhadassanato .
Tathā hi ‘‘ atīto dhammo paccuppannassa dhammassa , anāgato dhammo paccuppannassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo ’’ ti ( paṭṭhā .2.18.2) etesaṃ vibhaṅge cetopariyañāṇaggahaṇaṃ katvā ‘‘ paccuppanno dhammo paccuppannassa dhammassā ’’ ti imassa vibhaṅge labbhamānampi cetopariyañāṇaggahaṇaṃ na kataṃ .
Sahāyabhāvo ca dassanena pahātabbānaṃ bhāvanāya pahātabbassa vipākadānaṃ pati vicāretabbo .
Kiṃ avijjādi viya dānādīnaṃ uppattiyā eva vikuppādanasamatthatāpādanena dassanena pahātabbā bhāvanāya pahātabbānaṃ sahakārikāraṇaṃ honti , udāhu kileso viya kammassa paṭisandhidāne satīti , kiñcettha – yadi purimanayo , sotāpannādisekkhasantāne bhāvanāya pahātabbassa kiriyabhāvo āpajjati , sahāyavekallena avipākasabhāvatāya āpāditattā khīṇataṇhāvijjāmāne santāne dānādi viya .
Atha dutiyo , bhāvanāya pahātabbābhimatassāpi dassanena pahātabbabhāvo āpajjati , paṭisandhidāne sati apāyagamanīyasabhāvānativattanato .
Yaṃ panettha vattabbaṃ , taṃ heṭṭhā vuttameva , tasmā pāḷiyā aṭṭhakathāya
M0.106 ca avirujjhanavasenettha atthavinicchayo vuttanayeneva veditabbo .Sāti
V0.103 uddhaccacetanā .Viññāṇapaccayabhāveti sampuṇṇavipākaviññāṇapaccayabhāve .
Kāraṇaṃ dassentoti avikalaphaluppādanādhikāre tadabhāvato yadipi uddhaccacetanā viññāṇassa paccayabhāve apanetabbā , avijjāya pana paccayuppannabhāve gahetabbāti imaṃ kāraṇaṃ dassento .
Sabbāpīti vīsatipi .
Tenāha ‘‘ ekavīsatīti vattabban ’’ ti .
Tan ti yena kāraṇena saṅkhāraggahaṇena abhiññācetanāya aggahaṇaṃ , taṃ kāraṇaṃ .
Itarāvacanassāpīti uddhaccacetanāvacanassāpi .
Kiṃ pana taṃ ?
Viññāṇassa paccayabhāvābhāvo eva .
Bhedābhāvāti kāyavacīsaṅkhāravasena vibhāgābhāvato .
Saṃyogoti tikantarapadavasena saṃyojanaṃ , tathā saṅgahoti attho .
Sukhasaññāya gahaṇaṃ assādananti adhippāyenāha ‘‘ sukhasaññāya … pe … dassetī ’’ ti .
‘‘ Sukhasaññāyā ’’ ti ca idaṃ karaṇatthe karaṇavacanaṃ .
Vipallāso hi dukkhe sukhasaññā .
Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ aññāṇenā ’’ ti vuttaṃ , taṃ hetumhi karaṇavacanaṃ vipallāsassādanānaṃ avijjāya hetubhāvadassanato .
‘‘ Ratho setaparikkhāro ’’ tiādīsu ( saṃ . ni .5.4) parivāratthopi parikkhārasaddo hotīti vuttaṃ ‘‘ taṇhāya parivāre ’’ ti .
Taṇhāparivāreti ca taṇhāya kiccasādhanena saṅkhārānaṃ sahakārikāraṇabhāvaṃ sandhāya vuttaṃ .
Parikkhāraṭṭho saṅkhāraṭṭho viya bhūsanaṭṭho hotīti dassento ‘‘ saṅkhate alaṅkate ’’ ti āha .
Parikkharoti yathā phaladānasamatthā honti , tathā saṅkharoti .
Amaraṇatthāti amatatthā , nibbānatthāti attho .
Dukkarakiriyāti pañcātapatappanādidukkaracariyā .
Devabhāvāya tapo devabhāvatthaṃ tapo .
Māretīti maro hetuatthaṃ antonītaṃ katvā .
Amaṅgalampi maṅgalapariyāyena voharanti maṅgalikāti vuttaṃ ‘‘ diṭṭhe adiṭṭhasaddo viyā ’’ ti yathā ‘‘ asive sivā ’’ ti .
Papātaṃ patanadukkhasadisanti katvā vuttaṃ ‘‘ jātiādipapātadukkhan ’’ ti .
Indaduddabrahmakūṭasaññitapabbatasikharappapāto marupapāto .
Taṃ puññaphalaṃ attho payojanaṃ etassāti tadattho .
Paribbājikāya
M0.107 taruṇiyā .Asavaso aserivihārī .
Kilesāsucipaggharaṇena paṇḍitehi jigucchanīyaṃ .
Rāgādipariḷāhena , kaṭukavipākatāya ca dukkhaṃ .
Ārabhati karoti .
Sabhayassāpi pisācanagarassa kāmaguṇasamiddhiyā sukhavipallāsahetubhāvo viyāti yojanā .
Bhinnajātiyena avomissatā nirantaratā .
Jarāya maraṇena ca aññathattaṃ vipariṇāmo .
‘‘ Na
V0.104 tāvāhaṃ pāpima parinibbāyissāmī ’’ ti vacanato ‘‘ tāta ehi , tāva idaṃ rajjaṃ paṭipajjāhī ’’ tiādīsu yadipi parimāṇaniyamanakamapadapūraṇamattādīsupi tāva -saddo dissati , idha pana vakkhamānattāpekkho adhippetoti vuttaṃ ‘‘ tāvāti vattabbantarāpekkho nipāto ’’ ti .Avijjāpaccayā pana … pe … dassetīti pubbenāparaṃ aṭṭhakathāyaṃ avirujjhanamāha .
Rāgādiassādanakālesūti rāgādīnaṃ assādanakālesu .
‘‘ Rāgadiṭṭhisampayuttāyā ’’ ti ettha rāgasampayuttāya tāva avijjāya yojanā hotu rāgassa assādanabhāvato , diṭṭhisampayuttāya pana kathanti āha ‘‘ tadavippayuttā ca diṭṭhī … pe … veditabbā ’’ ti .
Taṃsampayuttasaṅkhārassāti rāgādisampayuttasaṅkhārassa .
Avijjārammaṇāditan ti avijjāya ārammaṇāditaṃ .
Ādi -saddena ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapakatūpanissaye , anantarādike ca paccaye saṅgaṇhāti .
Anavijjārammaṇassāti na avijjārammaṇassa avijjaṃ anārabbha pavattassa .
Ārammaṇādhipatianantarādipaccayavacanesūti ārammaṇādhipatiārammaṇūpanissayapaccayavacanesu avuttassa anavijjārammaṇassa , anantarādipaccayavacanesu avuttassa paṭhamajavanassa , dvīsupi vuttassa avijjārammaṇassa dutiyādijavanassāti yojetabbaṃ .
Anantarapaccayalābhino anantarādinā , sahajātassa hetuādinā , asahajātassa upanissayādinā saṅkhārassa avijjā paccayo hotīti ayamattho ‘‘ yaṃ kiñcī ’’ tiādinā dassitoti veditabbaṃ .
Samatikkamabhavapatthanāvasenāti avijjāsamatikkamatthāya arūpāvacarajjhānāni uppādentassa , avijjāsammūḷhattā arūpabhavasampattiyo patthetvā tāneva jhānāni nibbattentassāti puññābhisaṅkhāre vuttena nayena , vuttanayānusārenāti attho .
Ekakāraṇavādo
M0.108 āpajjati yathā pakatiissarapajāpatipurisakālādivādā .Ekasmiṃyeva lokassa kāraṇabhūte sati tato sakalāya pavattiyā anavasesato , sabbadā ca pavattitabbaṃ apekkhitabbassa kāraṇantarassa abhāvato .
Na cetaṃ atthi kameneva pavattiyā dassanato .
Kāraṇantarāpekkhatāya pana ekakāraṇavādo apahato siyā ekassa ca anekasabhāvatābhāvā .
Yattakā tato nibbattanti , sabbehi tehi samānasabhāveheva bhavitabbaṃ , na visadisehi , itarathā tassa ekabhāvo eva na siyāti imamatthamāha ‘‘ sabbassa … pe … pattito cā ’’ ti .
Pārisesenāti ekato ekaṃ , ekato anekaṃ , anekato ekanti imesu tīsu pakāresu avijjamānesu anupalabbhamānesu pārisesañāyena .
Anekato anekanti ekasmiṃ catutthe eva ca
V0.105 pakāre vijjamāne .Yadidaṃ ‘‘ avijjāpaccayā saṅkhārā , phassapaccayā vedanā ’’ tiādinā ekahetuphaladīpanaṃ , taṃ ettha desanāvilāsena , vineyyajjhāsayavasena vā dhammānaṃ padhānapākaṭāsādhāraṇabhāvavibhāvanatthanti ekahetuphaladīpanaṃ na nupapajjati upapajjatiyevāti dasseti ‘‘ yasmā ’’ tiādinā .
Yathāphassan ti sukhavedanīyādicakkhusamphassāditaṃtaṃphassānurūpanti vuttaṃ hotīti dassento ‘‘ sukhavedanīyan ’’ tiādiṃ vatvā ‘‘ vedanāvavatthānato ’’ ti padassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘ samānesū ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha samānesūti avisiṭṭhesu .
Phassavasenāti sukhavedanīyādiphassavasena .
Vipariyāyābhāvatoti byattayābhāvato .
Na hi kadāci sukhavedanīyaṃ phassaṃ paṭicca dukkhavedanā , dukkhādivedanīyaṃ vā phassaṃ paṭicca sukhavedanā uppajjati .
Sukhādicakkhusamphassajādīnan ti sukhādīnaṃ , cakkhusamphassajādīnañca vedanānaṃ .
Oḷārikasukhumādīti ādi -saddena hīnapaṇītādisaṅgaho daṭṭhabbo .
Tattha yaṃ upādāya yā vedanā ‘‘ oḷārikā , hīnā ’’ ti vā vuccati , na taṃyeva upādāya tassā kadācipi sukhumatā paṇītatā vā atthīti vuttaṃ ‘‘ oḷārikasukhumādisaṅkarābhāvato ’’ ti .
Yathāvuttasamphassassāti sukhavedanīyādiphassassa .
Sukhavedanīyaphassatoyeva sukhavedanā , na itaraphassato .
Sukhavedanīyaphassato sukhavedanāva , na itaravedanā .
Tathā sesesupīti ubhayapadaniyamavasena yathāphassaṃ vedanāvavatthānaṃ , yathāvedanaṃ phassavavatthānanti padadvayena kāraṇantarāsammissatā phalassa , phalantarāsammissatā
M0.109 ca kāraṇassa dassitā paṭhamapakkhe asaṃkiṇṇatāvavatthānanti katvā .Dutiyapakkhe pana paccayabhedabhinnena kāraṇavisesena phalaviseso , phalavisesena ca kāraṇaviseso nicchīyatīti ayamattho dassito sanniṭṭhānaṃ vavatthānanti katvā .
Purimasmiñca pakkhe dhammānaṃ asaṅkarato vavatthānaṃ vuttaṃ , dutiyasmiñca yathāvavatthitabhāvajānananti ayametesaṃ viseso .
Utuādayoti ādi -saddena cittavisamācārā pittavātādayopi saṅgayhanti .
Ekasmiṃ dose kupite itarepi khobhaṃ gacchanti .
Santesupi tesu semhapaṭikārena rogavūpasamato semho pākaṭoti attho .
‘‘ Bhavo ’’ ti vuttānaṃ saṅkhārānaṃ kāraṇassa pakāraṇaṃ , kāraṇameva vā taṇhāti āha ‘‘ taṇhāya saṅkhārakāraṇabhāvassa vuttattā ’’ ti .
Tassāpīti taṇhāyapi .
Taṇhā hi kāmāsavo bhavāsavo ca .
Kāmāsavabhavāsavā kāmupādānaṃ , diṭṭhāsavo itarupādānanti āha ‘‘ caturupādānabhūtā
V0.106 kāmabhavadiṭṭhāsavā ’’ ti .Te ca ‘‘ upādānapaccayā bhavo ’’ ti vacanato upādānañca ,‘‘ taṇhāpaccayā upādānan ’’ ti vacanato taṇhā ca saṅkhārassa kāraṇanti pākaṭā .
Anassādanīyesu anekādīnavavokiṇṇesu saṅkhāresu assādānupassanā avijjāya vinā na hotīti dassento āha ‘‘ assādānupassino … pe … dassitā hotī ’’ ti .
Khīṇāsavassa saṅkhārābhāvatoti byatirekenapi avijjāya saṅkhārakāraṇabhāvaṃ vibhāveti .
Ekantena hi khīṇāsavova viddasu .
Etena bālānaṃ eva sambhavato avijjāya asādhāraṇatā vuttāti dasseti .
Vatthārammaṇādīni hi itaresampi sādhāraṇāni .
Vatthārammaṇataṇhupādānādīni viya avijjāpi puññābhisaṅkhārādīnaṃ sādhāraṇakāraṇanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘ puññabhavādī ’’ tiādi .
Tattha ādi -saddena apuññāneñjabhavā gahetabbā .
Puññabhavoti puññābhisaṅkhārahetuko upapattibhavo .
Esa nayo sesesu .
Ettha ca kiccakaraṇaṭṭhānabhedena kiccavatī avijjā bhinditvā dassitā .
Na hi yadavatthā avijjā puññābhisaṅkhārānaṃ upanissayo , tadavatthā eva itaresaṃ upanissayoti sakkā viññātuṃ .
Ettha ca bhavādīnavappaṭicchādanan ti atthato puññābhisaṅkhārādīnaṃ taṃtaṃbhavasaṅkhātadukkhahetusabhāvānabhisamayanimittatā .
Ṭhānan ti
M0.110 dharamānatā adhippetāti vuttaṃ ‘‘ ṭhānaviruddhoti atthitāviruddho ’’ ti .Ṭhānāviruddhā cakkhurūpādayo .
‘‘ Purimacittañhī ’’ tiādinā ṭhānaviruddho ca udāhaṭoti āha ‘‘ na idaṃ ekantikaṃ siyā ’’ ti .
‘‘ Cakkhurūpādayo ’’ tiādinā hi parato ṭhānāviruddhā udāharīyantīti .
Purimasippādisikkhā hi pacchā pavattamānasippādikiriyānaṃ samodhānāsambhavā ṭhānavirodhoti yathāvuttamatthaṃ samatthetuṃ ‘‘ na ca sippādīnan ’’ tiādi vuttaṃ .
Tattha tan ti paṭisandhiādiṭhānaṃ .
Idhāti ṭhānasabhāvakiccādiggahaṇe .
Ādi -saddena ārammaṇabhūmisantānādiviruddhā gahetabbā , te ca anulomato gotrabhussa , gotrabhuto maggassa liṅgaparivattanādivasena ca pavattiyaṃ veditabbā .
Namanaruppanavirodhā sabhāvaviruddho paccayoti yojanā .
Tattha namanaruppanan ti arūparūpabhāvameva dasseti .
Kammaṃ cetanāsabhāvaṃ , rūpaṃ ruppanasabhāvanti sabhāvaviruddhaṃ .
Madhurambilarasādīti khīraṃ madhurarasaṃ pittupasamanaṃ madhuravipākasabhāvaṃ , dadhi ambilarasaṃ pittabrūhanaṃ kaṭukavipākasabhāvanti ato sabhāvavirodhā .
Dadhiādīnīti dadhipalālāni .
Bhūtiṇakassāti bhūtiṇakanāmakassa osadhivisesassa .
Avī
V0.107 nāma eḷakā , tā pana yebhuyyena rattalomakā hontīti vuttaṃ ‘‘ rattā eḷakā ’’ ti .Vipākānampi paccayabhāvato , avipākānampi paccayuppannabhāvato na vipākadhammavipākāpekkhā paccayapaccayuppannatāti vuttaṃ ‘‘ vipākāyeva te ca nā ’’ ti .
Tenāha ‘‘ tasmā ’’ tiādi .
Tadavipākānan ti tassā avijjāya avipākabhūtānaṃ .
Na na yujjati yujjati eva paccayuppannatāmattassa adhippetattā .
Tadaviruddhānan ti tāya avijjāya aviruddhānaṃ .
Pubbāpariyavavatthānan ti kāyapavattigatijātiādīnaṃ yathārahaṃ pubbāparabhāvena pavatti , sā pana kenaci akaṭā akaṭavidhā paṭiniyatasabhāvāti dassetuṃ niyativādinā vuttanidassanaṃ āharanto ‘‘ acchejjasuttāvutābhejjamaṇīnaṃ viyā ’’ ti āha .
Dutiyavikappe saṅgatīti adhiccasamuppādo yādicchikatā , yaṃ sandhāya ‘‘ yadicchāya pavattanaṃ nivattanaṃ yadicchāyā ’’ tiādi vuccati .
Bhāvoti dhammānaṃ sabhāvasiddhitā , yaṃ sandhāya vadanti ‘‘ kaṇṭakassa koṭitikhiṇabhāvaṃ , kapiṭṭhaphalassa vaṭṭabhāvaṃ , migapakkhīnaṃ vā vicittavaṇṇasaṇṭhānāditaṃ ko abhisaṅkharoti , kevalaṃ sabhāvasiddhovāyaṃ viseso ’’ ti .
Tenāha ‘‘ sabbe sattā , sabbe pāṇā
M0.111 , sabbe bhūtā , sabbe jīvā avasā abalā avīriyā niyatisaṅgatibhāvapariṇatā ’’ ti ( dī . ni .1.168).Etehi vikappanehīti cutiādīsu sammūḷhatāya ‘‘ satto maratī ’’ tiādivikappanehi kāraṇabhūtehi .
Akusalaṃ cittaṃ katvāti ayonisomanasikāraparibrūhanena cittaṃ akusalaṃ katvā .
Suttādidhamman ti suttageyyādipariyattidhammaṃ .
Pariyattidhammañhi sammadeva jānanto paṭipattidhammaṃ paripūretvā paṭivedhadhamme patiṭṭhahati .
Tan ti taṃ jānanaṃ , nibbānābhisamayoti attho .
Saṅkhārapadaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .