7. Satipaṭṭhānavibhaṅgo
1. Suttantabhājanīyaṃ
Uddesavāravaṇṇanā
355. Samānasaddavacanīyānaṃ
M0.150 atthānaṃ uddharaṇaṃ atthuddhāro .So yasmā saddatthavicāro na hoti , tasmā vuttaṃ ‘‘ na idha … pe … atthadassanan ’’ ti .
Pa-saddo padhānatthadīpako ‘‘ paṇītā dhammā ’’ tiādīsu ( dha . sa . tikamātikā 14) viya .
Anavassutatā anupakiliṭṭhatā .
Tenāha ‘‘ tadubhayavītivattatā ’’ ti .
Bhusatthaṃ pakkhandanan ti bhusatthavisiṭṭhaṃ pakkhandanaṃ anupavisanaṃ .
Assādassāti taṇhāya .
‘‘ Niccaṃ attā ’’ ti abhinivesavatthutāya diṭṭhiyā visesakāraṇānaṃ cittadhammānaṃ taṇhāyapi vatthubhāvato visesaggahaṇaṃ , tathā kāyavedanānaṃ diṭṭhiyāpi vatthubhāvasambhavato ‘‘ visesenā ’’ ti vuttaṃ .
Sarāgavītarāgādivibhāgadvayavaseneva cittānupassanāya vuttattā taṃ ‘‘ nātipabhedagatan ’’ ti vuttaṃ .
Dhammāti idha saññāsaṅkhārakkhandhā adhippetā , saṅkhārakkhandho ca phassādivasena anekabhedoti dhammānupassanā ‘‘ atipabhedagatā ’’ ti vuttā .
Sarāgādivibhāgavasena soḷasabhedattā vā cittānupassanā nātipabhedagatā vuttā , sutte āgatanayena nīvaraṇādivasena anekabhedattā dhammānupassanā atipabhedagatā vuttā .
‘‘ Visuddhimaggoti
V0.147 vuttānī ’’ ti ānetvā yojetabbaṃ .Tā anupassanā etesanti tadanupassanā , cittadhammānupassino puggalā , tesaṃ .
Tattha ‘‘ asubhabhāvadassanenā ’’ ti yathāṭhitavasenāpi yojanā labbhateva .
Bhavoghassa vedanā vatthu bhavassādabhāvato .
Niccaggahaṇavasenāti attābhinivesavisiṭṭhassa niccaggahaṇassa vasena .
Tathā hi vuttaṃ ‘‘ sassatassa attano ’’ ti .
Oghesu vuttanayā eva yogāsavesupi yojanā atthato abhinnattāti te na gahitā .
Niccaggahaṇavasenāti
M0.151 attābhinivesavisiṭṭhassa niccaggahaṇassa vasena .Paṭhamoghatatiyacatutthaganthayojanāyaṃ vuttanayeneva kāyacittadhammānaṃ itarupādānavatthutā gahetabbāti vedanāya diṭṭhupādānavatthutā dassitā .
Tathā kāyavedanānaṃ chandadosāgativatthutā kāmoghabyāpādakāyaganthavatthutāvacanena vuttāti .
Tenāha ‘‘ avuttānaṃ vuttanayena vatthubhāvo yojetabbo ’’ ti .
Dhāraṇatā asammussanatā , anussaraṇameva vā .
Ekatteti ekasabhāve nissaraṇādivasena .
Samāgamo sacchikiriyā .
Satipaṭṭhānasabhāvo sammāsatitā niyyānasatitā samānabhāgatā ekajātitā sabhāgatā .
Purimasmin ti ‘‘ ekatte nibbāne samāgamo ekattasamosaraṇan ’’ ti etasmiṃ atthe .
Visun ti nānāatthadvayabhāvena .
Tadeva gamanaṃ samosaraṇanti satisaddatthantarābhāvā … pe … ekabhāvassāti yojetabbaṃ .
Satisaddatthavasena avuccamāneti ‘‘ eko satipaṭṭhānasabhāvo ekattan ’’ tiādinā avuccamāne ,‘‘ ekatte nibbāne samāgamo ekattasamosaraṇan ’’ ti evaṃ vuccamāneti attho .
Dhāraṇatāva satīti ‘‘ saraṇatā ’’ ti ( dha . sa .14) vuttadhāraṇatā eva satīti katvā .
Satisaddatthantarābhāvāti satisaṅkhātassa saraṇekattasamosaraṇasaddatthato aññassa atthassa abhāvā .
Puriman ti saraṇapadaṃ .
Nibbānasamosaraṇepīti yathāvutte dutiye atthe saraṇekattasamosaraṇapadāni sahitāneva satipaṭṭhānekabhāvassa ñāpakāni , evaṃ nibbānasamosaraṇepi ‘‘ ekatte nibbāne samāgamo ekattasamosaraṇan ’’ ti etasmimpi atthe sati … pe … kāraṇāni .
Ānāpānapabbādīnan ti ānāpānapabbairiyāpathacatusampajañña koṭṭhāsa dhātumanasikāranavasivathikapabbānīti etesaṃ .
Imesu pana yasmā kesuci devānaṃ kammaṭṭhānaṃ na ijjhati , tasmā tāni anāmasitvā yadipi koṭṭhāsadhātumanasikāravasenevettha desanā pavattā , desanantare
V0.148 pana āgataṃ anavasesaṃ kāyānupassanāvibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘ cuddasavidhena kāyānupassanaṃ bhāvetvā ’’ ti ( vibha . aṭṭha .355) vuttaṃ .Tenāha ‘‘ mahāsatipaṭṭhānasutte vuttānan ’’ ti .
‘‘ Tathā ’’ ti iminā ‘‘ mahāsatipaṭṭhānasutte ( dī . ni .2.382) vuttānan ’’ ti imameva upasaṃharati .
Pañcavidhenāti nīvaraṇaupādānakkhandhāyatanabojjhaṅgaariyasaccānaṃ vasena pañcadhā .
Bhāvanānubhāvo ariyamaggaggahaṇasamatthatā .
Taṃniyamatoti
M0.152 tassā kāyānupassanādipaṭipattiyā niyamato .Tassā bhikkhubhāve niyate sāpi bhikkhubhāve niyatāyeva nāma hoti .
Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā
Etthāti kāye .
Avayavā assa atthīti avayavī , samudāyo , samūhoti attho , so pana avayavavinimuttaṃ drabyantaranti gāho laddhi avayavīgāho .
Hatthapādādiaṅgulinakhādiaṅgapaccaṅge sannivesavisiṭṭhe upādāya yāyaṃ aṅgapaccaṅgasamaññā ceva kāyasamaññā ca , taṃ atikkamitvā itthipurisarathaghaṭādidrabyantiparikappanaṃ samaññātidhāvanaṃ .
Atha vā yathāvuttasamaññaṃ atikkamitvā pakatiādidrabyādijīvādikāyādipadatthantaraparikappanaṃ samaññātidhāvanaṃ .
Niccasārādigāhabhūto abhiniveso sārādānābhiniveso .
Na taṃ diṭṭhan ti taṃ itthipurisādi diṭṭhaṃ na hoti .
Diṭṭhaṃ vā itthipurisādi na hotīti yojanā .
Yathāvuttan ti kesādibhūtupādāyasamūhasaṅkhātaṃ .
Kesādipathavin ti kesādisaññitaṃ sasambhārapathaviṃ .
Pubbāpariyabhāvenāti santānavasena .
Aññatthāti ‘‘ āpokāyan ’’ ti evamādīsu .
Ajjhattabahiddhāti saparasantāne kāyo vuttoti .
‘‘ Kāyo ’’ ti cettha sammasanupagā rūpadhammā adhippetāti āha ‘‘ ajjhattabahiddhādhammānan ’’ ti .
Ghaṭitaṃ ekābaddhaṃ ārammaṇaṃ ghaṭitārammaṇaṃ , ekārammaṇabhūtanti attho .
Tenāha ‘‘ ekato ārammaṇabhāvo natthī ’’ ti .
Antoolīyanā
V0.149 antosaṅkoco antarāvosānaṃ .Dvīhīti abhijjhāvinayadomanassavinayehi .
Sati ca sampajaññañca satisampajaññaṃ , tena .
Etena karaṇabhūtena .
Vipakkhadhammehi anantaritattā avicchinnassa .
Tassa sabbatthikakammaṭṭhānassa .
Kāyānupassanāuddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā
Sukhādīnan ti
M0.153 sukhadukkhādukkhamasukhānaṃ .Rūpādiārammaṇanānattabhedānaṃ vasena yojetabbanti sambandho .
Tathā ca sesesupi .
Savatthukāvatthukādīti ādi -saddena hīnādiyoniādibhedaṃ saṅgaṇhāti .
Visuṃ visuṃ na vattabbanti codanaṃ dassetīti yojanā .
Ekatthāti kāyādīsu ekasmiṃ .
Purimacodanāyāti ‘‘ pubbe pahīnattā puna pahānaṃ na vattabban ’’ ti codanāya .
Pahīnan ti vikkhambhitaṃ .
Paṭipakkhabhāvanāyāti maggabhāvanāya .
Ubhayatthāti ubhayacodanāya .
Ubhayan ti parihāradvayaṃ .
Yasmā purimacodanāya nānāpuggalaparihāro , nānācittakkhaṇikaparihāro ca sambhavati , dutiyacodanāya pana nānācittakkhaṇikaparihāroyeva , tasmā vuttaṃ ‘‘ sambhavato yojetabban ’’ ti .
Maggasatipaṭṭhānabhāvanaṃ sandhāya vuttaṃ .
Sabbatthāti sabbesu kāyādīsu .
Vedanānupassanādiuddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Uddesavāravaṇṇanā niṭṭhitā .
Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā
356. Ajjhattādīti
V0.150 ādi -saddena idha vuttā bahiddhāajjhattabahiddhāanupassanappakārā viya mahāsatipaṭṭhānasutte vuttā samudayadhammānupassiādianupassanappakārāpi kāyānupassanābhāvato gahitā icceva veditabbaṃ .Tatthāti ajjhattādianupassanāyaṃ .
Cuddasa pakārā mahāsatipaṭṭhānasutte āgatacuddasappakārādike apekkhitvā idha vuttā .
Ajjhattādippakāro eko pakāroti āha ‘‘ ekappakāraniddesenā ’’ ti .
Bāhiresūti ekaccesu aññatitthiyesu .
Tesampi hi ānāpānādivasena samathapakkhikā kāyānupassanā sambhavati .
Tenāha ‘‘ ekadesasambhavato ’’ ti .
Tacassa ca atacaparicchinnatā tacena aparicchinnatā atthīti yojanā .
‘‘ Dīghabāhu naccatū ’’ tiādīsu viya aññapadatthepi samāse avayavapadatthasaṅgaho labbhatevāti vuttaṃ ‘‘ kāyekadesabhūto taco gahito evā ’’ ti .
Tacapaṭibaddhānaṃ nakhadantanhārumaṃsānaṃ , tacapaṭibaddhānaṃ tadanuppaviṭṭhamūlānaṃ kesalomānaṃ , tappaṭibaddhapaṭibaddhānaṃ itaresaṃ samūhabhūto sabbo kāyo
M0.154 ‘‘ tacapariyanto ’’ tveva vuttoti dassento ‘‘ tappaṭibaddhā ’’ tiādimāha .Atthi kesā , atthi lomāti sambandho .
Tattha atthīti puthuttavācī ekaṃ nipātapadaṃ , na kiriyāpadaṃ .
Kiriyāpadatte hi santīti vattabbaṃ siyā , vacanavipallāsena vā vuttanti .
Kammaṭṭhānassa vācuggatakaraṇādinā uggaṇhanaṃ uggaho .
Koṭṭhāsapāḷiyā hi vācuggatakaraṇaṃ , manasikiriyāya kesādīnaṃ vaṇṇādito upadhāraṇassa ca paguṇabhāvāpādanaṃ idha uggaho .
Yena pana nayena yogāvacaro tattha kusalo hoti , so vidhīti vutto .
Purimehīti purimapurimehi pañcakachakkehi sambandho vutto .
‘‘ Maṃsaṃ … pe … vakkan ’’ ti hi anulomato vakkapañcakassa puna ‘‘ vakkaṃ … pe … kesā ’’ ti vakkapañcakassa , tacapañcakassa ca paṭilomato sajjhāyakkamo sambandho dassito .
Svāyaṃ sajjhāyoti sambandho .
Visuṃ tipañcāhan ti anulomato pañcāhaṃ , paṭilomato pañcāhaṃ , anulomapaṭilomato pañcāhanti evaṃ pañcakachakkesu paccekaṃ tipañcāhaṃ .
Purimehi ekato tipañcāhan ti tacapañcakādīhi saddhiṃ anulomato vakkapañcakādīni ekajjhaṃ katvā vuttanayeneva tipañcāhaṃ
V0.151 .Ādiantadassanavasenātiādibhūtassa anulomato sajjhāyassa , anulomapaṭilomato sajjhāye antabhūtassa paṭilomato sajjhāyassa dassanavasena .
Tenāha ‘‘ anuloma … pe … antimo ’’ ti .
Etampīti yadidaṃ purimehi saddhiṃ pacchimassa pañcakādino ekato sajjhāyakaraṇaṃ , pañcakādīnaṃ paccekaṃ anulomādinā sajjhāyappakārato añño sajjhāyappakāro esoti attho .
Dvinnaṃ hatthānaṃ ekamukhā aññamaññasambandhā ṭhapitā aṅguliyo idha hatthasaṅkhalikāti adhippetāti āha ‘‘ aṅgulipantī ’’ ti .
Asubhalakkhaṇaṃ kesādīnaṃ paṭikkūlabhāvo .
Thaddhādibhāvo dhātulakkhaṇaṃ .
Attano koṭṭhāso , samāno vā koṭṭhāso sakoṭṭhāso , tattha bhavo sakoṭṭhāsiko , kammaṭṭhānaṃ .
Kāyānupassanaṃ hitvāti asubhato vā dhātuto anupassanaṃ manasikāraṃ akatvā .
Pubbe viya pariyantatālañca āditālañca agantvā .
Samādhānādivisesayogena adhikaṃ cittanti adhicittaṃ .
Tena vuttaṃ ‘‘ samathavipassanācittan ’’ ti .
Manasikaraṇaṃ cittan ti ekantaṃ samādhinimittasseva samannāhārakaṃ
M0.155 cittaṃ .Vikkhepavasena cittassa nānārammaṇe visaṭappavatti idha pabhañjanaṃ , samādhānena tadabhāvato na ca pabhañjanasabhāvaṃ .
Sakkhibhavanatā paccakkhakāritā .
Pubbahetādiketi ādi -saddena tadanurūpamanasikārānuyogādiṃ saṅgaṇhāti .
Samappavattan ti līnuddhaccarahitaṃ .
Tathāpavattiyāti majjhimasamathanimittaṃ paṭipattiyā , tattha ca pakkhandanena siddhāya yathāvuttasamappavattiyā .
Paññāya tosetīti yāyaṃ tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanā , indriyānaṃ ekarasatā , tadupagavīriyavāhanā , āsevanāti imāsaṃ sādhikā bhāvanāpaññā , tāya adhicittaṃ toseti pahaṭṭhaṃ karoti .
Yathāvuttavisesasiddhiyāva hi taṃsādhikāya paññāya taṃ cittaṃ sampahaṃsitaṃ nāma hoti .
Evaṃ sampahaṃsanto ca yasmā sabbaso paribandhavisodhanena paññāya cittaṃ vodāpetīti ca vuccati , tasmā ‘‘ samuttejeti cā ’’ ti vuttaṃ .
Nirassādan ti
V0.152 pubbenāparaṃ visesālābhena bhāvanārasavirahitaṃ .Sampahaṃsetīti bhāvanāya cittaṃ sammā pahāseti pamodeti .
Samuttejetīti sammā tattha uttejeti .
Āsayo pavattiṭṭhānaṃ .
Vavatthitatan ti asaṃkiṇṇataṃ .
Antoti abbhantare koṭṭhāse .
Sukhuman ti sukhumanhāruādiṃ sandhāya vadati .
Tālapaṭṭikā tālapattavilivehi katakaṭasārako .
Gaṇanāya mattā -saddo katipayehi ūnabhāvadīpanatthaṃ vuccati .
Dantaṭṭhivajjitāni tīhi ūnāni tīṇi aṭṭhisatāni .
Tasmā ‘‘ timattānī ’’ ti vuttaṃ .
Yaṃ pana visuddhimagge ‘‘ atirekatisataaṭṭhikasamussayan ’’ ti ( visuddhi .1.122) vuttaṃ , taṃ dantaṭṭhīnipi gahetvā sabbasaṅgāhikanayena vuttaṃ .
‘‘ Gopphakaṭṭhikādīni avuttānī ’’ ti na vattabbaṃ ‘‘ ekekasmiṃ pāde dve gopphakaṭṭhīnī ’’ ti vuttattā ,‘‘ ānisadaṭṭhiādīnī ’’ ti pana vattabbaṃ .
Tena aṭṭhināti ūruṭṭhinā .
Marumpehīti marumpacuṇṇehi .
Susamāhitacittena
M0.156 hetubhūtena .Nānārammaṇavipphandanavirahenāti nānārammaṇabhāvena vipphandanaṃ nānārammaṇavipphandanaṃ , tena virahena .
Anatikkantapītisukhassa jhānacittassa .
Taṃsamaṅgīpuggalassa vā .
Paṭikkūladhātuvaṇṇavisesan ti paṭikkūlavisesaṃ , dhātuvisesaṃ , vaṇṇakasiṇavisesaṃ .
Vakkapañcakādīsu pañcasu visuṃ , heṭṭhimehi ekato ca sajjhāye channaṃ channaṃ pañcāhānaṃ vasena pañca
V0.153 māsā paripuṇṇā labbhanti , tacapañcake pana visuṃ tipañcāhamevāti āha ‘‘ addhamāse ūnepī ’’ ti .Māsantaragamanaṃ sajjhāyassa sattamādimāsagamanaṃ .
Yamentan ti bandhentaṃ .
‘‘ Nīlaṃ pītan ’’ tiādinā saṅghāṭe nīlādivavatthānaṃ taṃnissayattā mahābhūte upādāyāti āha ‘‘ mahābhūtaṃ … pe … duggandhantiādinā ’’ ti .
Upādāyarūpaṃ mahābhūtena paricchinnanti yojanā .
Tassāti upādārūpassa .
Tatoti mahābhūtato .
Chāyāya ātapapaccayabhāvo ātapo paccayo etissāti , ātapassa chāyāya uppādakabhāvo chāyātapānaṃ ātapapaccayachāyuppādakabhāvo .
Tena uppādetabbauppādakabhāvo aññamaññaparicchedakatāti dasseti .
Āyatanāni ca dvārāni cāti dvādasāyatanāni , tadekadesabhūtāni dvārāni ca .
Sappaccayabhāvāti sappaccayattā .
Yathāvuttena ākārenāti ‘‘ iti idaṃ sattavidhaṃ uggahakosallaṃ suggahitaṃ katvā ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .356),‘‘ imaṃ pana kammaṭṭhānaṃ bhāvetvā arahattaṃ pāpuṇitukāmenā ’’ tiādinā ( vibha . aṭṭha .356) vā vuttappakārena vidhinā .
‘‘ Avisesato pana sādhāraṇavasena evaṃ veditabbā ’’ ti ,‘‘ ito paṭṭhāyā ’’ ti ca vadanti .
Vaṇṇādimukhenāti vaṇṇapaṭikkūlasuññatāmukhena .
Upaṭṭhānan ti kammaṭṭhānassa upaṭṭhānaṃ , yo uggahoti vutto .
Etthāti catukkapañcakajjhānapaṭhamajjhānavipassanāsu ekasmiṃ sandhīyati .
Kena ?
Kammaṭṭhānamanasikāreneva , tasmā uggahova sandhi uggahasandhīti veditabbaṃ .
Uṭṭhānakaṃ uppajjanakaṃ .
Sātirekāni cha ambaṇāni kumbhaṃ .
Tatoti mukhadhovanakhādanabhojanakiccato .
Nivattatīti arahattādhigamena accantanivattivasena nivattati .
Kammamevāti
M0.157 manasikārakammameva .Ārammaṇan ti pubbabhāgabhāvanārammaṇaṃ .
Tathāti vanamakkaṭo viya .
Ekan ti
V0.154 ekaṃ koṭṭhāsaṃ .Sattagahaṇarahiteti sattapaññattimpi anāmasitvā desitattā vuttaṃ .
Sasantānatāya ahaṃkāravatthumhi appahīnamānassa pahīnākāraṃ sandhāyāha ‘‘ viddhastāhaṃkāre ’’ ti .
Tatthāti parassa kāye .
357. Ādimhi sevanā manasikārassa uppādanā ārambho .
362. Gamitāti vigamitā .
Kāyānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā
363. Sampajānassāti sammā pakārehi jānantassa , vatthārammaṇehi saddhiṃ sukhasāmisādippakārehi aviparītaṃ vedanaṃ jānantassāti attho .
Pubbabhāgabhāvanā vohārānusāreneva pavattatīti āha ‘‘ vohāramattenā ’’ ti .
Vedayāmīti ‘‘ ahaṃ vedayāmī ’’ ti attupanāyikā vuttāti , pariññātavedanopi vā uppannāya sukhavedanāya lokavohārena ‘‘ sukhaṃ vedanaṃ vedayāmī ’’ ti jānāti , voharati ca , pageva itaro .
Tenāha ‘‘ vohāramattena vuttan ’’ ti .
Ubhayan ti vīriyasamādhiṃ .
Saha yojetvāti samadhurakiccato anūnādhikaṃ katvā .
Atthadhammādīsu sammohaviddhaṃsanavasena pavattā maggapaññā eva lokuttarapaṭisambhidā .
Vaṇṇamukhādīsu tīsupi mukhesu .
Pariggahassāti arūpapariggahassa .
‘‘ Vatthu nāma karajakāyo ’’ ti vacanena nivattitaṃ dassento ‘‘ na cakkhādīni cha vatthūnī ’’ ti āha .
Aññamaññupatthambhena
V0.155 ṭhitesu dvīsu naḷakalāpesu ekassa itarapaṭibaddhaṭṭhititā viya nāmakāyassa rūpakāyapaṭibaddhavuttitādassanañhetaṃ nissayapaccayavisesadassananti .Tesan ti
M0.158 yesaṃ phassaviññāṇāni pākaṭāni , tesaṃ .Aññesan ti tato aññesaṃ , yesaṃ phassaviññāṇāni na pākaṭāni .
Sukhadukkhavedanānaṃ suvibhūtavuttitāya vuttaṃ ‘‘ sabbesaṃ vineyyānaṃ vedanā pākaṭā ’’ ti .
Vilāpetvā vilāpetvāti suvisuddhaṃ navanītaṃ vilāpetvā sītibhūtaṃ atisītale udake pakkhipitvā patthinnaṃ ṭhitaṃ matthetvā paripiṇḍetvā puna vilāpetvāti satavāraṃ evaṃ katvā .
Tatthāpīti yattha arūpakammaṭṭhānaṃ eva … pe … dassitaṃ , tatthāpi .
Yesu suttesu tadantogadhaṃ rūpakammaṭṭhānanti yojanā .
Vedanānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Cittānupassanāniddesavaṇṇanā
365. Kilesasampayuttānaṃ na visuddhatā hotīti sambandho .
Itarehipīti attanā sampayuttakilesato itarehipi asampayuttehi .
Visuṃ vacanan ti aññākusalato visuṃ katvā vacanaṃ .
Visiṭṭhaggahaṇan ti visiṭṭhatāgahaṇaṃ , āveṇikasamohatādassananti attho , yato tadubhayaṃ momūhacittanti vuccati .
Cittānupassanāniddesavaṇṇanā niṭṭhitā .
Dhammānupassanāniddeso
Ka .nīvaraṇapabbavaṇṇanā
367. Ekasmiṃ
V0.156 yuge baddhagoṇānaṃ viya ekato pavatti yuganaddhatā .Gahaṇākārenāti asubhepi ārammaṇe ‘‘ subhan ’’ ti gahaṇākārena .
Nimittanti cāti subhanimittanti ca vuccatīti yojanā .
Ekaṃsena sattā attano attano hitasukhameva āsīsantīti katvā vuttaṃ ‘‘ ākaṅkhitassa hitasukhassā ’’ ti .
Anupāyo eva ca hitavisiṭṭhassa sukhassa ayonisomanasikāro , ākaṅkhitassa vā yathādhippetassa hitasukhassa anupāyabhūto .
Avijjandhā hi tādisepi pavattantīti .
Nipphādetabbeti
M0.159 ayonisomanasikārena nibbattetabbe kāmacchandeti attho .Tadanukūlattāti tesaṃ asubhe ‘‘ subhan ’’ ti ,‘‘ asubhan ’’ ti ca pavattānaṃ ayonisomanasikārayonisomanasikārānaṃ anukūlattā .
Rūpādīsu aniccādiabhinivesassa , aniccasaññādīnañca yathāvuttamanasikārūpanissayatā tadanukūlatā .
Āhāre paṭikkūlasaññaṃ so uppādetīti sambandho .
Tabbipariṇāmassāti bhojanapariṇāmassa nissandādikassa .
Tadādhārassāti udarassa , kāyasseva vā .
Soti bhojanemattaññū .
Suttantapariyāyena kāmarāgo ‘‘ kāmacchandanīvaraṇan ’’ ti vuccatīti āha ‘‘ abhidhammapariyāyenā ’’ ti .
Abhidhamme hi ‘‘ nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati napurejātapaccayā ’’ ti ( paṭṭhā .3.8.8) etassa vibhaṅge ‘‘ arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇaṃ uppajjatī ’’ tiādivacanato bhavarāgopi kāmacchandanīvaraṇaṃ vuttanti viññāyati .
Tenāha ‘‘ sabbopi lobho kāmacchandanīvaraṇan ’’ ti .
Sīmābhede kateti attādimariyādāya bhinnāya , attādīsu sabbattha ekarūpāya mettābhāvanāyāti attho .
Vihārādiuddesarahitan ti vihārādipadesaparicchedarahitaṃ .
Uggahitāya mettāya .
Aṭṭhavīsatividhāti itthiādivasena sattavidhā paccekaṃ averādīhi yojanāvasena aṭṭhavīsatividhā .
Sattādiitthiādiaverādiyogenāti ettha sattādiaverādiyogena vīsati , itthiādiaverādiyogena
V0.157 aṭṭhavīsatīti aṭṭhacattārīsaṃ ekissā disāya .Tathā sesadisāsupīti sabbā saṅgahetvā āha ‘‘ asītādhikacatusatappabhedā ’’ ti .
Katākatānusocanañca na hotīti yojanā .
‘‘ Bahukaṃ sutaṃ hoti suttaṃ geyyan ’’ tiādivacanato ( a . ni .4.6) bahussutatā navaṅgassa sāsanassa vasena veditabbā , na vinayamattassevāti vuḍḍhataṃ pana anapekkhitvā icceva vuttaṃ , na bahussutatañcāti .
Tiṭṭhati anuppannā vicikicchā ettha etesu ‘‘ ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhānan ’’ tiādikāya ( ma . ni .1.18; sa . ni .2.20) pavattiyā anekabhedesu purimuppannesu vicikicchādhammesūti te ṭhānīyā vuttā .
Aṭṭhavatthukāpīti
M0.160 na kevalaṃ soḷasavatthukā , nāpi ratanattayavatthukā ca , atha kho aṭṭhavatthukāpi .Ratanattaye saṃsayāpannassa sikkhādīsu kaṅkhāsambhavato , tattha nibbematikassa tadabhāvato ca sesavicikicchānaṃ ratanattayavicikicchāmūlikatā daṭṭhabbā .
Anupavisanaṃ ‘‘ evametan ’’ ti saddahanavasena ārammaṇassa pakkhandanaṃ .
Nīvaraṇapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .
Kha .bojjhaṅgapabbavaṇṇanā
Tenāti atthasannissitaggahaṇena .
Paccayavasena dubbalabhāvo mandatā .
Pabbatapadesavanagahanantaritopi gāmo na dūre , pabbataṃ parikkhipitvā gantabbatāya āvāso araññalakkhaṇūpeto , tasmā maṃsasoteneva assosīti vadanti .
Sampattihetutāya
V0.158 pasādo sinehapariyāyena vutto .Indriyānaṃ tikkhabhāvāpādanaṃ tejanaṃ .
Tosanaṃ pamodanaṃ .
Bojjhaṅgapabbavaṇṇanā niṭṭhitā .
Samathavipassanāvasena paṭhamassa satipaṭṭhānassa , suddhavipassanāvasena itaresaṃ .
Āgamanavasena vuttaṃ aññathā maggasammāsatiyā kathaṃ kāyārammaṇatā siyāti adhippāyo .
Kāyānupassiādīnaṃ catubbidhānaṃ puggalānaṃ vuttānaṃ .
Tenāha ‘‘ na hi sakkā ekassa … pe … vattun ’’ ti .
Anekasatisambhavāvabodhapasaṅgāti ekacittuppādena anekissā satiyā sambhavassa , sati ca tasmiṃ anekāvabodhassa ca āpajjanato .
Sakiccaparicchinneti attano kiccavisesavisiṭṭhe .
Dhammabhedenāti ārammaṇabhedavisiṭṭhena dhammavisesena .
Na dhammassa dhammo kiccan ti ekassa dhammassa aññadhammo kiccaṃ nāma na hoti tadabhāvato .
Dhammabhedena dhammassa vibhāgena .
Tassa bhedoti tassa kiccassa bhedo natthi .
Tasmāti yasmā nayidha dhammassa vibhāgena kiccabhedo icchito , kiccabhedena
M0.161 pana dhammavibhāgo icchito , tasmā .Tena vuttaṃ ‘‘ ekāvā ’’ tiādi .
Suttantabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
2. Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā
374.‘‘ Kāye kāyānupassī ’’ ti idaṃ puggalādhiṭṭhānena satipaṭṭhānavisesanaṃ , tañca āgamanasiddhaṃ , aññathā tassa asambhavatoti āha ‘‘ āgamanavasena … pe … desetvā ’’ ti .
Puggalaṃ anāmasitvāti ‘‘ kāye kāyānupassī ’’ ti evaṃ puggalaṃ aggahetvā .
Tathā anāmasanato eva āgamanavisesanaṃ akatvā .
Nayadvayeti anupassanānayo , suddhikanayoti etasmiṃ nayadvaye .
Abhidhammabhājanīyavaṇṇanā niṭṭhitā .
Satipaṭṭhānavibhaṅgavaṇṇanā niṭṭhitā .